مۇنداي ساليقالى ساياسات ءوز ناتيجەسىن بەردى. مەملەكەتىمىز شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىن دە, ەرىن دە تانىتتى. بەرەكە-بىرلىككە, تاتۋ تىرلىككە ۇيىعان حالقىمىز دوستىقتىڭ تۋىن كوتەرىپ, بىلەكتەي بىرىكتى, جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. سوعان كۋا بولعاندىقتان دا ەلدىك جايىن ايتقاندا كوكەيدە كورىكتى ءسوز, كوركەم وي وزىنەن ءوزى قاناتتانىپ كەتىپ جاتادى ەكەن.
ەل الەۋەتى ارتقان, تامىرىمىز بەكىگەن سوڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇردىق. مۇنىڭ دا ۇلى يدەياسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىندى. ول ونىڭ كەمەل ويىنان, تەگەرۋىندى بايلامىنان باستاۋ الىپ, ءوزى جاريالاعان ءۇشىنشى جاڭعىرۋدان تامىر تارتىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز, ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكانى جاسامپازدىقپەن دامىتۋ, الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى 30 ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى ءبىر كەرەمەت جۇمىستى اتقارۋ بارىسىنداعى ماقساتتار مەن مىندەتتەر پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ايتۋلى ماقالاسىندا باياندالدى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسى شاعىن بولعانمەن, كوتەرگەن جۇگى ۇلكەن.
ارعى-بەرگى تاريحىمىز سارالانىپ, ۇلتتىق ۇلگى ادەمى كورسەتىلگەن «مەن ەلىمىز مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتەتىنىمىز تۋرالى كوزقاراستارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم», دەي كەلىپ, رۋحاني كود تۋرالى ايتىپ «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىمىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», دەيدى. سوڭعى مىسالدان نە اڭعارۋعا بولادى؟ سوزگە بوي الدىرماي, ناقتى جۇمىستى اتقارۋ كەرەكتىگىن تاپسىرادى. اقيقاتىنا كەلسەك, بۇل ماقالا مەملەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە باعىت-باعدار, كەي تۇستا باتىل قادامدار جاساۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن ۇلتتىق كودتى جۇيەلى جۇرگىزۋ ىسىندە اقىل مەن پاراسات الدا تۇرۋ قاجەت دەپ ەسكەرتەدى. «... ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ بويىڭداعى جاقسى مەن جاماننىڭ ءبارىن, ياعني بولاشاققا سەنىمدى نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردى دە, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنى ايدان انىق», دەيدى.
پرەزيدەنت دامۋ جولىمىز رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولىمەن بولۋ كەرەكتىگىن دە ەسكەرتەدى. بۇگىنگىدەي قۇبىلىپ تۇرعان زاماندا ءار قادامىمىزدى وي تەرەڭىندە قورىتۋ كەرەكتىگىن تەرەڭنەن قوزعاپ, وتكەن عاسىردىڭ الاساپىرانىنان دايەكتەر كەلتىرەدى. ودان ساباق الۋدى ۇسىنادى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.
«وتكەن حح عاسىر حالقىمىز قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق دامۋدىڭ كونەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىمىزگە عانا ءتان جولى ءبىرجولا كۇيرەتىلىپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بىزگە جات ۇلگىسى ەرىكسىز تاڭىلدى. ەكىنشىدەن, ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى ءالى جازىلماي كەلەدى. ۇشىنشىدەن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى», دەيدى دە قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ تاريحىن تاراتادى.
بۇل ءبىر كۇننىڭ ەمەس, كوپ جىلدىڭ جەمىسى دەۋىمىز كەرەك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كەزەڭىندە بۇرىن بولعان لاتىن ءالىپبيىن قايتا ورالتۋ جايى قوزعالعان. وعان ەلباسى ۇلكەن ازىرلىكپەن بىرتە-بىرتە كەلۋ كەرەكتىگىن ايتقانى بار ەدى. 2012 جىلى «قازاقستان-2050» ۇزاق مەرزىمدى قامتىعان ستراتەگياسىندا پرەزيدەنت «2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك» دەگەن. سول ۇلى يدەيا ءپىسىپ-جەتىلىپ جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنىپ وتىر.
ءتۇپ-تامىرىمىز بىردەي دەلىنەتىن اعايىندار ەلدىگىن الا سالىپ لاتىن الىپبيىنە كوشىپ جاتتى. بىراق ولار سول ءالىپبيىن ءالى جەتىلدىرۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ ەل بۇل ىسكە ساليقالىلىقپەن, جان-جاقتى ويلاستىرۋمەن تابان تىرەپ وتىر.
لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ باستى تىرەگى, بۇل – ۇلت ءتىلىنىڭ بولمىسىن ساقتاۋ, كەي تۇستا ءجونسىز وزگەرىسكە تۇسكەن سوزدەرىمىزدى, اسىرەسە ادام اتتارىن حالىقتىق قالىپپەن جازۋدى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ. كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە ءتىلىمىزدىڭ ارقاۋى بوسادى. ءارلى دە ءنارلى ءتىلىمىز السىرەدى. ءسوز قۇدىرەتىن كوپ جاعدايدا ۇعىنا بەرۋدەن قالعانىمىزدى نەسىن جاسىرامىز. سوزگە توقتاعان حالىقتىڭ ۇرپاعى شۇبار ءتىلدىڭ شىرماۋىندا قالدى, سونىڭ زاردابى ءالى جويىلا قويعان جوق. كسرو زامانىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ باستاپقى كەزدە 200-گە تاياۋ ۇلتتىق ءتىلى بولسا, كەيىن سونىڭ 93-ءى عانا قالىپ, وزگەسى جويىلىپ كەتتى. مۇنى ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان زۇلمات دەمەي نە دەرسىڭ. الەمدىك جاعدايعا زەر سالساڭ, التى مىڭ ءتىل بولعان ەكەن. قازىر سونىڭ كوبى قۇردىمعا كەتكەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامىنا قاراساڭ 2100 جىلى ءجۇز ءتىلدىڭ قالۋ-قالماۋى ەكىتالاي كورىنەدى.
سونىمەن كوپتەن كۇتكەن نيەتىمىز اقتالىپ, ماقسات ايقىندالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» تاريحي جارلىققا قول قويدى. بۇل ۇلت رۋحىن كوتەرگەن ءسات ەدى. ەندى سول ۇلت ءالىپبيى تورگە وزادى. مۇنى بابالار اماناتىنىڭ ورىندالىپ, تاۋەلسىز ەل تاريحى ۇلت الىپبيىمەن جازىلىپ, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇلپىرۋىنا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. دۇنيە ءجۇزى بۇعان دەيىن ءبىزدى وزگە جۇرتتىڭ جازىلۋىمەن تانىپ كەلسە, ەندى لاتىن قارپىندەگى قازاق ءالىپبيى ارقىلى وقيتىن بولادى.
وسى كۇندەرى الەمنىڭ 112 مەملەكەتى لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى ەكەن. بۇعان قاراعاندا ءبىز دە سول كوپتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ازات ەلدىڭ ايبىنىن اسىرا بەرەتىن بولامىز. وركەنيەت كوشىنە ىركىلمەي قوسىلۋعا جول اشىلادى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, ەلباسىنىڭ وسىنداي كەمەل ءىسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ەلى ءدىنى ءبىر, ءتىلىنىڭ دە ارقاۋى ۇشتاس جاتقان تۇركى دۇنيەسىمەن ءبىر ماقسات, ءبىر مىندەت جولىندا جاقىن ارالاساتىن بولادى. ورتاق ءىستى جۇرگىزۋگە دە مۇمكىندىك تۋادى. اسىرەسە الىس-جاقىن شەتەلدەردە كۇن كەشىپ جاتقان قانداس باۋىرلارمەن ءتىل تابىسۋعا دا تيگىزەر سەپتىگى ولشەۋسىز.
جارتى جىل تالقىلانىپ قابىلدانعان قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيى قيىندىقسىز جۇزەگە اسادى دەسەك ارتىقتاۋ بولادى. مۇنداي ەلدىك ىسكە بۇكىل جۇرتىمىز جۇمىلۋى ءتيىس. اتقاراتىن جۇمىس جەتىپ-ارتىلادى. ماڭگى ەلدىڭ, ماڭگى ءالىپبيى ءمىنسىز بولۋدى ەلباسى بۇكىل زيالى قاۋىمعا, ونىڭ ىشىندە ءتىل ءبىلىمىنىڭ وكىلدەرىنە, لينگۆيست عالىمدارعا سەنىپ تاپسىرىپ وتىر. ءتىلدىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءار ءسوزدىڭ جازۋ ەرەجەلەرى, ەملەلەرى ساراپتالۋى كەرەك. كەيبىر دىبىستاردى دۇرىس قولدانۋ ماسەلەسى ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردە داۋ تۋدىرمايتىنداي ورىن الۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن. جالپى, جۇرت جۇگىنەتىن سوزدىكتەر ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىنسا قۇبا-قۇپ. ويتكەنى كيريلليتسامەن جازىلعان كەيبىر قازاق سوزدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرىزدىلىك تاپپاي اركىم ءوز توپشىلاۋىمەن جازىپ جۇرگەنى بەلگىلى. مۇنداي ولقىلىق تاۋەلسىز ەل الىپبيىمەن جازىلاتىن تىركەستەردەن ورىن الماعانى, اسىرەسە ۇرپاق ءۇشىن پايدالى بولار ەدى.
مەنى دە بۇكىل ءومىرىمدى عىلىمعا ارناعان ازامات رەتىندە وسى ماسەلەلەر قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. ءار جىلدارى جارىق كورگەن سوزدىكتەردى سارالاعاندا بايقاعانىم, قازاقتىڭ بايتاق دالاسىندا جاراتىلعان سوزدەرىمىزدىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى ەكەن. جاھاندانۋ زامانىندا جاس ۇرپاقتى انا ءتىلىن تەرەڭ بىلۋگە باۋلۋ بارىسىندا ءار ءسوزىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭ كورسەتىلىپ, ونىڭ بالامالارى ايقىندالسا دەگەن تىلەك بار. مۇنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن, ءتىل ماماندارى مەن ايتۋلى وقىمىستىلارمەن, زەردەلى جاندارمەن كەڭەسە وتىرىپ شەشەتىن جۇمىس دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ناقتىلاپ بەرگەن 2025 جىلعا دەيىن وسىنداي جۇمىستاردى اقاۋسىز اتقارىپ الساق ۇتىلماس ەدىك. ەندىگى جەردە ءسوز ەمەس, ناقتى ءىس ناتيجە بەرەدى. ەڭ باستىسى, ءالىپبي ىرگەسىن بەكىتەتىن عىلىمي نەگىزدى جاساۋ قاجەت سەكىلدى. بۇعان پرەزيدەنت مول مۇمكىندىك بەرىپ, جەتى جىلعا تاياۋ ۋاقىت بەلگىلەدى.
بۇل شارا جۇيەلى جۇزەگە اسسا حالىقتىڭ قولداۋى بولادى. وسىنداي يگىلىكتى جۇمىستى ۇلكەن قالالاردا ەمەس, قيانداعى اۋىل جۇرتىنا جەتكىزۋدى باستى ماقسات ەتۋ قاجەت. بۇعان جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىم-قارالار ەرەكشە ءمان بەرۋى ءتيىس.
تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جاعىنان نە ىستەي الامىز دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە قازاقستان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا عالىمدارى دا الۋان ءتۇرلى جوسپار-جوبالار قاراستىرۋ ۇستىندە. ەلدىگىمىزدى تانىتقان رامىزدەي تاعى ءبىر قۇندىلىعىمىز – قازاق ءتىلى ءالىپبيىن قولدانىسقا ەنگىزۋ ىسىندە كەشىگۋگە دە ۋاقىتتان ۇتىلۋعا دا بولمايتىن ءسات تۋىپ وتىر. مۇنى تاريحي كەزەڭ دەپ باعالاي وتىرىپ, ءتيىستى مەكەمەلەر, ءتىپتى بۇكىل وتانداستارىمىز جۇمىلۋى كەرەك. ال ونى ۇيلەستىرەتىن باستى مەكەمەلەردىڭ قاتارىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى, بولاشاق ۇرپاققا قاجەت ەكەنىن كەڭ اۋقىمدا تۇسىنەتىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تۇرسا نۇر ۇستىنە نۇر.
«سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت ەشكىمدى كۇتىپ تۇرمايدى, جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ءوزى سياقتى جالعاسا بەرەتىن پروتسەسس. ەكى ءداۋىر تۇيىسكەن ءولىارا شاقتا قازاقستانعا تۇبەگەيلى جاڭعىرۋ جانە جاڭا يدەيالار ارقىلى بولاشاعىن باياندى ەتە ءتۇسۋدىڭ تەڭدەسسىز تاريحي مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىر», دەدى پرەزيدەنت. ەندەشە وسى تاريحي مۇمكىندىكتى دۇرىس ءتۇسىنىپ, سالعىرتتىقتان ارىلىپ, وي سانامىزدى ۋاقىت تالابىنا قاراي جاڭعىرتا الساق, وركەنيەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلارىمىز ءسوزسىز.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم
كوميتەتىنىڭ مۇشەسى
