ءبىز كوبىنەسە ءدىني سەنىمدەرگە كوزسىز بەرىلگەن فاناتتاردى جاقسى بىلەمىز. بۇگىنگى ومىرىمىزدە وندايلار كوبەيىپ بارا جاتقانى دا شىندىق. ءدىني سەنىمنىڭ راديكالدىق باعىتتارىنا ءتۇسىپ كەتكەن قاۋىپتىلەرىمەن قاتار ءدىندى ورتا دەڭگەيدە ۇستانامىن دەيتىندەردىڭ اراسىنان دا كەيدە فاناتتار شىعىپ قالادى. مىسالى, جۋىردا عانا ناماز وقيتىن جولداسىمىز ءبىر دۇعالىقتى مىڭ رەت قايتالاۋىم كەرەك دەگەندى ايتتى. بۇل دا ءفاناتيزمنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنى داۋسىز. اللا تاعالا ادامدى جاراتىپ, ومىرگە باعىتتاعاندا دۇرىس ءومىر ءسۇر, وتىرىك ايتپا, ۇرلىق قىلما, بىرەۋگە قيانات جاساما, ادامزات قوعامىنا سالىپ بەرگەن دۇرىس جولىڭنان تايما (اتا-اناڭدى, جارىڭدى كۇت, ۇرپاق ءوسىر, ت.ت.), ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى ساقتا, تازا جولمەن تابىس تاپ جانە ت.س.س. جاسا دەپ جىبەردى ەمەس پە؟ ال كۇنىنە مىڭ رەت ءبىر دۇعالىقتى ايتىپ وتىراتىن بولساڭ اللانىڭ باسقا تالابىن قاي ۋاقىتتا ورىندايسىڭ؟ ارينە, اللانى اۋىزدان تاستاماي, ۇنەمى سىيىنىپ وتىرۋ, بەس ۋاقىت نامازدى قازا قىلماۋ ءبىر باسقا. وسىنىڭ ۇستىنە تاعى ءبىر دۇعالىقتاردى ايتىپ, ۇنەمى قايتالاي بەرگەندىك اقىلعا سىيىمسىزداۋ كورىنەدى...
ءدىني فاناتيزمنەن ساياسي ءفاناتيزمنىڭ قاسىرەتى كوبىرەك. بۇعان تۇسكەن ادامدار ءبىر ساياسي باعىتقا كۇمپ بەرىپ قويىپ كەتەدى دە, سودان شىعا الماي, تەرەڭدەي بەرەدى جانە ونى قورعاۋ, قوعامعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى قانتوگىستەردەن باس تارتپاي, قولدارىن قانعا باتىرا تۇسەدى. ۋينستون چەرچيلل «فاناتيك – ءوزىنىڭ شەشىمىن وزگەرتە المايتىن, تاقىرىپتى ەشقاشان اۋىستىرا المايتىن ادامدار» دەگەن. ءوزىمىز تاريحتان جاقسى بىلەتىن بولشەۆيك-رەۆوليۋتسيونەرلەرمىز دەيتىن فاناتتاردىڭ ءىسى ءدال سول ەدى. ورىستىڭ بەلگىلى فيلوسوفى ن.بەردياەۆ تا ء«دىني كونفەسسيالار مەن ماركسيزمگە ءتان توزىمسىزدىك پەن فاناتيزم كورىنىستەرى بارىنشا بىردەي بولىپ كەلەدى» دەپ جازعان.
كوممۋنيستىك قوعام قۇرۋ تۋرالى تەوريانىڭ اتاسى ۋتوپيستەردەن كەيىن كارل ماركس بولدى. ونىڭ قوعامدى قاناۋشى جانە قانالۋشى تاپ دەپ ەكىگە ءبولۋى, ولاردىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتاردى اشۋى مەن جويۋ جولدارىن كورسەتكەن يدەياسىن ەزىلگەن تاپتى قورعايمىز دەگەن بولشەۆيكتەر باسشىلىققا الىپ كەتتى. بۇل تەوريانى تەرەڭدەتىپ, ۇلتتىق مازمۇن بەرگەندەر دە كوپ بولدى. ارينە, تەوريانى اشقانداردىڭ بىلىمىندە شەك جوق, ولاردىڭ زەرتتەۋلەرى مەن تۇجىرىمدارىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى, بىراق سونى ىسكە اسىرۋشى – بولشەۆيكتەر سوقىر فاناتتار ەدى. ولار XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىن ىسكە اسىرعان ياكوبينشى فاناتتاردان دا اسىپ كەتتى. وزدەرىنىڭ تۇسىنىكتەرىنەن باسقانىڭ ءبارىن بولشەۆيكتەر تەك جاۋ ساناپ, ولاردىڭ ءبارىن قۇرتۋدى كوزدەدى.
ماركستىڭ تەورياسىن تەرەڭنەن ۇقپاي, بەتىنەن قالقىعان فاناتتار الەمدە, ودان كەيىن جەكە مەملەكەتتە ىسكە اسىرىپ, قاناۋشى تاپتى تەگىس جويىپ, «ەزىلگەندەرگە ەلدىڭ بارلىق بيلىگىن الىپ بەرەمىز» دەپ وزەۋرەۋمەن بولدى. قۇداي ادامنىڭ ءبارىن دەنە قۇرىلىسىندا تەڭ قىلىپ جاراتقانىمەن ءومىر سۇرگەن قوعامىندا ول ءارتۇرلى فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن جەكە-جەكە بولىپ قالىپتاسادى. سونىڭ ىشىندە اتا-انانىڭ تاربيەسى, قورشاعان ورتانىڭ اسەرى, اتا-بابانىڭ بويىنا قونىپ, قانمەن بەرىلگەن تەكتىلىك, العان ءبىلىمنىڭ اسەرى, مىنە, وسىلار ونىڭ قالىپتاسۋىنا زور اسەر ەتەدى. بۇلاردان باسقا اللانىڭ ءوزى اركىمگە ءارتۇرلى دەڭگەيدە ەرەكشە دارىن, وراسان زور تالانت, قولعا العان ىسىندە ۇنەمى جولى بولعىشتىق جانە ت.ب. بەرەتىنى ءسوزسىز. وسىلار ادامنىڭ بويىنا قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن عانا قوناتىن قاسيەتتەر. وسى فاكتورلار ادامنىڭ ءبارىن بىردەي قىلماي, ءارتۇرلى ءومىر سۇرۋگە مىندەتتەيدى. قازاق مۇندايدى ء«بىر قولدىڭ بەس سالاسى دا بىردەي ەمەس» دەگەن قىسقا سوزبەن ناقتى ايتقان. ال رەۆوليۋتسيونەر-فاناتتار ءبىز ادامنىڭ ءبارىن بىردەي قىلامىز دەپ وزەۋرەدى. ولاردىڭ كوسەمى لەنين قۇدايدى دا, قۇداي بەرگەن قۇدىرەتتى دە جوققا شىعارىپ, ء«اربىر اسپازعا دەيىن مەملەكەت باسقارا الاتىن بولادى» دەپ سوقتى. ول ول ما, «پوپتار مەن ءدىندى تەزىرەك جويۋىمىز كەرەك. پوپتاردى (ىشىندە مولدالار دا بار – ج.س.) كونتررەۆوليۋتسيونەر, قاسكۇنەمدەر رەتىندە تۇتقىنداپ, بارلىق جەردە جاپپاي اتۋ كەرەك», دەدى لەنين. ءوزىنىڭ سوڭىنان ەرگەن فانات-رەۆوليۋتسيونەرلەردى ول ەشكىمدى دە اياماي, يدەياعا قارسى بولعانداردى تەك قىرا بەرۋگە شاقىردى.
ارينە, لەنيننىڭ 55 تومدىق شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىن قۇراستىرۋشىلار كەيىن ونىڭ مۇنداي سوزدەرىن بارىنشا ازايتىپ, ۇرپاققا ادامزاتتىڭ ءبارىن سۇيگەن, جىلى جۇرەكتى « ۇلى لەنين» قىلىپ تانىتتى. بىراق بولشەۆيكتىك قىرعىنداردىڭ باسىندا تەك وسى يدەيالار بولىپ, ونى ىسكە اسىرۋشى فاناتتار تەك لەنيننىڭ ايتقانى عانا دۇرىس دەپ ساناپ, باستارى تۇمشالانىپ قالعاندار ەدى. ال فاناتيزم ەسسىز, وزىنىكىنەن باسقانىڭ ءبارىن جاۋ دەپ قىرا بەرۋدەن ەشقاشان قاشپاعان.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
