وسى مىندەتتەردى شەشۋدىڭ جاۋابى كوبىنەسە اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋعا, ياعني مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اگرارلىق سەكتور قاتىسۋشىلارىمەن بىرگە زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا جانە بىرقاتار پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋعا بايلانىستى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ەلدى تسيفرلاندىرۋ – بۇل ماقسات ەمەس, تەك ءابسوليۋتتى ارتىقشىلىققا جەتۋ قۇرالى عانا. زاماناۋي جاھاندىق دامۋ ومىردەگى بارلىق سالاعا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋمەن سيپاتتالادى.
كانادا, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا, سينگاپۋر, اقش سياقتى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە جالپى تۇتاس قوعامدى, سول سياقتى جەكەلەگەن قىزمەت سالالارىن اقپاراتتىق دامىتۋ ستراتەگياسى نەمەسە كەشەندى باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.وسى ورايدا ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا ەلىمىزدى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ءبىز تسيفرلاندىرۋدى ەلىمىزدىڭ وتاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. اوك-ءتى باستى زاماناۋي پروبلەمالارى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەن قولجەتىمدىلىگى, ءبىلىم مەن اقپاراتتى تاراتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, سونداي-اق مەملەكەتتىك قولداۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ناشار دامۋى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە العاشقى پروبلەمانى شارتتى تۇردە ەكى قۇرامداس بولىككە بولۋگە بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, اگرارلىق سالانىڭ كرەديت الۋىمەن بايلانىستى پروبلەماسى. ەكىنشىسى, ونىمدەردى ءادىل باعامەن وتكىزۋ پروبلەماسى.
ءبىلىم مەن اقپاراتتىڭ تارالۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى فەرمەرلەردى وقىتۋدىڭ تۇراقتى جۇيەسىنىڭ جانە فەرمەرلەرگە اۋىل شارۋاشىلىعىندا شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قاجەتتى قولدانبالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. بۇل مەتەواقپارات, گەواقپارات, نارىقتىق اقپارات سياقتى اقپاراتتاردىڭ اشىق تۇردەگى قولجەتىمسىزدىگى.
مەملەكەتتىك قولداۋ ينستيتۋتتارى دەڭگەيىنىڭ ناشارلىعىن ءبىز مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق ۇيىمداردىڭ ارقاشان ساپالى بولا بەرمەيتىن قىزمەتتەرىنەن, سونداي-اق سۋبسيديالار, ءارتۇرلى رۇقساتتار مەن قۇجاتتار بەرۋ تۋرالى كورسەتىلەتىن قىزمەت سياقتى مەملەكەتتىك ورگاندار كورسەتەتىن قىزمەتتەر ساپاسىنان بايقايمىز. اتالعان پروبلەمالار تۇرعىسىنان تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى قاراستىرۋ قاجەت. وسى رەتتە بۇل مەملەكەتتىڭ عانا باستاماشىلىعى بولىپ قويماي, بيزنەس تاراپىنان دا ەلەۋلى قيمىلداردى تالاپ ەتەدى. ياعني, اوك-ءتى تسيفرلاندىرۋ ەكى فورماتتا G2B جانە B2B نەمەسە «بيزنەس ءۇشىن ۇكىمەت» جانە «بيزنەس ءۇشىن بيزنەس» فورماتىندا شەشىلۋى ءتيىس.
قازاقستاندا 16 جىل بۇرىن قۇندى قاعازداردىڭ جاڭا ءتۇرى – استىق قولحاتتارى اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات, بىرىنشىدەن, استىققا مەنشىك قۇقىعىن راستايدى. ەكىنشىدەن, ەلەۆاتورداعى استىقتى ونىڭ يەسىنىڭ ءبىرىنشى تالابى نەگىزىندە بوساتۋ بويىنشا ءسوزسىز مىندەتتەمەسىن ايقىندايدى. ۇشىنشىدەن, استىق كەپىلگە قويىلعان جاعدايدا, كەپىل ۇستاۋشىنىڭ ءتيىستى قۇقىعىن تىركەيدى. وسى ينستيتۋتتى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى ساۋدا, كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ ءمانى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن استىق قولحاتتارىن قۇندى قاعاز رەتىندە نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ قارجى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن ەسكە سالامىز.
ەڭ الدىمەن «قاعاز» تۇرىندەگى استىق قولحاتتارى جۇيەسىن ەنگىزۋ زاماناۋي استىق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتى. استىقتى وتكىزۋ ءتارتىبىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى جانە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋدىڭ العىشارتى بولدى. ماسەلەن, 2002 جىلدان باستاپ 2015 جىلدار ارالىعىندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر استىق قولحاتتارى بويىنشا استىققا كەپىلدىك بەرۋ ارقىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن 1,5 ترلن تەڭگە نەمەسە شامامەن 10,5 ملرد اقش دوللارى سوماسىنا كرەديتتىك رەسۋرستار الدى.
اتالعان پروبلەمالاردى جويۋ, سونداي-اق استىق نارىعىنداعى جاعدايدى قاداعالاۋ ءۇشىن 2016 جىلعى ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى استىق نارىعىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە قول قويدى. ونىڭ ىشىندە قۇجاتسىز, ياعني استىق قولحاتتارىنىڭ ەلەكتروندى فورماسىنا كوشۋ جانە ولاردى ۇستاۋشىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل استىق قوزعالىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق استىقتىڭ ءىس جۇزىندە جوق كولەمىنە استىق قولحاتتارىن بەرۋدى دوعارۋعا نەگىز بولدى. قارجى قۇرالى رەتىندە استىق قولحاتىنا سەنىمدىلىكتى ارتتىردى.
بۇگىنگى كۇنى جۇيە ەلىمىزدە استىقتىڭ قوزعالىسىن جانە بار-جوعىن قاداعالاۋعا عانا ەمەس, استىقتى ەلەكتروندى ساۋدامەن ساتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. نارىق اركىم ءۇشىن قولجەتىمدى بولدى. سونىمەن قاتار, وبەكتيۆتى ولشەمشارتتار نەگىزىندە ەلەۆاتورلاردى رەيتينگتىك باعالاۋ جۇيەسى دە ەنگىزىلدى. بۇل قولحاتتاردى كەپىل رەتىندە قولدانۋ كەزىندە كوممەرتسيالىق بانكتەر تاراپىنان ەلەكتروندى استىق قولحاتتارىنا سەنىمدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تەك ءبىر جىل ىشىندە جۇيەدە شامامەن 5 مىڭ كليەنت تىركەلدى جانە ونىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. استىق قولحاتتارىن شىعارۋعا, وتەۋ, ساتىپ الۋعا جانە ساتۋعا, بولۋگە جانە شوعىرلاندىرۋعا بايلانىستى 150 مىڭنان استام وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. ال ساتۋ بويىنشا تىركەلگەن مامىلەلەر كولەمى 13 ملن توننا استىقتى قۇرادى. اوك پروبلەمالارىن جۇيەلى تۇردە شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قاجەتتى باستى ات-جوبالاردى (اقپاراتتىق تەحنولوگيالار) اتاپ وتكىم كەلەدى. شارتتى تۇردە وسى جوبالاردى ەكى كىشى توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپ – G2B, ياعني «بيزنەس ءۇشىن ۇكىمەت».
وسى جوبالارعا سۋبسيديا بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, ەلەكتروندى اگرارلىق قولحاتتاردى ەنگىزۋ, اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ونى ساتۋدى قاداعالاۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن ەسەپكە الۋدى رەانيماتسيالاۋ بويىنشا جوبالاردى جاتقىزۋعا بولادى. بۇدان باسقا جەردىڭ اگروحيميالىق, گيدرومەليوراتيۆتىك, ەكولوگيالىق «كارتالارىن» تسيفرلاۋ جانە وعان كەز كەلگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋدى دا قاراۋىمىز كەرەك. ەندى وسى اتالعان جوبالاردىڭ اربىرىنە قىسقاشا توقتالىپ وتەيىك.
سۋبسيديالاۋدى اۆتوماتتاندىرۋ. جوبا اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمدەرى مەن باسقارمالارى ماماندارىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جويىلۋىنا ىقپال ەتەدى, سونداي-اق سالاعا ساپالى تالداۋ مەن جاعدايدى جوسپارلاۋعا جول اشادى.
ەلەكتروندى استىق قولحاتتارىن ىسكە قوسۋ بويىنشا جوبا فەرمەرلەرگە قۇجاتتاندىرىلماعان ەميسسياسىز قارىزدىڭ قۇندى قاعازدارىن شىعارۋعا, سول ارقىلى ودان ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتكىزۋدى نەمەسە قارىزىن تولەۋدى اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بۇل جوبا فەرمەرلەرگە ءوز ەگىسىن الدىن الا ساتۋعا جانە تەك بانكتەردەن عانا ەمەس, تىكەلەي حالىقتان دا اسا «ارزان» اقشانى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى جانە ونى ەكسپورتتاۋشى رەتىندە الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇرعان برازيليادا 1994 جىلى ەنگىزىلگەن اگرارلىق قولحات قازىرگى تاڭدا برازيليا اگروبيزنەسىندە قولدانىلاتىن اينالىم كاپيتالىنىڭ باسىم بولىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, بۇل شامامەن جىلىنا 20-30 ملرد اقش دوللارى. برازيليا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بارلىق قارجىلىق قۇرالدار قۇنىنىڭ 40 پايىزى دەرلىك وسى اگرارلىق قولحاتتارعا تيەسىلى.
مال جانە وسىمدىك تەكتەس ونىمدەردى قاداعالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى «فەرمەردەن ۇستەلگە دەيىنگى» پروتسەستى قاداعالاۋعا قولايلى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ەسەپكە الۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى بۇگىنگى كۇنى قاناعاتتانعىسىز بولىپ وتىرعاندىقتان ونى تسيفرلاندىرۋ قازىرگى تاڭدا تەحنيكانىڭ كەپىلدىگى ارقىلى كرەديت الۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە جانە تەحنيكانى ليزينگكە الۋ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جاعداي جاسايدى.
جەردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى مەملەكەتتىك اقپاراتتى تسيفرلاۋ جانە وعان قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جوباسى ەلىمىزدە «ناقتى ەگىنشىلىك» سياقتى جاڭا سەرۆيستەردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان سەرۆيستەر B2B فورماتىنداعى جوبالارعا, «بيزنەس ءۇشىن بيزنەسكە» ارنالعان مىندەت. ولارعا «ناقتى ەگىنشىلىك», ونلاين-كرەديت بەرۋ مەن ونلاين-ساقتاندىرۋ سياقتى جوعارىدا اتالعان سەرۆيستەردى, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋگە ارنالعان ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارىن جاتقىزۋعا بولادى.
بارلىق جوعارىدا اتالعان جوبالار اوك-ءتىڭ باستى مىندەتتەرىن شەشۋگە وڭ اسەر ەتەدى, سوندىقتان ولار ءۇشىن نەگىزگى كەدەرگىلەردى جويۋ بويىنشا قاجەتتى زاڭنامالىق قولداۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
ساپارحان وماروۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى
