ەلباسى ءوز قۇتتىقتاۋىندا, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا شىنايى تابىس تىلەي وتىرىپ, الاش ارىستارى اڭساعان ازاتتىققا بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزگەنىنە توقتالىپتى. «الاش قوزعالىسىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كۇرەسى, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ جارقىن بەتى بولىپ تابىلادى. الاش ارىستارىنىڭ پاسسيونارلىق يدەيالارى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق الۋ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى سان عاسىرلىق اماناتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. سول كەزدەگى ۇلت زيالىلارى ارمان ەتكەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنە بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزدى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرىپ وتىر. مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالامدا: تاعىلىمى مول تاريحىمىزدى زەردەلەۋگە, ءتولتۋما مادەنيەتىمىزدى قولداۋعا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتىم. ءبىز قوعامدىق سانانى قازىرگى زامانعا ساي جاڭعىرتۋ ارقىلى ەلىمىزدى جاڭارتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارتقان سايىن, حالقىمىز باي رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋگە دە زور مۇمكىندىك جاسالادى», دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە.
جالپى, 1917 جىلى پاتشا تاقتان قۇلاتىلعاننان كەيىن, مەملەكەت بيلىگى ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن كەڭەستىك بولشەۆيكتەردىڭ قولىنا كەزەك كوشكەن تۇستا ۇلت زيالىلارى اۆتونومدى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلعانى ءمالىم. ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرىپ پارتيا قۇردى. وسى ۇلتتىق پارتيانىڭ اتىن «الاش» دەپ اتادى دا, بولاشاقتا قۇرىلۋى ءتيىس ۇكىمەتكە «الاشوردا» دەگەن اتاۋ بەردى.
«الاش» پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى بولشەۆيكتەر ۇسىنعان كەڭەستىك دامۋ باعىتىمەن قاتار دۇنيەگە كەلدى دە, رەسەيدىڭ بايىرعى وتارلاۋ ساياساتىن ۇستانۋشى كوممۋنيست كولونيزاتورلارمەن (س.سادۋاقاسوۆ) باستارى ء«بىر قازانعا» سىيمادى. وعان سەبەپ: قازاق زيالىلارى اۋەل باستان تاۋەلسىز ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋدى جوسپارلادى, ءارى جاڭا ۇكىمەتتى مويىندامادى.
الاشتانۋشى تاريحشىلار ايتقانداي, الاش ارىستارى قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن, سالت-ءداستۇرىن رەۆوليۋتسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس, قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. وسىلايشا قازاق ەلى ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە, ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعامدىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە, ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا مۇمكىندىك قاراستىردى. بۇل قازاق حالقىنا ماڭگىلىك ارمان بولعان ازاتتىق جولى-تىن.
كونفەرەنتسيا مىنبەرىنەن كەزەك-كەزەك بايانداما جاساعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, ءبىر عاسىر وتكەن الاشتىقتار يدەياسىنا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرىپ, الاشوردا ۇكىمەتى كەڭەستىك باسقارۋعا قارسى بالاما بيلىك رەتىندە قۇرىلعان ۇيىم دەگەن باعا بەرسە, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپتۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى قۋانىش سۇلتانوۆ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەن الاش ارىستارىنىڭ تالاپتارى ءدال بۇگىن ىسكە اسىپ وتىرعانىن, سول سەبەپتى, تاركىلەنگەن تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, اتالارىمىز ارمانداعان تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق, تەڭدىك, قۇقىقتىق, جاسامپازدىق يدەيالاردى كەلەر ۇرپاقتىڭ جادىنا ءسىڭىرۋ اسىل مۇراتىمىز ەكەنىن جەزكىزدى.
سونىمەن قاتار كوپشىلىك قاۋىم قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين باستاعان وتاندىق زيالىلارمەن بىرگە, ازەربايجاندىق عالىم مۇسا عاسىملى, وزبەكستاندىق تاريحشى يلحومجون سايدوۆ, قىرعىز پروفەسسورى زاينيددين قۋربانوۆ, باشقۇرت وقىمىستىسى مارسەل فارحشاتوۆتىڭ الاش ارىستارىنا قاتىستى باياندامالارىن تىڭدادى.
وسى ورايدا, حالىقارالىق جيىنعا قاتىسقان لاۋازىمدى تۇلعالار مەن الاشتانۋشى عالىمدى سوزگە تارتتىق:
دارحان كالەتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان كونفەرەنتسيا ءوزىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى جاعىنان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان ۇستانىم-ۇعىمدارمەن سايكەس كەلىپ وتىر. ويتكەنى وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارەكەتى قازاقتى ەل قىلۋ قامى ءۇشىن جاسالعان دۇنيەلەر بولاتىن. وسى ارمان-مۇرات ارادا 100 جىل وتكەندە ورىندالىپ, ارىستارىمىزدىڭ جانكەشتى ەڭبەگى اقتالدى. ءبىز سونىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بۇل رەتكى جيىندى كەشەگى تاۋەلسىزدىكتى ارمانداعان اتالارىمىزدىڭ اڭسارى مەن قازىرگى تاۋەلسىزدىكتى كوزىمەن كورىپ, باسىنان وتكەرىپ وتىرعان ۇرپاقتىڭ رۋحاني توعىسۋى دەسە دە جاراسادى. اسىرەسە, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اعارتۋشىلىق پوزيتسياسى مەن وزدەرىنىڭ ساياسي كوزقاراسى جولىنداعى تاباندىلىعى ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاربيە وزەگى بولاتىن اسا باعالى دۇنيە. ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تۇقىمى الاشتانۋدىڭ وزەگىندە جاتىر.
ماۋلەن اشىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى:
– وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تاريح ساحناسىنا شىققان الاش ارىستارىندا ەلىنىڭ ازاتتىعىنان باسقا ارمان-مۇددە بولعان جوق. ولار وزدەرىنە ءۇمىت ارتقان بۇقارا ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ, نەبىر ازاپتى جولداردى باستان كەشىردى. اقىر اياعىندا ءبارى دەرلىك سول جولدا قۇربان بولدى. مىنە بۇگىن سول ارىستار ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىزدىڭ قازىرگى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزدەرىن سول الاشتىقتار قالاپ كەتكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا سول وتكەن تاريحقا جاڭاشا كوزقاراسپەن باعا بەرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ءوز باسىم الاش زيالىلارىنىڭ ەكى ۇلكەن ماقساتى بولعان دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى ماقساتى – ەلىنىڭ ازاتتىعى, ەكىنشىسى – ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ول دەگەنىمىز – بۇقارانى بىلىمگە شاقىرۋ, ۇلتتىق ساناسىن وياتۋ. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا جوعارىداعى الاشتىقتار ۇستانعان ەكى نەگىزدىڭ شىن مانىندە 100 جىلدان كەيىنگى ورىندالعانىن كۋالاندىرۋشى جيىن ىسپەتپەس ءوتىپ جاتقانى قۋانتادى.
مامبەت قويگەلديەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– بيىل قازان توڭكەرىسى مەن الاشوردا ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل ەكى وقيعانىڭ داتالىق سايكەستىگى ءبىر بولعانىمەن, تاريحي ماڭىزى جاعىنان ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. بىزگە قاجەتى – الاشوردا, ياعني ونى قۇرۋشى قازاق زيالىلارىنىڭ جانكەشتى ارەكەتى, ولاردىڭ ۇلتىنا, حالقىنا, جەرىنە, ەلىنە دەگەن شەكسىز قىزمەتى, تەڭدەسسىز سۇيىسپەنشىلىگى. ءبىزدىڭ بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دۇنيە وسى. دەسەك تە, قازىرگى قازاق قوعامىندا ءالى كۇنگە ايتارلىقتاي زور سەرپىلىس بولماي تۇر. ءبىر اپتا بۇرىن الماتى قالاسىندا تاعى ءبىر قوعامدىق ۇيىمنىڭ باستاماسىمەن قازان توڭكەرىسىنە 100 جىل تولۋىنا قاتىستى جيىن ءوتتى. سول باسقوسۋدا ءوزىمىزدىڭ بەدەلدى تاريحشىلارىمىز باياعى وتارشىلىق سارىنعا باسىپ, «قازاقتىڭ كوزىن اشقان قازان توڭكەرىسى» دەگەن باعا بەرىپتى. وسى ارقىلى بۇقاراعا «بۇرىنعى كەڭەستىك بيلىككە بالاما جوق» دەگەندى دالەلدەمەكشى. بۇلار كىمدەر؟ ارينە, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا تاربيەلەگەن وقىمىستىلار. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا نە ءۇشىن قاجەت؟ جوعارىداعىداي پىكىر-ۇستانىمدارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قاجەت. سوندىقتان اتالمىش جيىننىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن.
* * *
باسقوسۋ بارىسىندا كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان الماتى قالاسىنداعى «عىلىم ورداسى» ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار قورىنان 28 جادىگەر-كىتاپ اكەلىنىپتى. بۇلاردىڭ دەنى الاش ارىستارىنىڭ تۋىندىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
