– دارحان جۇماحان ۇلى, جىل وتكەن سايىن جاڭا ماماندىقتار پايدا بولۋدا. ول تۇلەكتەردەن جاڭاشا ءبىلىم الۋدى تالاپ ەتەدى. ءسىز باسقارىپ وتىرعان UIB – حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى 25 جىلدا ءبىلىم نارىعىنداعى سۇرانىسقا ساي جاڭا ماماندىقتاردىڭ ورداسى بولىپ قالىپتاستى ما؟
– قوعامدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوز ۇلەسىن قوعامعا كەرەك ماڭىزدى عىلىمي جۇمىس جاساۋمەن بىرگە جاس ۇرپاققا جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قوسا الادى. ءدال وسى باعىتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءاردايىم ۋنيۆەرسيتەتتەرگە «يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قۇرۋعا بەلسەندى قاتىسىپ, الەم دەڭگەيىندە باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ قاجەت» دەپ تالاپ قويادى. باسەكەلەستىكتىڭ بيىك ۇلگىسى ورنىعا باستاعان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جانە جالپى قوعام ىشىندە حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكانىڭ كوپ سالالارىندا كوشباسشى بولۋعا جانە بيزنەستى باسقارۋعا قابىلەتتى, جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋدا ەلەۋلى تاجىريبەسى بار وقۋ ورنى رەتىندە بەدەلى تولىقتاي قالىپتاستى دەپ ويلايمىن.
بالاسى مەكتەپ بىتىرەتىن كەزدە كەز كەلگەن اتا-انانىڭ الدىندا «بالام كىم بولادى؟», «ول قانداي جوعارى وقۋ ورنىن تاڭدايدى؟» جانە «ول قانداي مامان بولىپ شىعادى؟» دەگەن باستى سۇراق تۋىندايدى. وسى ورايدا ءبىلىم نارىعىندا ءوز قىزمەتىمىزدى ۇسىنىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت بولعاندىقتان 25 جىل ىشىندە قالىپتاسقان جاقسى داستۇرلەرىمىزدى اتاپ وتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ەكونوميكا, بيزنەستى جۇزەگە اسىرۋ, كاسىپكەرلىك ءىس, اقپاراتتىق جۇيە, زاڭگەر سەكىلدى ماماندىقتاردى مەڭگەرگىسى كەلەتىن جاس تالاپكەرگە كەلەشەكتە قانداي تەرەڭدەتىلگەن ءبىلىم كەرەك, وسى توڭىرەكتە عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزە مە, الدە تەك تاجىريبەلىك بىلىممەن شەكتەلە مە, اتا-انا مەن تۇلەك ءۇشىن تاڭداۋ ەركى زور. ەكونوميكا سالاسىندا ءبىلىم الۋدا جۇيەلى تۇردە شەشىلمەي كەلە جاتقان ەڭ باستى ەكى ماسەلە بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ەكونوميكا-قارجى ماماندارى مىندەتتى تۇردە ىرگەلى بىلىمگە سۇيەنبەي, ىلكىمدى ءىستىڭ باستاۋشىسى دا, قوزعاۋشىسى دا بولا المايدى.
ماتەماتيكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مودەلدەردىڭ بولجامى رەتىندە دۇرىس اقپاراتتاردى پايدالانىپ, كەلەشەكتە ءوزى ءۇشىن قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋشى جۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك. ەكونوميكاعا قاجەتتى تەرەڭ قۇرىلىمدىق تۇرلەندىرۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇرىنعى قالىپتاسقان تاجىريبە بۇگىنگى كۇن تالابىنا جاۋاپ بەرە الماۋى مۇمكىن. سەبەبى ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا تەك تاجىريبەلىك ۇلگىدەگى بىلىمگە كوبىرەك سۇيەنىپ كەتتىك. سوندىقتان دا ەكونوميكا سالاسىنداعى ماماندار مىندەتتى تۇردە ىرگەلى بىلىمگە يە بولۋى كەرەك. تەوريالىق تۇرعىدان دالەلدەنگەن باستى ەكونوميكالىق زاڭداردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى عوي. سونىمەن قاتار زامان وزگەرىپ جاتىر, جاڭا تەحنولوگيالار كەلىپ, جاڭاشا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورنىعا باستادى. سوندىقتان دا ىرگەلى بىلىمگە قوسىمشا كۇردەلى تالداۋ بارىسىندا جاڭا ءارتۇرلى ەكونوميكالىق ءادىس-تاسىلدەردى قولداناتىن بىلىكتى مامانداردى نارىق تالاپ ەتەدى.
ەكىنشى باعىت, ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز – تسيفرلى ەكونوميكا. تەحنولوگيالىق ءۇردىستىڭ ءار قيىرىنان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان اقپاراتتى دەر كەزىندە سارالاپ, سوعان سايكەس ولقىلىعى مەن تاۋەكەلدەردى جەدەل انىقتاپ, وڭتايلاندىرۋ جولىنا باعىتتايتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ باسىمدىعى كەرەك. وسىعان وراي حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى كەلەشەكتەگى مۇراتىن تسيفرلى ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستىرىپ, جاڭا بيزنەس مودەلدەردى تابىستى ەنگىزە الاتىن, لايىقتى باسەكەگە تۇسە الاتىن وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايارلاۋدى ءجون كورىپ وتىر.
– «نەگە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ەكونوميكانىڭ دامۋىنا, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيگەنىمەن, كەشەۋىلدەپ كەلىپ جاتقاندىقتان كەمشىلىكتىڭ ءتۇبىرىن العاشقى بولىپ تۇزەۋگە دەن قويعاندارىڭىز با؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, ونى جاڭا رەلسكە قويۋ ءۇشىن دە تاۋار ءوندىرۋشى زاۋىتتاردىڭ بارلىعىن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ساپالىق وسىمگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگياعا ءوتۋ بارىسىنداعى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى ءجيى ايتادى. ال مۇنى كىم جۇزەگە اسىرادى؟ مۇنى تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا نەمەسە تەك ينجەنەرلىك باعىتتا, نە تەك مەنەدجەرلىك تۇرعىدا عانا ەمەس, وسى كەشەندى باعىتتىڭ ءبارىن ءبىر ماقساتقا باعىندىرىپ, ۇيلەستىرە الاتىن جاڭا بۋىننان جەتىلىپ وسكەن ءبىلىمدى مامان عانا جاساي الادى. مىسالى, بارشاعا ءمالىم, Toyota, Siemens, BMW سەكىلدى الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى تاۋارىن جىل سايىن تۇرلەندىرىپ وتىرادى.
ءوز ءوندىرىسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە وزگەرتە الادى جانە جاڭا يدەيانى مەنەدجەرلىك يدەولوگياعا سايكەس جەدەل تۇردە وندىرىسكە ەنگىزۋ جولىن تابادى. ولار الەمنىڭ كوشباسشى ەلدەرىندە كەلەشەككە باعىتتالىپ قابىلدانعان باعدارلامالارعا سايكەس ءوز ءوندىرىسىن تسيفرلى پلاتفورماعا كوشىرۋ ۇستىندە: يندۋستريا 4.0 (گەرمانيادا), وندىرىستىك ينتەرنەت (اقش-تا) جانە ينتەرنەت + (قىتايدا). جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاڭا يننوۆاتسيالىق يدەيا پايدا بولسا دا, ونى وندىرىسكە دەيىن اپارۋدىڭ جولى قيىنعا سوعادى. وندىرىستەگى وسى ماسەلەلەردى شەشە بىلەتىن امبەباپ مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت ءوز وقۋ باعدارلامالارىن تۇرلەندىرىپ قوعامعا ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىز ءبىلىم بەرۋ تاسىلدەرىن دە جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىز.
بۇگىنگى تۇتىنۋشى مەن تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا تۇرلەرى قالىپتاسىپ كەلەدى, ول ەلەكتروندى-كوممەرتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت ادىستەرى ارقىلى ۇلكەن كولەمدى مالىمەتتەردى وڭدەۋ دەڭگەيىمەن بايلانىستى بولىپ تۇر. بۇگىندە ونلاين ساۋدا-ساتتىق كوشباسشىلارى Alibaba, Amazon جانە eBay سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالار ءوز ساۋداسىن الدەقاشان ينتەرنەت جەلىسىندە ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزەدى. ال مۇنداي بيزنەس مودەلدەردى بىزگە كىم ۇيرەتەدى؟ جاڭا تسيفرلى ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناستى ساراپتاپ, تاۋاردى جەتكىزۋدىڭ لوگيستيكاسىن جانە ەلەكتروندى ماركەتينگ جۇيەسىن تەرەڭ بىلەتىن مامانداردى كىم ازىرلەيدى؟
قازاقستانداعى ساناۋلى ونلاين دۇكەندەر جۇمىس بارىسىندا تەك قانا قاراپايىم بيزنەس-مودەلدەرگە عانا جۇگىنەدى. ەكونوميكالىق ساراپتاماسىن جاساپ, سوعان سايكەس الەۋمەتتىك جەلىدە نەمەسە ونلاين پلاتفورمادا ءوندىرۋشى ءوز تاۋارىن لايىقتى باعاعا ساتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ماركەتينگتىك جوباسىن دۇرىس جۇزەگە اسىرا الا ما؟ امال نە, بۇل باعىتتا دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلىكتى مامانداردىڭ جوق ەكەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. وسى سالادا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ – ول زامان تالابى. ءبىزدىڭ ماقسات – جاڭا باعدارلامالار نەگىزىندە سول ە-commerce جانە smart تەحنولوگيالار سالاسىنا قاجەتتى زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرگە يە بولاتىن ماماندار دايارلاۋ.
ۇكىمەت ۇسىنىپ وتىرعان «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنا سايكەس, وندا اتاپ كورسەتىلگەن الدىڭعى قاتارلى 7-8 وندىرىستىك باعىتتارعا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ءونىمدى ارتتىرۋ جولدارى كوزدەلىپ وتىر. مۇندا دا تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى جوعارى ونىمدىلىككە جەتكىزۋدى باعالاپ, سارالاۋ ءۇشىن دە جاڭاشا كوزقاراس جانە ءبىلىم تالاپ ەتىلەدى.
جاڭا ۇلگىمەن قالىپتاسقان, عىلىمنىڭ جەتىستىگىن ءونىمدى ارتتىرۋعا باعىتتاي وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋدى كوزدەگەن وندىرىستىك مەكەمەلەر دە از. مەنىڭشە, بيزنەس وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مىسالى, قازىر ءبىزدىڭ ۇجىم تسيفرلى ەكونوميكا نەگىزىن قالىپتاستىرۋداعى ينتەللەكتۋالدى «لوگيستيكا – اگلومەراتسيا» اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ بارىسىندا Big Data جانە Smart city باعىتتارىندا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. كومپانيالاردى سەرىكتەس بولۋعا شاقىرامىز.
– ءسىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ باسقالارعا قاراعاندا ارتىقشىلىعى نەدە؟
– ەڭ باستى ەرەكشەلىك ءبىزدىڭ وقۋ باعدارلامالارىمىزدىڭ مازمۇنىندا دەر ەدىم. ارينە بۇگىنگى جوعارى ءبىلىم تۇرعىسىنان قاراساق, ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدايتىن كەزدە تۇلەكتەر دە, ونىڭ اتا-انالارى دا تازا تۇتىنۋشىلىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايدى, ءبىلىم بەرۋ بازاسىنا قاراي ەمەس, ونىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان ابىروي-بەدەلىنە سايكەس تاڭداۋ جاسايدى. وكىنىشكە قاراي كەيبىر ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزدەرى دە جاڭا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ماماندار دايارلاپ وتىر دەپ نىق سەنىممەن ايتا المايمىز. نارىققا مامانداندىرىلعان, كاسىپپەن ۇشتاستىرىلعان ءبىلىمدى ساناۋلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا بەرەتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال بولار. ساپالى ماماندى امبەباپ ۇستازدار دايىندايدى. قازىرگى تاڭدا جىلدان جىلعا ستۋدەنتتەر سانى كوبەيگەنىمەن, جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىلار سانى كۇرت ۇلعايىپ جاتقان جوق. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى, كەڭەستىك كەزدەگىدەي اسپيرانتتار سانى كوپ ەمەس, بۇگىنگى ماگيستراتۋرا مەن PhD ورىندار سانى شەكتەۋلى.
ەكىنشىدەن, وندىرىستەن عانا كەلىپ ساباق بەرەتىن ۇستاز تۇبەگەيلى ىرگەلى ءبىلىم بەرە الماۋى مۇمكىن, ول ءۇشىن عىلىمي جۇمىس جاساۋ قاجەت. مىسالى, قازاقستاندا قۇقىق ماماندىقتارى بويىنشا جىل سايىن ءبىتىرىپ جاتقان شامامەن 10 مىڭ ادامنىڭ تەك 20-30 پايىزى عانا ءوز ماماندىعىمەن ءبىرىنشى جىلى جۇمىسقا ورنالاسا الادى ەكەن. ال قالعان زاڭگەرلەر قاي جەرگە جۇمىسقا بارادى؟ ولاردى نارىققا قالاي بەيىمدەيمىز؟ ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ العان بىلىمدەرى بەلگىلى باعىتتا شابلوندىق تۇرعىدان قۇرىلعان ءبىلىم. مىسالى, ەلەكتروندى كوممەرتسيا سالاسىنداعى بيزنەسكە قىزمەت كورسەتە الاتىن قانشا زاڭگەر بار؟ الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردە ينكۋباتوردان شىققانداي بىردەي دايىندالاتىن بيزنەس ماماندارىن الدەقاشان مانسۇق ەتكەن, ول ەلدەردە كۇن سايىن 100-دەن استام جاڭا تۇرپاتتاعى بيزنەس پايدا بولادى. ياعني جاڭا بيزنەسكە جاڭا جۇيەمەن پانارالىق ءبىلىم العان مامان كەرەك.
– ال بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟
– الدىمەن سول زاماناۋي جاڭا بىلىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن نەمەسە شەت تىلىنەن كەرەكتى اقپاراتتى اۋدارىپ وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋ نەمەسە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە تىكەلەي اعىلشىن تىلىندە ۇيرەتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ەكونوميست + اقپاراتتىق تەحنولوگيا, قارجى + مەنەدجمەنت, ماركەتينگ + اقپاراتتىق تەحنولوگيا دەگەن سياقتى قوس پانارالىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. ارينە جاڭا بۋىنداعى مامانداردى دايارلاۋدا, ەڭ الدىمەن وسى جۇيەنى تۇبەگەيلى ءتۇسىنىپ, ستۋدەنتكە ۇيرەتۋ ءۇشىن وقىتۋشىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى باستى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى. كەلەسى ماڭىزدى باعىت – ول ۋنيۆەرسيتەتتە ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسىعان وراي UIB - Digital university, UIB - Academy جانە UIB – Consulting اتتى جوبالارىمىز جاقىندا ۋنيۆەرسيتەت ومىرىنە تولىعىمەن ەنىپ, ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.
– ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى بولىپ وتىر عوي. ال وسى تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن ماماندار بار ما؟
– تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن مامانداردى تابۋ وتە قيىن. ويتكەنى وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الىپ قالىپتاسقان نەمەسە كەشە عانا بيزنەس اشىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە تاجىريبە جيناقتاعان ماماندار. بۇگىنگى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋعا وسى ەكى توپتىڭ عانا الەۋەتى جەتكىلىكسىز بولادى. ياعني سولارمەن قوسا, جاس عالىمداردى شەتەل تاعىلىمداماسىنان وتكىزىپ, ساپالى پروفەسسورلار جانە وقىتۋشىلار قۇرامىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. الەمدىك مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇسىنعان ونلاين اشىق كۋرستارى نەگىزىندە دە وتاندىق مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە وسىنداي ۇستانىم بار. سوڭعى 25 جىلدا قالىپتاسقان بىلىكتى ۇجىم وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
– ال سول جاڭا اقپاراتتاردى قابىلداۋعا ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز دايىن با؟
– وكىنىشكە قاراي تولىعىمەن دايىن ەمەس. نەگە؟ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلمەۋىندە. ويتكەنى عىلىمي جانە تاجىريبەلىك مامانداندىرىلعان جاڭالىقتىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن تىلىندە جاريالانادى.
الايدا ء«تىل بىلمەيدى ەكەن» دەپ قازاقستانداعى ۇستازدار بارىنەن سىرت قالىپ, تىسقارى تۇرا المايدى. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدار مەن ستۋدەنتتەرگە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى قولعا الدىق, قوسىمشا تۇراقتى مەرزىمدە كاسىبي ءتىل كۋرستارى وتەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە 30-دان استام ۇستاز اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, ولاردىڭ جاسى 30 بەن 50-ءدىڭ اراسىندا. كەلەر جىلدارى اعىلشىن تىلىندە ءدارىس بەرەتىن ۇستازداردىڭ سانىن 50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى دا كەلىپ ساباق بەرىپ ءجۇر. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىندا دا شەتەل ماماندارى جۇمىس ىستەيدى. قازىر ءبىز جالپى 5-7 باعدارلامانى تولىعىمەن اعىلشىنشا وقىتامىز. ەكىنشى باستى ماسەلە – الەمدىك باسەكەلەستىكتە لايىقتى ورىن الۋ ءۇشىن سەرىكتەس بولاتىن مىقتى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ورنىقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋ. «ەگەر جەتىستىككە جەتەمىن دەسەڭ, سەرىكتەسىڭ دە مىقتى بولسىن» دەگەن ۇستانىم بيزنەستە دە بار. سول كەزدە وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ىشكى مازمۇنىن جۇيەلى تۇردە جاڭارتىپ, قوس ديپلومدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. بۇل ءبىلىم الاتىندار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك قوي! ءبىز قازىر وسى جۇمىستى جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدامىز.
ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىز ەكى نەگىزگى باعىتقا بولىنگەن. ءبىرى وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى بولسا, ەكىنشى قاناتىمىز ەۋروپاعا بايلانعان: فرانتسيا, پولشا جانە انگليا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بايلانىسىمىز نىعايىپ, قوس ديپلومدى باعدارلامالار ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل جەردە, PhD دوكتورانتتاردى, MBA جانە DBA ءبىلىم الۋشىلاردى (كەمىندە ءبىر ءمودۋلىن) سول ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايارلاپ الۋدىڭ دا پايداسى زور بولىپ وتىر. جالپى, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرىگىپ عىلىمي جۇمىس جاساۋ ءبىزدىڭ ۇستازدارعا دا ۇلكەن ابىروي جانە سىن. ارينە بۇل قىسقا مەرزىمدى جۇمىس ەمەس.
– ولاردىڭ قويىپ وتىرعان تالاپتارى قانداي؟
– اكادەميالىق تۇرعىدان, ەڭ اۋەلى «ەگەر سىزدەر قوس ديپلومدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرعىلارىڭىز كەلسە, سىزدەر بەلگىلى جوعارى ساپا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋلەرىڭىز كەرەك» دەيدى سەرىكتەستەرىمىز. ياعني ماگيسترانت 1-كۋرستى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, 2-كۋرسىن شەتەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىراتىن بولسا, ءبىزدىڭ جاقتا بەرىلگەن پاندەردىڭ ساپاسى سەرىكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەگى ساپادان كەم بولماۋ كەرەك. قازىرگى كۇنى ءتورت ۋنيۆەرسيتەتپەن قوس ديپلومدى باعدارلامامىز بار.
– وسى سەرىكتەستىكتى ەسكەرە كەلگەندە, جالپى ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قانداي؟
– جىلدان-جىلعا ساپالى ستۋدەنتتىك كونتينگەنت قالىپتاسىپ كەلەدى. ۇبت ناتيجەسى بويىنشا جانە وليمپيادالاردا جوعارى كورسەتكىشتەرى بار ابيتۋريەنتتەرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى گرانتتارى بەرىلەدى. ۋاقىتتىڭ تالابى بولعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە اعىلشىن توپتارى اشىلدى. بيىلعى ۇمىتكەرلەردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تازا اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الامىن دەپ كەلگەندەر جانە ولاردىڭ ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيى كوڭىل توعايتارلىق. وسى جىلدان باستاپ ءبىز ماگيستراتۋرادا فيزيكا مەن ينفورماتيكا مۇعالىمدەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتىپ جاتىرمىز. بۇل باعدارلاما ءۇش بولىكتەن تۇرادى: مەكتەپتەگى جاڭارتىلعان مازمۇندى يگەرۋ, ءپاندى اعىلشىنشا وقىتۋ ادىستەمەسىن مەڭگەرۋ (CLIL جۇيەسى) جانە كوۋچينگ-ترەنەرلىك قابىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ. سوڭعىسى ۇستازدى وقۋشىلاردىڭ الدىندا تۇرىپ ساباق بەرگەندە شەشەندىك ونەر نەگىزىندە قىزىقتىرۋ, ەلىكتىرۋ, ءارى قاراي مەكتەپ وقۋشىسى وزىنشە ىزدەنۋىنە جول اشۋ تاسىلدەرىن ۇيرەتۋ بولىپ تابىلادى. ءدال وسى جوبانى پەداگوگيكالىق باعىتتاعى قوس شەت ءتىلى («اعىلشىن-قىتاي ءتىلى») دەگەن ماماندىققا دا قولداندىق.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى ءبىلىم نارىعىنان ورىن العانىنا 25 جىل بولىپتى. ءبىتىرىپ شىققان تۇلەكتەرىڭىز قوعامنان ءوز ورنىن تابا الدى ما؟
– جالپى, 1992 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتى 20 مىڭعا جۋىق تۇلەك ء بىتىرىپ شىقتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ەڭبەك نارىعىنان ءوز ورنىن تاۋىپ, ءارتۇرلى سالا بويىنشا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اراسىندا ءبىرشاماسى ءوز ءىسىن قۇرىپ بيزنەستەرىن جۇرگىزۋدە, ال كەيبىرى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىگىن كورسەتىپ مەكەمەلەردە جوعارى لاۋازىمداردا جۇمىس ىستەۋدە, مىسالى دميتري كامەنەۆ, كانات بەيسەكەەۆ, ولگا سپيرينا, ارمان كونىرباەۆ جانە ت.ب.
سوڭعى كەزدە بىتىرگەننەن سوڭ سول جىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعىنان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرcيتەت 70-75 پايىزدى كورسەتىپ تۇر. قالعاندارى وقۋلارىن ماگيستراتۋرادا جالعاستىرادى. بۇل الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كورسەتكىشى. بۇل «جەتكىلىكتى مە», «از با, كوپ پە» دەگەن سۇراققا ەشكىم ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى.
قوعامدا ەسكىدەن كەلە جاتقان «ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك» دەگەن ءبىر تەرىس پىكىر قالىپتاسقان. بىردە-ءبىر وركەنيەتتى دامىعان مەملەكەتتىڭ ۋنيۆەرسيتەتى وزىنە ونداي مىندەتتەمە المايدى. ولاردا جالپى كوپشىلىگى ءارى قاراي ءبىلىم الۋدى جالعاستىرادى. ەۋروپالىق تاجىريبەدەن ايتار بولسام, ءدال قازىر ولاردا باكالاۆرياتتان كەيىن ماگيستراتۋرعا ءوتىنىش بىلدىرەتىندەردىڭ سانى 60 پايىزدىڭ ۇستىندە ەكەن. كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردى جىلىنا 130-150 مىڭداي تۇلەك بىتىرەتىن بولادى.
ال ماگيستراتۋراعا 25-30 پايىزى عانا تۇسەدى. ياعني باكالاۆرياتتى بىتىرگەن مامان ءوز سالاسىنداعى ءبىلىمىنىڭ كەلەسى دەڭگەيىنە ءوتۋدى عانا ەمەس, نارىققا قاجەتتى, سايكەس قانداي قوسىمشا باعىتتى يگەرە الادى, ماسەلەگە وسى قىرىنان كەلگەنى دۇرىس شىعار. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتى ءبىر ەمەس, ەكى نەمەسە ءۇش پانارالىق ماماندىققا باۋلۋدى ماقسات ەتىپ قويۋى كەرەك. اقپاراتتىق تەحنولوگيانى بىتىرگەن ستۋدەنت ەكونوميكا باعىتىنداعى ماگيستراتۋراعا تۇسسە, ەكەۋىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنى وزىنە ۇنايتىن لايىقتى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەدى. ال تەك اقپاراتتىق تەحنولوگيانى باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانى عانا ءتامامداسا, وندا وقۋ بىتىرگەندە دە جۇمىس تابۋ قيىنعا سوعادى. پانارالىق ماماندىقتاردىڭ كەرەكتىسىن وقىتا وتىرىپ, جاڭا قوس تراەكتوريالى وقۋ باعدارلامالارىن اشۋ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرا تۇسەدى (major-minor باعدارلاماسى).
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى باعىتتىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىنىپ, وقىتۋ ۇدەرىسىنە جاڭالىق ەنگىزە باستادى. بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكا جانە قۇقىق, بيزنەس جانە باسقارۋ, تسيفرلى ماركەتينگ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيا, مەنەدجمەنت جانە ماركەتينگ سەكىلدى قوس كاسىپكە باعىتتالعان وقۋ باعدارلامالارىن ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى قوس ماماندىقتى يگەرىپ شىققان مامان جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىندا تۋىنداۋى مۇمكىن ماسەلەسىن كەشەندى شەشۋگە كەلگەندە قابىلەتتى بولادى.
– جالپى, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ الدىندا كەلەشەكتە تاعى قانداي بەلەستەر بار؟
– مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاندى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا سۇيرەپ شىعاتىن ناقتى ەكى وندىرىستىك باعىت بار – ول اقپاراتتىق تەحنولوگيالار يندۋسترياسى مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسى. ءبىرىنشىسى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا قاراستىرىلسا, ء بىلىم بەرۋ سالاسىن دا تولىعىمەن جەكە يندۋستريا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا بولادى. ياعني, ونىڭ دا ۇلكەن ەكسپورتتىق الەۋەتى بار. مىسالى, اقش, اۋستراليا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جانە فرانتسيا ەلدەرى الەمدەگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ جىلدىق اينالىمىنان 62 پايىزىن الىپ وتىر, ول شامامەن 50-70 ملرد دوللاردان اسادى. بۇل دەگەنىمىز, وسى ەلدەردە ەكسپورتقا باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ يندۋسترياسى قالىپتاستى دەگەن ءسوز. ولار وقىپ جاتقان شەتەل ستۋدەنتتەرىنە كوپشىلىككە باعىتتالعان بارىنە ورتاق جانە بىركەلكى ساپاداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ۇستىندە. ىرگەدەگى قىتاي دا, رەسەي دە وسى ادىسكە كوشتى. ولار حالىقارالىق ستۋدەنتتەر سانىن كوبەيتە بەرەدى. ال نەگە قازاقستانعا وسىنداي باعىتتى قابىلداماسقا؟
حالىقارالىق دەڭگەيدە شەتەل ستۋدەنتتەرىن وقىتساق, بىزگە ەشكىم توسقاۋىل بولا الماسى انىق. ول ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دە كومەگى كەرەك. الدىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتيىستى زاڭ دەڭگەيىندە ەركىندىك بەرگەن دۇرىس: اكادەميالىق, باسكارۋشىلىق جانە قارجىلىق باعىتتاردا. ءدال وسى كەزدە ماجىلىستە ۋنيۆەرسيتەتتەر اۆتونومياسىنا بايلانىستى جاڭا زاڭ جوباسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ناتيجەسىندە وسى زاڭناما نەگىزىندە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر الەمدىك باسەكەلەستىكتە بەلسەندى بيىك ورىن الۋدا كەڭ مۇمكىنشىلىكتەرگە يە بولاتىندىعىنا سەنىمدىمىن.
حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارۋ قىزمەتىنە جاڭادان تاعايىندالىپ جاتقانىممەن, جاڭا زامان ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتارعا سايكەس الدىما ەكى ماقسات قويىپ وتىرمىن. ول, بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن اتا-انا ءوز بالاسىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتقىسى كەلسە, بالاسىنىڭ بولاشاقتا زاماناۋي مامان بولىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ال ەكىنشىسى, ۇمىتپەن كەلگەن بالاعا ازامات, تۇلعا, مامان بولىپ قالىپتاسىپ ءبىلىم الۋىنا تولىق مۇمكىندىكتى تارتۋ ەتۋ. بۇرىنعىداي ادامنىڭ بىلىمدىلىگى عانا ەمەس, سول العان ءبىلىمىن ومىردە تولىق قولدانا الۋى ماڭىزدى بولىپ وتىرعان كەزەڭدەگى باستى مىندەت – باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلاۋ. حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى بۇل ماقساتتاعى جۇمىسىن ىلكى ءسات توقتاتپايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازگۇل حالىقوۆا
