كورنەكى سۋرەت
ونىڭ وقۋشىنىڭ قانداي ءبىلىمى ءۇشىن «5», «4», «3», «2» باعاسى قويىلاتىنى تۋرالى تالابى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «باعالاۋ كريتەريلەرى» بار. الايدا قولدانىس تاپپاي وتىر. مۇعالىم دە, جەتەكشى ءبىلىم ۇيىمدارى دا باسشىلىققا الۋعا مۇددەلى ەمەس. سەبەبى وقۋشى ۇلگەرىمى تۋرالى كورسەتكىش قاعاز جۇزىندە تەك جوعارى بولۋى كەرەك. سوندىقتان مۇعالىم وقۋشىعا بىلىمىنە ەمەس, سالىستىرمالى تۇردە باعا قويادى. ياعني, باعا بىلىمگە ساي بولماۋىنان ۇلگەرىم ۇنەمى تومەندەپ كەلەدى.
وسى كەزدە «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ مەن ستراتەگيالىق ارىپتەسى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ەمتيحان كەڭەسىمەن ىنتىماقتاستىقتا دايىنداعان كريتەريلى باعالاۋ مودەلى وقۋشىلار ءبىلىمىن باعالاۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولسا يگى ەدى دەيسىز. بىراق وقۋشىلار ءبىلىمىن باعالاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى وقۋ ۇدەرىسىندە جاپپاي سىناقتان وتپەگەن. شەتەلدە ناتيجەلى دەگەننەن باسقا نەگىزدەمەنى كەزدەستىرمەيسىز. كريتەريلى باعالاۋ ۇعىمى انىقتاماسى دا كۇماندى. ماسەلەن, اتالعان مەكتەپتەر جۇيەسىنىڭ سايتىندا «كريتەريلى باعالاۋ – ءبىلىمنىڭ ماقساتى مەن مازمۇنىنا سايكەس كەلەتىن, وقۋشىلاردىڭ وقۋ-تانىمدىق بىلىكتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولاتىن, ايقىن انىقتالعان, ۇجىممەن شىعارىلعان, ءبىلىم پروتسەسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا الدىن الا بەلگىلى كريتەريلەرمەن وقۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىستىكتەرىن سالىستىرۋعا نەگىزدەلگەن پروتسەسس» دەپ كورسەتىلگەن. بىرىنشىدەن, باعالاۋ – وقۋشىلاردىڭ وقۋ-تانىمدىق بىلىكتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا «سەبەپشى بولاتىن» عانا ەمەس, ونى انىقتايتىن ۇدەرىس, ال كريتەري – باعالاۋدىڭ ولشەم بىرلىگى, شارتى. انىقتامادا كريتەريلى باعالاۋدىڭ وقۋ, وقىتۋ ماقساتى مەن مازمۇنى سايكەس بولۋى كەرەك دەلىنگەن. الايدا جاڭارتىلعان ماتەماتيكا باعدارلاماسىنداعى «وقۋ مازمۇنى» بولىمىنەن باستاۋىش, نەگىزگى, ورتا ءبىلىم ساتىلارىندا قانداي تاقىرىپ قامتىلاتىنىن ءدال ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. سوندا كريتەريلى باعالاۋ قانداي مازمۇنعا سايكەس بولۋى كەرەك؟ سونىمەن بىرگە «ايقىن انىقتالعان», «ۇجىممەن شىعارىلاتىن», ء«بىلىم پروتسەسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا الدىن الا بەلگىلى...» بولۋى كەرەكتىگى كريتەريلى باعالاۋدى انىقتاۋعا ەمەس, جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قويىلاتىن تالاپتار.
جاڭادان قابىلدانعان «نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ 5-9-سىنىپتارىنا ارنالعان «ماتەماتيكا» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىنىڭ» جاڭالىعى – وقىتۋ ماقساتى مەن «ۇزاق مەرزىمدى» جوسپاردا ەكەن. الايدا ونىڭ وقۋ ۇدەرىسىن جوسپارلاۋداعى تيىمدىلىگى شامالى بولىپ وتىر. سەبەبى ماتەماتيكالىق ۇعىمدار مەن دەرەكتەردى وقىپ-ۇيرەنۋ ماقساتى ءبىر بولىمدە, وعان سايكەس امالدار قولدانۋ ەكىنشى بولىمدە, ال ەسەپتەر شىعارۋ تىپتەن باسقا بولىمدە قاراستىرىلعاندىقتان, تاقىرىپتى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى بۇزىلعان.
ءداستۇرلى مەكتەپ باعدارلاماسىندا «وقۋ ماتەريالىن تاقىرىپقا ءبولىپ جوسپارلاۋ» ءبولىمى بار. بۇل وقۋ مازمۇنىنىڭ سىنىپتار بويىنشا ءبولىنۋى مەن مۇعالىمنىڭ وقۋ ۇدەرىسىن جوسپارلاۋىنىڭ ۇلگى رەتىن كورسەتەدى. مۇنداي ءبولىم باستاۋىش مەكتەپتىڭ جاڭارتىلعان «ماتەماتيكا» باعدارلاماسىندا جوق ەدى. ال نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ماتەماتيكا باعدارلاماسىندا ءوز الدىنا بولەك بەرىلمەگەنىمەن, «ماتەماتيكا» ءپانىنىڭ مازمۇنىن ۇيىمداستىرۋ» اتاۋىمەن 2-تاراۋدىڭ 5-9-باپتارىنا ورنالاستىرىلىپتى. وتە دۇرىس شەشىم! تاجىريبەلى مۇعالىمدەر 5-9-باپتارىن جىلدىق جانە جارتىجىلدىق جوسپار جاساۋدا باسشىلىققا الۋدا. بۇدان بىلاي «جاڭارتىلعان» باعدارلامانىڭ «ۇزاق مەرزىمدى» جوسپارىنىڭ قاجەتى دە شامالى, شاماسى. سوندا «جاڭارتىلعان» باعدارلامادان نە قالدى؟!..
جاڭارتىلعان ءبىلىم ستاندارتى مەن باعدارلاماسىندا, كريتەريلى باعالاۋ جونىندە دايىندالعان ادىستەمەلىك ۇسىنىستار مەن نۇسقاۋلىقتاردا «وقىتۋ ماقساتى» مەن «وقىتۋدان كۇتىلەتىن ناتيجە», «وقۋشىنىڭ وقۋ جەتىستىگى» ۇعىمدارىنىڭ اراجىگى اجىراتىلماعان. وقىتۋ ماقساتى – وقۋشى مەڭگەرەتىن ءبىلىم, قالىپتاساتىن بىلىكتىلىك پەن داعدىنىڭ الدىن الا بەلگىلەنگەن جوسپارى. وسى ماقسات وقىتۋدىڭ كۇتىلەتىن ناتيجەسى ارقىلى ناقتىلانادى.
قويىلعان ماقسات پەن كۇتىلەتىن ناتيجەنىڭ تۇجىرىمداماسى بىرىمەن-ءبىرى ءدال كەلۋى دە, كەلمەۋى دە مۇمكىن. ماقساتتىڭ اۋقىمى كەڭدەۋ دە, ال كۇتىلەتىن ناتيجە سول ماقسات شەڭبەرىندە, بىراق وعان قاراعاندا ناقتىراق بولادى. ول وقۋ ماتەريالىنىڭ مازمۇنىنا بايلانىستى. وقىتۋدان كۇتىلەتىن ناتيجە مىسالى, ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا ۇعىمنىڭ بەلگىسى مەن قاسيەتتەرىن ءبىلۋ, تەڭدەۋلەردى شەشۋ, ەرەجەلەر مەن زاڭدىلىقتاردى قولدانا الۋ, ەسەپتەۋلەر مەن ماتەماتيكالىق ورنەكتەردى تۇرلەندىرۋدى قاتەسىز ورىنداۋ جانە باسقالار بولۋى مۇمكىن. وقىتۋدىڭ كۇتىلەتىن ناتيجەسىنە وقۋشىنىڭ مىندەتتى تۇردە شىعارا الۋىنا ءتيىستى ەسەپتەر, ورىندايتىن جاتتىعۋلار مەن تاپسىرمالار نەمەسە جاۋاپ بەرەتىن سۇراقتار ەنگىزىلەدى. مۇنى وقىتۋ كەزىندە باعىت-باعدار ۇستايتىن ۇلگى دەۋگە بولادى. مىنە وسى ۇلگى بارلىق مۇددەلى تاراپقا الدىن الا بەلگىلى بولعانى دۇرىس. وسى ۇلگىگە سايكەس وقىتۋ ۇدەرىسىندە ەسەپ شىعارىلىپ, جاتتىعۋ مەن تاپسىرما ورىندالادى.
ونداي ماتەريالدار ماتەماتيكا وقۋلىعىندا جيناقتالعان. مۇعالىم ءتيىمدى پايدالانسا بولدى. ءتىپتى جاڭا دا ەمەس, «جاڭارتىلعان» باعدارلامانى ناسيحاتتاۋشى ەسەپ پەن جاتتىعۋدى, تەوريالىق ماتەريالدى ينتەرنەتتەن, باسقا دا دەرەك كوزدەرىنەن تاۋىپ, پايدالانۋدى ۇسىنىپ جاتادى. سوندا عانا ول «جاڭا زامان مۇعالىمى» دەگەن اتقا يە بولادى-مىس. باعدارلامالىق ماتەريالداردى تولىعىمەن يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قولدانىستاعى وقۋلىقتاردى پايدالانساق زيان شەكپەيمىز. ال وقۋشىنىڭ كۇتىلەتىن ناتيجەگە جەتۋ دارەجەسى – ونىڭ وقۋ جەتىستىگى. وقۋشىنىڭ ءبىلىمىن وقىتۋداعى كۇتىلەتىن ناتيجەمەن سالىستىرۋ باعالاۋ كريتەريلەرى ارقىلى جۇزەگە اسادى. وقۋشىنىڭ وقۋ جەتىستىگىن كۇتىلەتىن ناتيجەمەن سالىستىرۋ ءداستۇرلى باعالاۋ بويىنشا دا, قازىرگى ۇسىنىلىپ جاتقان جاڭا جۇيەگە سايكەس «جەتتى», «تالپىندى» بولىپ جۇزەگە اسۋى دا مۇمكىن. ەگەر وقۋشى تىپتەن «تالپىنىس» جاساماسا, وندا وعان ءداستۇرلى جۇيە بويىنشا «2» دەگەن باعا قويىلار ەدى. سوڭعى جاعدايدا قالاي باعالانار ەكەن؟ «تالپىنۋ» دەگەن ءالى بىلگەنگە جاتپايدى عوي.
وقۋشىنىڭ تاقىرىپقا بايلانىستى كۇتىلەتىن ناتيجەگە جەتكەن-جەتپەگەنى ءار ساباق سايىن ەسەپكە الىنادى. بۇل – كۇندەلىكتى باعالاۋ. جاڭاشا ايتساق, قالىپتاستىرۋشى باعالاۋ. مىسالى, ساباقتىڭ وقۋ ماقساتى «تەڭ ءبۇيىرلى ءۇشبۇرىشتىڭ انىقتاماسىن ءبىلۋ» دەپ قويىلسا, بۇل ماقساتقا جەتكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن وقۋشىدان انىقتامانى «تاقىلداپ» ايتىپ بەرۋىن تالاپ ەتۋ جەتكىلىكسىز. ۇعىمنىڭ انىقتاماسىن بىلگەن-بىلمەگەننىڭ ادىستەمەلىك جاعى بار. وقۋشى انىقتاما تۇجىرىمداماسىنان تۋىندايتىن ۇعىمنىڭ قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى سيپاتتامالىق ەرەكشەلىكتەرىن, ياعني تەڭ ءبۇيىرلى ءۇشبۇرىشتىڭ بەلگىسى مەن قاسيەتىن ءبىلۋى كەرەك. جانە سايكەس ەسەپتەر شىعارا الۋى مىندەتتى. سوندا عانا وقۋشى العا قويعان ماقساتقا جەتكەن بولىپ ەسەپتەلەدى.
ماتەماتيكادا ۇعىمنىڭ انىقتاماسىن, تەورەمالار مەن ەرەجەلەردى پايدالانىپ, ءارتۇرلى ەسەپ شىعارا الۋدىڭ ءوزى يگەرىلگەن ءبىلىمدى قاجەتتى جاعدايدا قولدانۋ بولماق. سوندىقتان زاماناۋي ادىسكەرلەردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, ماتەماتيكادان «العان ءبىلىمدى تانىس ەمەس جاعدايدا شىعارماشىلىقپەن پايدالانۋعا ۇيرەتۋ» ءۇشىن ونى قايدا قولدانساق دەپ «دالا كەزىپ كەتۋدىڭ» قاجەتى جوق. ال ءىرى تاقىرىپتى (تاراۋدى) وتكەننەن كەيىن باعالاۋ (جيىنتىق) كەزىندە تاراۋ ماتەريالدارىن وقۋشىلاردىڭ تۇتاس يگەرگەنى ەسەپكە الىنادى. تاقىرىپتى تولىق وتكەننەن كەيىن وقۋشىلاردىڭ بىلۋىنە ءتيىستى ماسەلەلەر اۋقىمى كەڭەيە تۇسەدى. ەندى تەڭ ءبۇيىرلى ءۇشبۇرىشتىڭ انىقتاماسىن سۇراۋ جيىنتىق باقىلاۋدىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى ەمەس. جيىنتىق باعالاۋ ءۇشىن الىناتىن تاپسىرمالار مەن ەسەپتەر توپتاماسى تاراۋدا وتىلگەن بار ماسەلەنى تولىق قامتيدى.
ونى قۇراستىرۋ ءۇشىن مۇعالىمنىڭ ينتەرنەت كەزىپ, تورتكۇل دۇنيەنى شارلاۋى دا, حالىقارالىق ەمتيحان كەڭەسىنە ارنايى تاپسىرىس بەرۋى دە قاجەت ەمەس. قاجەتتى ماتەريالدار مەكتەپ وقۋلىعىندا, ەسەپ جيناعىندا, ديداكتيكالىق جانە باقىلاۋ جۇمىسىنا ارنالعان قۇرالداردا جەتكىلىكتى. مۇعالىم سول قازىنانى دۇرىس پايدالانسا بولعانى. مۇعالىمنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنا شەكتەۋ قويۋعا بولمايدى. الايدا جاڭالىق قانا وقىتۋ جۇيەسىن جاقسارتا الادى دەپ «ەسەپ تۇگەندەپ» جۇرگەندەردىڭ بار جەتىستىكتى جوققا شىعارۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىنى راس.
بيىل «پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىندا» باسىلعان قالىپتاستىرۋشى, جيىنتىق, توقساندىق باعالاۋعا ارنالعان تاپسىرمالار جيناعىنداعى وقۋ ماتەريالدارىنىڭ مازمۇنى جاعىنان ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى شامالى. ۇشەۋى دە باعدارلامادا قويىلعان ماقساتتار جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋعا عانا باعىتتالعان, وقۋ ماتەريالىنىڭ مازمۇنىن تولىق قامتىپ تۇرعان جوق. ال اۆتورلاردىڭ قيسىنسىز جازۋىن كورگەندە, ولاردى ماتەماتيكالىق ادىستەمەلىك ساۋات اشۋ كۋرستارىنان وتكىزىپ الۋدىڭ دا ارتىقشىلىعى جوق دەپ ويلاپ قالاسىز.
دوسىمحان راحىمبەك,
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
شىمكەنت
