بۇگىندە رەسپۋبليكاداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 44,7 پايىزىندا, ياعني 3200-دەن استام مەكتەپتە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ەلىمىز بويىنشا دەنساۋلىعىندا ءارتۇرلى اقاۋى بار 0-دەن 18 جاسقا دەيىنگى 144 مىڭنان استام بالا بار ەكەن.
جارىق دۇنيەگە ءتۋابىتتى اۋرۋلارمەن كەلەتىن سابيلەر از ەمەس. بىراق قانداي بالا بولماسىن باقىتتى بولۋعا قۇقى بار. الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىندە اۋتيزم, سال اۋرۋلارىنا, داۋن سيندرومىنا شالدىققان بالالاردى ورتاعا بەيىمدەپ, ولاردى ساۋ بالالارمەن قاتار وقىتۋ ءادىسى بۇرىننان قالىپتاسقان. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ساۋ زامانداستارىمەن وقىپ, ولارمەن وزدەرىن تەڭ سەزىنگەن مۇگەدەك بالالار ورتاعا تەز بەيىمدەلەتىنى بايقالعان. ءارى وقىتۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى كەمباعال بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا وڭ اسەر ەتىپ, دەنساۋلىعىنىڭ وڭالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن كورىنەدى.
البەتتە, مۇگەدەك بالالاردىڭ دەنساۋلىعى ءارتۇرلى. كەيبىرەۋى قۇلاعى ەستىمەسە دە, كوزى كورمەسە دە اقىل-ەسى دۇرىس بولۋى مۇمكىن. مىسالى, سال اۋرۋىنا شالدىققان جەتكىنشەكتەر ءجۇرىپ-تۇرا الماسا دا, ولاردىڭ اقىل-ەسى ءتۇزۋ, جۇرەگى جۇمساق بولىپ كەلەدى. ال ءاۋتيزمى بار بالالار بەلگىلى ءبىر سالاعا ەرەكشە تالانتتى. مىنە, وسىنداي جانداردى زەردەسىنە, قارىم-قابىلەتىنە قاراي ورتاعا بەيىمدەۋ جەڭىلىرەك. ال قازىرگى تاڭدا امەريكادا داۋن سيندرومى بار بالالاردى دا ساۋ بالالارمەن بىرىكتىرە وقىتۋ ءادىسى كەڭىنەن قولعا الىنىپتى. بۇل تۋرالى امەريكالىق ماماندار «داۋن سيندرومى بار بالالارعا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ» تاقىرىبىندا استانادا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىندا قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنە ايتىپ بەردى. اقش-تىڭ ميننەسوتا شتاتىنىڭ مەكتەپ جانە مەكتەپكە دەيىنگى ينكليۋزيۆتى سپورتتىق باعدارلاماسىنىڭ مامانى دجەنيفەر حانسەن امەريكادا بالا تۋعاننان باستاپ, ونى ورتاعا بەيىمدەۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. «ساۋىعۋ سانادان باستالاتىنى بەلگىلى. بالا ەشقاشان ءوزىن ەشكىمنەن كەم-قور ساناماۋى كەرەك. اينالاسىنداعى قوعام دەنساۋلىعى دىمكاس بالالارعا مۇگەدەك دەپ قاراماي, دەنى ساۋ بالاداي قامقورلىق جاساۋى قاجەت.
كىشكەنتايىنان قامقورلىق پەن مەيىرىمدىلىككە بولەنىپ وسكەن بالا وپتيميست بولىپ قالىپتاسادى. بۇل ونىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتىپ, ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى امەريكالىق وقىتۋشى. ال اقش-تىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىندەگى ارنايى ءبىلىم مۇعالىمى ستەفاني گەينور ءبىر اپتا بويى قازاقستانداعى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, اتا-انالارمەن تىلدەسكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتاتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ءبارى جاسالعان. ارنايى كابينەتتەردىڭ جابدىقتالۋى دا كوڭىلدى كونشىتەدى. ەندى تەك وسى سالانى تەرەڭىرەك دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ دە ءتۇرلى ادىستەرى بار. سونىڭ ىشىندە ارنايى مەكتەپتەردە وقيتىن بالالاردى ساباقتان كەيىن ساۋ بالالارمەن بىرگە, سپورتتىق ويىنداردى ويناتىپ, قاتار دامۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك», دەيدى ول.
ءيا, ەلىمىزدەگى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەشكىمنەن دە كەم ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ينكليۋزيۆتى جانە ارنايى ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم كۇدەرينوۆانىڭ ايتۋىنشا, شەت مەملەكەتتەردە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن مۇگەدەك بالالار نەعۇرلىم كوبىرەك قامتىلسا دا, وندا ساپا ءتيىستى دەڭگەيدە ەمەس. ال قازاقستاندا كەمباعال بالالارعا ءبىلىم بەرۋ ساپاسى جامان ەمەس. دەگەنمەن دە, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە كەڭىنەن زەرتتەلۋدە. ء«بىز كەز كەلگەن تاجىريبەنى ابدەن سۇرىپتاۋدان وتكىزىپ, ەلىمىزدىڭ جاعدايىنا, مەنتاليتەتىنە قاراي بەيىمدەگەننەن كەيىن عانا ەنگىزەمىز. مۇگەدەك بالالاردىڭ اقىل-وي دەڭگەيىنە, دەنساۋلىعىنا قاراي ءبارىبىر جەكە بەيىمدەلگەن باعدارلاما بولۋى كەرەك», دەيدى ءا.كۇدەرينوۆا.
دەگەنمەن دە, امەريكادا, ەۋروپا ەلدەرىندە مۇگەدەك جانداردى ورتاعا بەيىمدەۋ اناعۇرلىم جەڭىل كورىنەدى. سەبەبى ولار اقىل-ەسىندە نەمەسە دەنساۋلىعىندا كەمىستىگى بار بالالارعا قالىپتى قۇبىلىس رەتىندە قارايدى. ولارمەن قاتار وقىسا دا قوعام تاراپىنان ەشقانداي نارازىلىقتار تۋىندامايدى. ال بىزدە مۇگەدەكتەردى ساۋ بالالارمەن قاتار وقىتۋعا ۇركە قارايتىندار بارشىلىق. سوندىقتان كەمباعال بالالاردى ورتاعا بەيىمدەپ, ولار وزدەرىن جالعىزىلىكتى سەزىنبەس ءۇشىن الدىمەن قوعامنىڭ كوزقاراسىن تۇزەتۋ كەرەك, دەيدى ماماندار.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
