ءيا, ورىنسىز, ءجونسىز, داڭعازا داعدى-ادەتتەر, پاسىق پىسىقايلاردىڭ شايتاننىڭ دۇعاسىنداي ماعىناسىز بالدىر سوزدەرى سالتاناتتى اسقاق اۋديتوريالاردىڭ دا, جيىن-تويلاردىڭ دا, جينالعانداردىڭ دا بەرەكەسىن كەتىرەتىنى انىق. جالعان نامىسقا تىرىسۋ, وتكىنشى قىزىققا بەرىلۋ حاقىندا دانا حالقىمىزدىڭ: «وسەر ەلدىڭ بالاسى قوزىسىن باعىپ قوي قىلار, وسپەيتىن ەلدىڭ بالاسى قويىن سويىپ توي قىلار» دەگەن ناقىلى بار-اۋ! ۇلى جۇرتىمىزدىڭ ۇلىق, وزىق مادەني-تاريحي داستۇرلەرى, اسىل وسيەت-عيبراتتارى, قارەكەتتەرى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى – ماڭگىلىك ەلدىڭ تورىنە شىعاراتىن, رۋحانيات كەڭىستىگىندە شارىقتاتاتىن قامال-قورعانىمىز, قورعاپ-قولداۋشىمىز. مۇنىڭ اتى – ۇلت پەن ۇرپاق قامىن دىتتەيتىن كىسىلىك ىرىلىككە, تۇلعالىق ءبىتىم مەن مىنەزگە جەردەن ءپىشىپ العانداي «تولىق كامالاتقا» يە ۇلكەندىك. تولىق تۇلعاعا ۇلگىلىك, ىزگىلىك, سىپايىلىق تانىتۋ, بىلىكتىلىك, كوشەلىلىك كورسەتۋ, جارقىن باستاماعا, جاقسى ىسكە جانقيارلىقپەن قول ۇشىن, اقىل-كەڭەسىن بەرۋ, ءومىر, تاعدىر جولىندا التىن بالىق ىلە-تۇعىن قارماق ۇستاتۋ, بايسالدى, ادىلەتتى سويلەۋ, ءمىنسىز شەشىم شىعارۋ, سونىمەن قاتار كىشىلەرگە ۇلكەندى تىڭداۋ, تاعىلىم-تاجىريبەسىن, ءسوزىن, ار-وجدانىن وي-ساناعا ۇيالاتۋ ءارى قۇرمەتتەپ سىيلاۋ – بايىرعى قىمبات جاۋھارىمىز ەدى.
ۇلتتىق سانانىڭ ايرىقشا تازا, كوركەم قاسيەتتەرگە, ساۋلەت-سىمباتقا يە بولۋى وتە ماڭىزدى. مىسالى, الاش زيالىلارىنىڭ مەملەكەت, ۇلت, حالىق, تاريح, مادەنيەت, ءتىل, ءدىن, جەر ءۇشىن سىڭىرگەن ۇشان-تەڭىز جاقسىلىقتارى جۇرتتىڭ مۇرات-تىلەگىنەن ءارى ادامگەرشىلىك پەن ادەپ-مادەنيەتىنەن تۋىنداعانى كامىل. بۇرىنعى انالارىمىز ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى بالالارىنا: ء«بىر ءۇيلى جانسىڭ, ءبىر-بىرىڭە قوناقسىڭ» دەپ وتىرادى ەكەن. تاتۋلىق-ىنتىماققا باۋلۋ دەگەنىمىز وسى. «تاربيەلىلىكتەن اسقان مۇرا جوق, كەڭەستەن اسقان قورعان جوق, دانالىقتان اسقان بايلىق جوق» دەپ يمام ءالي ايتقان. بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا ەلەونورا رۋزۆەلتتىڭ (1884-1962) «ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناس عىلىمىن جاساۋعا مىندەتتىمىز» دەپ نىعىرلاپ ايتقانى بار. تىرىدە سىيلايتىنداي, ولگەندە جىلايتىنداي ءوز ورتاڭمەن ادەمى, جاراستىقتى قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ – ونەردىڭ پاديشاسى, ىزگىلىكتىڭ قاعيداسى.
ءيا, تاريح ساحناسىندا ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ ايداي الەمگە داڭقىن جايعان ءوزىنىڭ قاراماعىنداعىلار عوي. ال بۇل كۇندە باعىنىشتىلار جالىنىشتىلار ەسەبىندە. جىلانشا اربايتىن سۋماڭداعان قۇباقان جىلىمقۇرتتار, «كەسەلدى قۋلار», قۇبىجىق كورىنىستەر قوعامنىڭ ىشكى وزەگىن جەگىدەي جەپ بارادى. بۇل رەتتە حالىقتىڭ اقىل-اۋزىنداي, ارقان-قازىعىنداي ۇلكەندەردىڭ موينىندا ۇلى قىزمەت بار. «ۇلكەندىك – ادام ىشىنەن ءوزىن-ءوزى باعالى ەسەپ قىلماق. ياعني نادان اتانباستىعىن, جەڭىل اتانباستىعىن, ماقتانشاق اتانباستىعىن, ادەپسىز, ارسىز, بايلاۋسىز, پايداسىز, سۇرانشاق, وسەكشى, وتىرىكشى, الدامشى, كەسەلدى وسىنداي جارامسىز قىلىقتاردان ساقتانىپ, سول مىنەزدەردى بويىنا قورلىق ءبىلىپ, ءوزىن وندايلاردان زور ەسەپتەمەك. بۇل مىنەز – اقىلدىلاردىڭ, العىرلاردىڭ, ارتىقتاردىڭ مىنەزى», دەپ اباي جاسى, جانى, جولى, اقىلى وزگەشە الۋان قىرلى ەل سەركەلەرىنىڭ ناعىز بولمىسىن ناقتى سيپاتتايدى.
ەلدى اۋزىنا قاراتقان كەيبىر قۇزعىنداردىڭ ايلالى ارەكەتتەر جاساپ, بويىندا دۇنيەقوڭىزدىق, جاعىمپازدىق, شەنقۇمارلىق ءورشىپ, مىسىقتابانداپ جىلجىپ دەگەنىن ىستەتەدى, ايتقانىنا كوندىرەدى, ارىستاننىڭ اۋزىنداعىنى قاعىپ تۇسىرەدى. اباي ايتادى: «كاپىر كوزدىڭ دۇنيەدە ارانى ۇلكەن, العان سايىن دۇنيەگە تويا ما ەكەن...» نەمەسە «قارتاڭ باي, قاتتى ساق بول, تىلگە كونسەڭ, ءمۇيىز شىعار قاتىننىڭ تىلىنە ەرسەڭ. ءتىپتى وڭباسسىڭ وزىڭە-ءوزىڭ ءماز بوپ, داستارحان مەن قاتىندى ماقتان كورسەڭ». مۇنى قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىنداعى قوعامنىڭ سۋرەتى عوي دەرسىڭ!
زامان, ۋاقىت, پاراسات بيىگىنەن سويلەيتىن, ۇلتتىق يگىلىكتەردى بويتۇمارداي كيە سانايتىن دانا جۇرتىمىزدىڭ: «كوپ وتىرساڭ كول ازادى, كوپ سابىلسا جەر ازادى, كوپ جاساسا, ەر ازادى, ەر ازعان سوڭ, ەل ازادى» دەگەنىندە شىندىقتىڭ ساۋلەسى بار-اۋ!
ۇستازدىق, حاكىمدىك, ويشىلدىق-وقىمىستىلىق جولدا, ەل باسقارۋ ونەرىندە, بيلەر ينستيتۋتى تاريحىندا, اتا تاريحىمىزدا, اتا داستۇرىمىزدە, وقۋ مەن تىڭداۋ, ويلاۋ, جازۋ مەن سويلەۋ ونەرىندە, عىلىم, مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, اتا مەن نەمەرە, اكە مەن بالا اراسىندا, اعا بۋىن مەن جاس بۋىن ورتاسىندا, ونەر اتاۋلارىنىڭ بارشاسىندا ساباقتاستىق, ءوزارا بايلانىستىلىق بولمايىنشا رۋحاني وركەندەۋ, جەتىلۋ, جاڭارۋ بولمايدى, ۇلتتىق سانا, مادەنيەت كوركەيىپ جەتىلمەيدى. نەگىزىندە, ساباقتاستىق قۇبىلىسى – ۇلتتىق وركەندەۋدىڭ كۇرەتامىرى!
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
