الدىن الۋ جانە بولدىرماۋ شارالارى
بىرقاتار ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قوعامعا جات ءدىني-ساياسي يدەولوگيالاردى اشىق تۇردە تاراتۋعا تالپىنۋ بارىسىندا قانداي قاۋىپتىڭ جاسىرىنىپ جاتقانىنا كورنەكتى دالەل بولاتىن بۇل وقيعالار ەكسترەميستەر مەن تەرروريستەر ءۇشىن قولايلى جاعدايعا جول بەرەدى. سونداي-اق بۇل وقيعالار بەلگىلى دارەجەدە قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ يسلامنىڭ جانە باسقا دا دىندەردىڭ ءمانىن تۇسىنۋدەگى ءدىني ساۋاتسىزدىعىنىڭ سالدارى. بۇعان جەرگىلىكتى ورىندارداعى ءداستۇرلى دىندەردىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى, ءدىني ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارىنان يسلام دوكتريناسىن بۇرمالاۋ جانە ءدىني كوزقاراستاردىڭ كەرتارتپالىعى ەداۋىر دەڭگەيدە اسەر ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسىنداي فاكتورلار دىنگە سەنۋشىلەردىڭ راديكالدانۋىنا, سونىڭ ىشىندە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ پايدا بولۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبىرشاما دارەجەدە ءبىزدىڭ قوعامعا دا اسەر ەتكەنى كوپشىلىككە ءمالىم.
وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى جارلىعىمەن ءدىني سالاداعى احۋالعا بايلانىستى قابىلداعان مەملەكەتتىك ساياسي تۇجىرىمداماسى دەر كەزىندە جانە ماڭىزدى قۇجات رەتىندە تانىلۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ عالىمدار مەن ساراپشىلار, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى, ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرى وسى سالاداعى ناقتى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, اتالمىش قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ مەن بولدىرماۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار مەن سالاۋاتتى باعا بەرۋلەرىن تەرەڭدەتۋى وتە ماڭىزدى. ءدىني ەكسترەميزم سەكىلدى قۇبىلىسقا قارسى كۇرەستە تەك اكىمشىلىك شارالاردى قولدانۋ جەتكىلىكسىز بولاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل – دىنىمىزبەن قاتار ءدىلىمىزدى دامىتاتىن سالا, سانا كەڭىستىگى. سوندىقتان ماسەلە بۇل قۇبىلىستىڭ ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, شىعۋ سەبەپتەرىن, بولمىسىن جانە الەۋمەتتىك نەگىزىن انىقتاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سونداي-اق وسىنداي قاۋىپتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن جاقسى ويلاستىرىلعان شارالار جۇيەسىن ازىرلەۋگە داعدىلانعان ءجون.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ IV سەزىندە, توزىمدىلىك پەن سەنىمدىلىكتى ناسيحاتتايتىن ارنايى ينتەرنەت-رەسۋرستى قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى باستاماسى وزەكتى جانە دەر كەزىندە كوتەرىلگەنى انىق. «ادامگەرشىلىك – ونەگەلىك قۇندىلىقتاردىڭ جاھاندىق داعدارىسى ارتىپ كەلەدى. كوپتەگەن قوعامداعى «جالعان بوستاندىقتىڭ» ناسيحاتتالۋى مەن تارالۋىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ادامي قارىم-قاتىناستىڭ تابيعي سيپاتى جونىندە بۇرمالانعان كوزقاراستار قازىرگى قوعامنىڭ قالىپتى ساپاسى رەتىندە ۇسىنىلىپ, ادال ەڭبەككە دەگەن ۇمتىلىستى كەز كەلگەن تاسىلمەن پايدا تابۋعا الماستىرماق. مۇنداي ادامگەرشىلىككە قارسىلىق تالاي جەردە ابسوليۋتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستانداعى قازىرگى ءدىني احۋال مەن ءجۇرىپ جاتقان ۇردىستەر ءبىلىم بەرۋ مەن ءدىني تاربيە جونىندە ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى شۇعىل تۇردە جاساۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا, ۇلتتاردىڭ رۋحاني داستۇرلەرى مەن مادەنيەتتەرىنە نەگىزدەلگەن, پسيحولوگياسى مەن ەرەكشەلىكتەرى قامتىلعان باعدارلامالار جاساقتالسا, وسى باعدارلامانىڭ وزەگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءدىلى مەن ءدىني ەرەكشەلىكتەرى بولۋى ءتيىس.
وتاندىق جانە شەتەلدىك كوپتەگەن عالىمداردىڭ, سونداي-اق ءدىني قايراتكەرلەردىڭ پىكىرى بويىنشا, مەملەكەت پەن قوعام ءدىندارلاردىڭ بويىندا بەرىك يممۋنيتەت پەن اگرەسسياعا توزبەۋشىلىكتى سەنىم نەگىزىندە قالىپتاستىرۋى قاجەت. مۇنداي ىندەتتەردىڭ الدىن الۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلى – حالىقتى رۋحاني تۇرعىدان اعارتۋ. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى الەمدىك دىندەردىڭ دۇنيەتانىمدىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك, الەۋمەتتىك جانە عىلىمي نەگىزدەرىن ساۋاتتى ءدىني ءبىلىم بەرۋ ارقىلى تانىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىلايشا, ەلىمىزدەگى جاستار اراسىندا ەكسترەميستەردىڭ نەمەسە تەرروريستەردىڭ پايدا بولۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن جويۋعا شەشۋشى قادام جاسالماق.
ءدىلى مىقتىلار جىگىن الدىرمايدى
قازاقستاندا تىيىم سالىنعان ەكسترەميستىك ءارى تەررورلىق ۇيىمداردىڭ, راديكالدى جانە تىركەلمەگەن ءدىني اعىمداردىڭ جاقتاۋشىلارى بار ەكەنى انىقتالدى. وسى ورايدا الگىندەي ارەكەتتەر بايقالعان جاعدايدا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا بىرىگىپ, قىراعىلىق پەن ۇيىمشىلدىق تانىتا وتىرىپ تويتارىس بەرۋى ماڭىزدى شارا.
ءدىني قاجەتتىلىكتەر كوبىنەسە قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ كۇرت وزگەرىسكە ۇشىراعان نەمەسە تۇبەگەيلى جاڭاشىل باعىت ۇستانعان قيىن-قىستاۋ وتپەلى كەزەڭدەرىندە وتە ماڭىزدى بولارى ءسوزسىز, ويتكەنى ءدال سونداي شاقتاردا جەكە تۇلعانىڭ بولاشاققا دەگەن ءۇمىتى جوعالىپ, وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ازاياتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان بولار كەڭەستىك جۇيەنىڭ ىدىراۋى, ياعني «كوممۋنيستىك باقىتتى بولاشاقتىڭ» جۇزەگە اسپاي قالۋىنىڭ ناتيجەسىندە ادامداردىڭ كوپشىلىگى ءارتۇرلى ءدىني كونفەسسيالارعا, بىرلەستىكتەرگە بەت بۇردى.
كوپتەگەن ەكسترەميستىك ىلىمدەردىڭ جاستاردى قىزىقتىرۋى, ولاردىڭ كوپتەگەن ءداستۇرلى دىندەردەن ايىرماشىلىعى سوعىسقۇمارلىق, اگرەسسيۆتى ۇندەۋ جۇرگىزۋ ەكەنىن ەستە ۇستاۋ ماڭىزدى. ءداستۇرلى دىندەردەن تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى, ولار ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىق, كەلىسىم مەن توزىمدىلىكتىڭ قاجەتتىلىگى جايلى ءسوز قوزعامايدى, ماحاببات پەن جاناشىرلىققا شاقىرمايدى, قۇدايدىڭ قالاۋىنا كونبەيدى. كەرىسىنشە, ولار باتىل ءارى تاباندى ارەكەتتەر جاساپ, ادامداردى كۇشپەن جانە قارۋمەن قورقىتىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە رۋحاني باسشىسىنىڭ پىكىرىنە عانا سۇيەنىپ, قۇرىلىمدى وزگەرتۋگە, تارتىپ الۋعا نەمەسە قول جەتكىزۋگە شاقىرادى.
بۇل سەكتالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى قاتارلارىنا تارتۋ مەن ءىزباسارلارىن ۇيرەتۋ بارىسىندا ءداستۇرلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سانانى مانيپۋلياتسيالاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن كەڭىنەن قولدانۋلارى ابدەن مۇمكىن. ادەتتە, ولاردىڭ جاقتاۋشىلارىنا سالاۋاتتى ويعا قۇرىلعان دالەلدەر دە, وڭتايلى ءارى قيسىندى دايەكتەر دە اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى ساناسى بارىنشا ۋلانعانىن بايقايمىز.
قازىرگى جاستارعا يسلام مەن حريستيان سەكىلدى بارلىق ۇلى دىندەر قوعام بىرلىگىنىڭ رۋحاني نەگىزى ەكەنىن تىڭعىلىقتى ءارى دالەلدى تۇردە اشىپ ءتۇسىندىرۋ مىندەتتى جانە وتە ماڭىزدى. دەمەك, ەندىگى جەردە ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنە قاتىستى جاڭا زاڭ جوباسىنا وزگەرتۋلەردى ەنگىزۋ قاجەت. زاڭ جوباسىندا قامتىلماعان كەي ماسەلەلەر ءالى دە كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن كۇپتى ەتىپ, الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزعانداي. بۇل تۇرعىدا تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمدار مەن ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىن شەكتەۋدىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كەيبىر كورشىلەس ەلدەردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن نازاردا ۇستاعان قاجەت پە دەپ قالاسىڭ. ولاردا قازىر قاۋعا ساقالدىلار دا, بەتى-باسىن تۇمشالاپ العان, حيدجاب كيىپ ەتەگىنە سۇرىنگەندەر, ءتۇرلى كۇماندى ءدىني كىتاپتار تاراتىپ, عالامتور ارقىلى ۋاعىزدارعا سەنىپ, ەسسىز ەلتىگەندەر اتىمەن جوق. بىزدە دە سونداي كەلەڭسىز جايتتارعا جول بەرمەي, ءار ايماق, وڭىرلەر مەن ەلدى مەكەندەرگە, قالالارعا كەلگەن ءىس-ارەكەتى كۇماندى بەيتانىس ادامداردىڭ ءجۇرۋىن, ولاردىڭ ءتۇرلى ءدىني كىتاپتاردى تاراتۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس.
جاقىندا الماتىداعى دوستىق ۇيىندە وتكەن ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە وراي عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان دوڭگەلەك ۇستەل تالقىلاۋىندا جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنە قونىمدى بىرقاتار ۇسىنىستار ورتاعا سالىندى. اتاپ ايتقاندا ولار: كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالاردى اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىستىرۋعا تىيىم سالۋ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كەلىسىمىنسىز جاستاردى شەتەلگە ءدىني ءبىلىم الۋعا جىبەرمەۋ, ءدىني ۇيىمدارعا تۇسكەن قارجىنى الەۋمەت تاراپىنان اشىق تۇردە قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن قاجەتتى مىندەتتى ەكپەدەن اتا-انالاردىڭ ءدىني سەنىم سەبەبىمەن قاشۋىنا جول بەرمەۋ, «تالاق» سياقتى ءدىني عۇرىپتار مەن باسقا دا ءبىزدىڭ قوعامعا جانە جالپى ادامزاتتىق نورمالار مەن داستۇرلەرگە جات امالداردان ايەلدەردىڭ قۇقىعىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى تولىقتىرۋلار.
وسىنداي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۋاقىت تالابىنا ساي ەكەنىن جانە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قويعان مىندەتتەرگە تولىعىمەن سايكەس كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءدىني ماسەلەلەرگە قاتىستى كوپتەگەن تۇيتكىلدەرىن شەشىپ قانا قويماي, ەلىمىزدەگى رۋحاني بىرلىك پەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا دا سەپتىگىن تيگىزەدى.
اقان بيجانوۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيلوسوفيا,
ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ
ديرەكتورى, ساياسي عىلىمداردىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
