اتاقتى جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 24 جانە 31 مامىرداعى ساندارىندا جاريالاعان «مۇستافا شوقاي... ول كىم؟» اتتى ەرەكشە سەزىم مەن تولعانىستارعا تولى ماقالاسىندا «تۇركىستان حالىقتارىنىڭ تەڭدىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, ولاردى قورلىق-زورلىق پەن رۋحاني قۇلدىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن اسا زور جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعان تۇعىرلى زاڭعار تۇلعانىڭ» ادامي, ازاماتتىق جانە قايراتكەرلىك بولمىسىن اشىپ, ونىڭ شىندىعىندا كىم بولعانىن العاش جان-جاقتى دالەلدەۋگە ۇمتىلعان ەدى.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە مۇستافا شوقايعا «ساتقىن», «وپاسىز», «ناعىز پانتيۋركيست» جانە «پانيسلاميست» دەگەندەي تولىپ جاتقان اتتار تاعىپ, ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىن اتاۋعا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. تەك ەگەمەندىكتىڭ ەرەن كۇشى مەن قايسار كۇرەسكەر تۋرالى شىندىق ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان, ءومىر بويى اڭساپ, ساعىنىشتان سارعايتقان سىر ەلىنە دە جەتىپ ەدى. بۇدان العاش حاباردار بولعان وبلىس باسشىلارى ىسكە جۇيەلىلىك بەرۋ ءۇشىن قوعامدىق قور قۇرۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەدى. ال ونىڭ باسشىلىعىنا كىمدى ۇسىنعان ءجون دەگەندە اۋىزعا بىردەن كوپ جىلدار وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, ەندى ءوزى قۇرىلىسىن باسقارىپ, ءوزى اياقتاعان وبلىستىق جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى بازارباي اتاباەۆ ءتۇستى. ونىڭ ەس بىلگەلى اشىق ايتىلماسا دا ۇلكەندەر اراسىنداعى اڭگىمەلەرگە قۇلاق تۇرە جۇرگەندىگى, ول تۋرالى وڭ وزگەرىستەردى تەز دە ەرەكشە سەزىممەن قابىلداپ, ىلە-شالا باسپاسوزدە بىرەر ماقالا جازعاندىعى ەسكەرىلدى. سودان 1992 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 18-ءى كۇنى ەلدەگى تۋىستار, جەرلەستەر, كوزى اشىق جۋرناليستەر مەن تاريحشى, اقىن-جازۋشىلار شاقىرىلىپ, «مۇستافا شوقاي اتىنداعى وبلىستىق قوعامدىق قور» قۇرىلىپ, توراعالىعىنا بازارباي اتاباەۆ سايلاندى.
سول 1992 جىلدان بەرى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى. وسى جىلدار ىشىندە بازارباي اتاباەۆ شوقايمەن بايلانىستى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك دەڭگەيدەگى ءىس شارالاردىڭ بىردە-بىرىنەن قالعان جوق دەسەك, كوپ قاتەلەسە قويماسپىز. وبلىس ورتالىعىندا, الماتىدا, تاشكەنتتە, ىستانبۇلدا وتكەن جيىن-كونفەرەنتسيالاردا مۇستافا شوقاي تۋرالى ارنايى باياندامالار جاساسا, سىر بويىندا مۇستافا شوقاي اتى كوشەلەر مەن مەكتەپتەرگە بەرىلىپ, ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ جاتسا, سونىڭ باسى-قاسىندا بولىپ كەلەدى. فرانتسياداعى مۇستافانىڭ نوجان-سيۋر-مارن قالاسىنداعى تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنا بيىكتىگى 125 سم تۇعىرعا قولادان جاسالعان «مۇستافا شوقاي» ەسكەرتكىش-بيۋست قويىلعاندا دا جۇرەگىن قولىنا الىپ جۇگىرىپ جۇرگەندەردىڭ الدىندا بازەكەڭ بولعان ەدى. سۇلۋتوبەدەن 10-12 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى مۇستافا شوقاي تۋعان جەر – نارشوقىعا ءمارمار تاس قويعان دا وسى كىسى بولاتىن. دەگەنمەن وسى ورىنعا بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي بەلگى قويىلىپ جاتسا, دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي ونى ءالى مازالاپ ءجۇر.
بازارباي اتاباەۆ مۇستافا شوقاي اتىنا ايتىلعان ءارتۇرلى پىكىرلەرمەن دە تۇراقتى كۇرەسىپ كەلەدى. جاراتىلىسىندا قوعامدىق سانانىڭ باياۋ جىلجىپ, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا كۇشىمەن چەكيست سەرىك شاكىباەۆتىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» اتتى كىتابىنداعى جالعان مالىمەتتەردىڭ كوپكە سوزىلعانى بەلگىلى. 1997 جىلعى قاڭتار ايىندا ىستانبۇلدا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كوشپەلى قۇرىلتايىندا قازاقستاننان بارعان زيالى قاۋىم اراسىنداعى اڭگىمەدە مۇستافا شوقاي تۋرالى شىندىقپەن جاناسپايتىن پىكىرلەر ايتىلعاندا, بازەكەڭ رەتى كەلگەن مىنبەنى ءتيىمدى پايدالانىپ قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ءوزى بىلەتىن مالىمەتتەردى جايىپ سالعان بولاتىن. سوندا مۇستافا شوقايعا قاتىستى قايشىلىقتى وي-پىكىرگە جاندى جاۋاپ قايتارىپ تاباندىلىق تانىتقان ىنىسىنە ريزا بولىپ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ كەلەسىدەي باتا بەرىپ, ونىڭ ۇسىنعان بلوكنوتىنا مىنا سوزدەردى جازىپ بەرگەن ەكەن:
Iنiم بازاربايعا!
شوقايداي ەلدiڭ iرiسiڭ,
قازاقتىڭ پiرi – ۇلىسىن
Iزدەگەننiڭ بiرiسiڭ,
بيiك بولسىن تىنىسىڭ,
تiرلiكتiڭ iسi بiتەمە,
قۇتتى بولسىن بۇل iسiڭ.
31.01.1997 ج. ىستامبۇل – الماتى.
مۇنى بازەكەڭ وسى كۇنگە دەيىن اكادەميك اعاسىنان تابارىكتەي ساقتاپ كەلەدى.
بازارباي اتاباەۆ 90-جىلداردان جارىق كورگەن مۇستافا شوقاي شىعارمالارىن, ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتىنە قاتىستى ماتەريالداردى از وقىعان جوق. ونسىز شوقاي اتىنداعى قوردى باسقارۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل دارىگەرلىكتى ءومىر بويى سەرىك ەتكەن ماماندى قالامعا جەتەلەدى. ايتپاي, جازباي وتىرا المادى. ونداعان باياندامالار مەن ماقالالار جازىلىپ, ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كوردى. سولاردى جيناقتاپ مۇستافا شوقايدىڭ تۋعانىنا 125 جىلدىعىنا بايلانىستى «ەل جادىندا قايتا جاڭعىرعان ۇلى ەسىم» اتتى 16 باسپا تاباقتان استام كىتاپ دۇنيەگە كەلدى. ول نەگىزىنەن « ۇلى ەسىمدى ەلگە ورالتۋ جولىندا», « ۇلى ەسىمدى ەلگە تانىتۋ جولىندا» جانە « ۇلى ەسىمدى تاني ءتۇسۋ جولىندا» اتتى بولىمدەردەن تۇرادى. بۇل ءبىر جاعىنان قور قىزمەتىنىڭ باعىت-باعدارىن دا تانىتادى. ءالى قولدا بىرنەشە كىتاپ بولارلىق دۇنيەلەر بار.
2015 جىلى الماتىداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسى «بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش» شىعارعان ەدى. وعان مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى, قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى سەگىز تىلدە جازىلعان 1405 ادەبيەت ەنگەن بولاتىن. ودان بەرى قانشاما دۇنيە جارىق كوردى.
الايدا سىر ەلىندەگى مۇستافا شوقاي اتىنداعى قوردىڭ توراعاسى بازارباي اتاباەۆتىڭ قولىنان شىققان تۋىندىلاردىڭ مەيلى ول حات بولسىن مەيلى ول بايانداما, ماقالا بولسىن ورنى بولەك. ايرىقشا ماڭىزدى, ەرەكشە جىلى وقىلادى. بۇل, شىن مانىسىندەگى, بۇگىنگى جاقىن تۋىسقاندار اراسىنان سوڭعى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ءبىر تىنىم تاپپاي, ىلعي ىزدەنىس ۇستىندە بولعان اتا مۇراسىنا ادال پەرزەنتتىڭ كوڭىل كۇيى, ىشكى سەزىمى, كەيدە جان ايقايى. وسى سەزىمدە كەشەگى كەڭەستىك زامان كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنمەن جويا الماعان, حالقىنىڭ جادىنا قايتا ورالعان, شىنىنا كەلگەندە جارقىراي ورالعان, اتى الەمگە تانىلعان تۇلعانى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ, ەلىنىڭ تانىمى جاتقان بولاتىن. اۆتور مۇستافا شوقاي اتىنا ارنالعان پەسا, كينو نەمەسە سوزدەرگە, مەيلى ول بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ بولسىن, بولماسا اتاقتى تاريحشى بولسىن, ءوز كوزقاراسىن, پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. مىسالى, مۇستافا شوقاي تۋرالى كينوفيلمدەرگە قايشىلىقتى پىكىرلەر مەن كورىنىستەرگە قارسى پىكىر جازعان دا بازەكەڭ بولاتىن. ونىڭ كەيبىرى كىتابىنان ورىن دا تاپتى. ايتقان ۋاجدەرى ورىندى. ويتكەنى اۆتوردىڭ ارتىندا ۇلى شىندىق تۇر, ول – مۇستافا شوقايدىڭ شىندىعى. مۇستافا شوقايعا قاتىستى جاڭساق پىكىرلەر ءالى جوق ەمەس. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن, ياعني 2014 جىلى استانا قالالىق ءماسليحاتتىڭ وتىرىسىندا مۇستافا شوقايدىڭ اتىن قالاداعى №51 مەكتەپكە بەرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلعاندا ەكى دەپۋتات قارسى بولىپ, كەڭەستىك كەزدەگى اڭگىمەلەردى ايتىپ, ماسەلە شەشىمىن تاپپاي قالعان ەدى. سوندا ءماسليحاتتا قايسار كۇرەسكەردى قورعايتىن ەشكىم تابىلماعانى وكىنىشتى-اق بولدى. بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە شەشىمىن تاباتىن ەمەس.
مۇستافا شوقاي تۋرالى قالام تارتقانداردىڭ بىلە بەرمەيتىن جايلارىن بازەكەڭ سوناۋ بالا جاسىنان ءبىلىپ, ءوسىپ كەلە جاتقاندىعى ونىڭ ارتىقشىلىعى دەسەك, ارتىق ايتا قويماسپىز. مىنانداي ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك: بىردە 2000 جىلعى 11 ناۋرىزداعى «سىر بويىنىڭ» «سىر ونەرi» قوسىمشاسىنداعى ن.قارتاباەۆ «مۇستافا شوقاي تۋعان جەر» اتتى ماقالاسىندا شوقايدان تاراعان ۇرپاقتاردى دۇرىس كورسەتە الماي, كوپتەگەن قاتەلiكتەر جiبەرگەندە بازەكەڭ بۇلاردى تالداپ ارقايسىسىن ورىن-ورنىنا قويىپ بەرگەن بولاتىن.
بازارباي اتاباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسىنىن ەسىمىن حالىق جادىندا قايتا جاڭعىرتىپ, ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋعا قۇلشىنا كىرىسۋىنە تاعى ءبىر سالماقتى سەبەپ بار. مۇستافانىڭ اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن جاقىن تۋىستارى تۇگەل دەرلىك كەڭەستىك قۇيتىرقى دا ز ۇلىم ساياساتتىڭ زاردابىن كورىپ, قاسىرەت شەككەندەر بولاتىن. كەڭەس مەملەكەتىنىڭ قاس جاۋى دەپ تانىلعان اعايىندار قامالدى, قۋدالاندى, اتىلدى. سول جانداردىڭ ىشىندە وپات بولعان بازاربايدىڭ اكەسى اسانباي دا بار ەدى. قياناتشىل كەڭەستىك جۇيەگە دەگەن كەۋدەدە قاتقان قارا قازانداي كۇيىك, وكپە, اشۋ-ىزا سانالى ازاماتتى بەلسەندى ءىس-ارەكەتكە يتەرمەلەدى. ءسويتىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قولعا الىنىپ قىزۋ قارقىنمەن باستالعان, كوممۋنيستىك ىشمەرەز يدەولوگيانىڭ مۇستافا شوقايدىڭ اتىنا جاققان قارا كۇيەدەن تازارتىپ, ونىڭ ادال ەسىمى مەن ەلى ءۇشىن بۇكىل سانالى ءومىرىن اياۋسىز ارناعان ەڭبەگىن حالقىنا جەتكىزۋ, تۋعان جۇرتىنا قايتا تابىستىرۋ جولىنا وزىندىك ۇلەس قوسۋ – بازەكەڭنىڭ قازىرگى دە باستى مۇراتى بولىپ كەلەدى.
وسىدان 21 جىل بۇرىن بازارباي اتاباەۆتىڭ مۇستافا شوقايدىڭ ومىردەن قايتقانىنا 53 جىل تولۋى قارساڭىندا «اقمەشىتكە مۇستافانىڭ ەسكەرتكىشى قويىلا ما؟» دەگەن ساۋال-ماقالاسىنداعى اسىل ارمان بيىلعى جىلى جۇزەگە استى. سىر بويىنىڭ باس قالاسى قىزىلوردادا بار سانالى عۇمىرىن قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسپەن وتكىزگەن مۇستافا شوقايعا ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ورناتىلدى. مۇنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى شاراپاتى ەكەنىنە داۋ جوق. ەندى بەينەلەپ ايتقاندا, سىر ساحناسىنا ورناتىلعان مۇستافا شوقاي بەينەسى ەجەلگى سىر بويى حالقىن بار داۋىسپەن ۇندەپ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋگە شاقىرىپ تۇرعان سياقتى.
مىنە, سوناۋ ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنان مۇستافا شوقاي اتىنداعى قوعامدىق قوردى باسقارىپ, ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن, جارتى عاسىردان استام حالىقتىڭ دەنساۋلىق سالاسىنداعى 25 جىلىن باسشىلىق قىزمەتتەردە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن بازارباي اسانباي ۇلى اتاباەۆ ەندى مەديتسينا سالاسىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى, كسرو جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, «حالىقتار دوستىعى» وردەنىنىڭ يەگەرى, شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. «مۇستافا شوقاي» قورىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ «قۇرمەتتى اكادەميگى» اتاعىن دا الدى.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور
