قازاق عىلىمى مەن رۋحانياتىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عالىمدار, اكادەميكتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى, ماجار, قىرعىز, تۇرىك, ازەربايجان, ۇيعىر, تاتار عالىمدارىنىڭ الدىندا ءسوز العان اكادەميا پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى شارانىڭ ماقسات-ماڭىزىنا توقتالدى. ۇلتتىق سانا مەن بولمىستى الەمدىك قۇندىلىقتارمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ جولىنداعى ماقسات-مۇددەلەر مەن باتىل شەشىمدەرگە قۇرىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعان بيىلعى جىل ەل تاريحىندا ەرەكشە جىل رەتىندە ەستە قالماق. «سانانى سىلكىندىرەتىن, ويدى وتارسىزداندىراتىن, جادىنى جاڭعىرتاتىن, تاريحتى تۇلەتەتىن باعدارلاما كوپتەگەن اۋقىمدى باستامالارعا نەگىز بولدى. ارينە اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋىن اتاعان بولار ەدىك», دەدى د.قىدىرالى.
القالى جيىندى جۇرگىزگەن عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق كودقا بايلانىستى, تاريح, تانىم, ءتىل, كىتاپتاردىڭ ءتارجىما ىسىنە بايلانىستى كوپ جۇمىستار اتقارىلعان. كوپتەن جوسپارلانعان ءدال وسى شارانىڭ ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعاننان كەيىن وتكىزىلۋىنىڭ دە سيمۆولدىق ءمانى بار. سەبەبى جارلىق شىققاندا ءبىرىنشى كەزەكتە لينگۆيستەردىڭ, تۇركولوگ عالىمداردىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ كوزقاراس ءبىلدىرىپ, قولداۋى زاڭدىلىق. تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلىپ وتىرعان جيىن تاقىرىبىنىڭ «تۇلعالار تاعىلىمى» دەپ اتالۋىنىڭ سىرى دا وسىندا. تامىرى تەرەڭ بايتەرەك سىندى, توقساننىڭ تورىنە شىقسا دا, ءتىل ءۇشىن تىرەسكەن تالاي كۇرەستەردە تايسالماي قايراتكەرلىك تانىتىپ, تولعاۋى تەرەڭ قىزىل ءتىلدىڭ تاعدىرىن «تاعدىرىم» دەپ تانىعان ءۇش ابىز اكادەميكتىڭ – ءابدۋالي قايداروۆ, شورا سارىباەۆ جانە رابيعا سىزدىقوۆانىڭ القالى باسقوسۋدىڭ بەلورتاسىنان تابىلۋى جيىننىڭ باستى جاڭالىعى بولدى.
ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ التىن قازىعى ىسپەتتى بولمىسى ءبىرتۇتاس اسىلدان سومدالىپ قۇيىلعانداي ايتۋلى عالىمداردىڭ سوڭعى جىلدارى جۇرتتىڭ الدىندا سيرەك توبە كورسەتىپ جۇرگەنى بولماسا, ءتىل تاعدىرى تاعى ءبىر تاريحي شەشۋشى كەزەڭگە بەت بۇرعاندا, اياۋلى اكادەميالارىنا اياڭداپ كەلىپ, تىلەكتەستىك تانىتقاندارىنا ۇلكەن-كىشى تۇگەل تولقىدى. ۇلاعاتتى ۇستازدار ۇلت ماسەلەسىنە كەلگەندە تارتىنىپ قالماي, الدىڭعى شەپتەن كورىنەتىنىن تاۋەلسىزدىكتىڭ سوناۋ ەلەڭ-الاڭ تۇسىندا دا كورسەتكەن بولاتىن. 1992 جىلى تۇركياداعى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جيىنعا قازاقستاننىڭ اتىنان قاتىسىپ قايتقان ءا.قايداروۆتىڭ ەلگە كەلگەن سوڭ «قازاق ەلى لاتىن الىپبيىنە كوشۋى كەرەك» دەگەن ءوزى باس بولىپ, جوباسىن جاساپ, ەلباسىنا حات جازعانىنا دا بيىل 25 جىل بولىپتى. سول ارمان-اڭسار شىندىققا اينالىپ, لاتىنعا كوشۋ جونىندەگى باستاما رەسمي تۇردە بيىل جاڭا بەتبۇرىس كەزەڭىنە قادام باسىپ وتىر. ويتكەنى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا تۇسكەن لاتىن ءالىپبيى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ورتاق ءالىپبيى عانا ەمەس, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى نەگىزى ەكەنى ءسوزسىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, اكادەميانىڭ عىلىمي جوبالارىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعان اۆتورلاردىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ جانە جاڭا ەڭبەكتەردىڭ جارىق كورۋىنە ۇيىتقى بولۋىمەن بايلانىستى جۇرگىزىلەدى. قازاق ەلىنىڭ تۋماسى, الەمدىك دارەجەدەگى تۇركولوگ عالىم ءامىر ءناجىپ ءوزىنىڭ مۇراسىن, قولجازبالارىن, تاريحي سالىستىرمالى سوزدىگىن, كىتاپتارىن كوزى تىرىسىندە ءابدۋالي تۋعانباي ۇلىنا اماناتتاپ كەتكەن بولاتىن. بۇل ەڭبەكتەر جالپى تۇركولوگيا عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا بولىپ سانالادى. ءا.قايداروۆ بۇل عىلىمي مۇرالاردى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا تابىستاعان-تىن. سول اماناتتاپ كەتكەن دۇنيە بيىل اراعا قىرىق جىل ۋاقىت سالىپ ء«حىV عاسىر تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي-سالىستىرمالى سوزدىگى. قۇتىپتىڭ قۇسراۋ-شىرىن ەڭبەگى نەگىزىندە» اتتى 4 تومدىعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «عىلىم» باسپاسىنان جارىققا شىعىپ وتىر.
سونداي-اق ءا.قايداروۆتىڭ «ۇيعىر ءتىلى لەكسيكاسىنىڭ دامۋى» جانە «قازىرگى ۇيعىر ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋى» اتتى ۇيعىر گرامماتيكاسىنا بايلانىستى ەكى توم ەڭبەگى دە باسپادان كوپشىلىكتىڭ پايدالانۋىنا جول تارتتى. ىلگەرىرەكتە تۇركىتانۋ ىلىمىندە وزىندىك جولى بار اكادەميك ر.سىزدىقوۆانىڭ قادىرعالي جالايريگە تيەسىلى «جامي ات-تاۋاريح» كىتابىن زەردەلەپ, بۇل شەجىرەنىڭ رۋحاني مۇرا جاعىنان دا, تىلدىك تۇرعىدان دا قازاق حالقىنىڭ بايىرعى داۋىردەن قالعان ءتول مۇراسى ەكەنىن دالەلدەگەن ەڭبەگى دە اكادەميا قولداۋىمەن جاقىن ارادا وقىرماننىڭ قولىنا تيەدى.
بۇعان قوسا قولدانىس اياسى الدەقاشان تارىلىپ كەتكەن شور, قارلۇق, قاراشاي, التاي, گاگاۋىز, قۇمىق, كاۆكازداعى, اۋعانستانداعى, يرانداعى, قىتايداعى, جالپى دۇنيە جۇزىندەگى جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان تۇركى تىلدەرىن جيناقتاپ, «جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» اتتى ءتورت تومدىق ەنتسيكلوپەديا شىعارىلدى. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستى اتقارۋعا الەمنىڭ 300-دەن اسا عالىمى جۇمىلدىرىلعان. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىس, ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ يگىلىكتى ءىسى مەن ەڭبەكتەرى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق رۋحاني جەمىسى بولاتىنى انىق. باسقوسۋ بارىسىندا وسى اتالعان ءتورت بىردەي ىرگەلى ەڭبەكتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, كەڭ كولەمدە جيناقتالعان مادەني مۇرالار زيالى قاۋىمعا تانىستىرىلىپ, تارتۋ ەتىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, قىرعىزستانداعى ماناس قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قادىرالى قوڭقاباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى ءۋاليحان قاليجان, اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ ءتىل كەلەشەگى ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان يگى قادامدى قولداي وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى ۋاقىتتىڭ تالابى ەكەنىن, جاڭا كوشتىڭ قارقىندى, بىراق كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلار بايىپتى ءىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تەلقوجا جانۇزاقوۆ, اسقار جۇبانوۆ, نۇرگەلدى ءۋالي, بايىنقول قاليەۆ, ءالىمحان جۇنىسبەكوۆ سىندى كاسىبي ءتىل ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىننىڭ سالماعى دا, ماڭىزى دا جوعارى بولدى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ءوزى «تۇلعالار تاعىلىمى» دەپ اتالعاندىقتان تۇركولوگيا عىلىمى سالاسىندا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ومىردەن ەرتەرەك وتكەن ماجار عالىمى يشتۆان قوڭىر ماندوكيدىڭ شاڭىراعىندا ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان جارى وڭايشا ماندوكي قوڭىر مارقۇمنىڭ ارماندارىنىڭ بىرتىندەپ ورىندالىپ كەلە جاتقانى تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ دا قارقىندى دامۋىنىڭ كورىنىسى ەكەنىن جانە ونىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, مۇراسىن تۇگەندەپ جۇرگەنى ءۇشىن تۇركى اكادەمياسىنا راحمەت ايتىپ, اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى.
جيىن سوڭىندا شاراعا قاتىسقان زيالىلار لاتىن الىپبيىنە بايلانىستى شىققان ەلباسى جارلىعىن قولدايتىنىن جانە ۇلتتىق مۇددەگە باعىتتالعان تاريحي شەشىمدى ورىنداۋعا اتسالىساتىندارىن ايتىپ, ارنايى ۇندەۋ قابىلدادى.
ءابدۋالي قايداروۆ, اكادەميك:
− وتان سوعىسىندا بەس جىل اسكەري مىندەتىم مەن ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ قايتقاننان كەيىن ينستيتۋتقا ءتۇسىپ, ودان اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ بار سانالى ءومىرىم قانىش ساتباەۆ نەگىزىن قالاعان وسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا ءوتتى. مەن سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن تۇركيا, وزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان عالىمدارىنىڭ انكاراداعى كونفەرەنتسياسىنا قازاقستاننىڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعان ەدىم. سوندا بارشا تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق 34 ارىپتەن تۇراتىن لاتىن ءالىپبيىنىڭ جوباسىنا قازاقستان تاراپىنان قول قويىپ, قازاقتىڭ ء«ا» دەگەن ءارپىن ەنگىزدىم. كونفەرەنتسيادان كەلگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي «تۇركى ەلدەرى لاتىن ءالىپبيىن قابىلدايتىن بولىپتى» دەگەن حابار الدىق. وسى حاتتى العاننان كەيىن پرەزيدەنتكە اشىق حات جازىپ, تۇركىتىلدەس ەلدەر عالىمدارىنىڭ ۇيعارىمىن جەتكىزگەن ەدىم. مىنە, سول ۋاقىتتاعى ارمان-تىلەگىمىز بۇگىن ورىندالىپ وتىر.
شورا سارىباەۆ, اكادەميك:
− 1937 جىلى العاش مەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزدەرى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيىپ, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بىرتىندەپ جابىلىپ جاتقان كەزى ەدى. سودان بەرى ءبىز كوپ نارسەنى جوعالتىپ الدىق. ءبىراز نارسەدەن قۇر قالدىق. قۇندىلىقتارىمىز قۇربان بولدى. ءتىلىمىزدى تۇنشىقتىرىپ, تىنىسىن تارىلتقان يمپەريالىق ساياساتتىڭ ۇستەمدىگىنە ىشتەي قاپالاندىق. بىراق «ەشتەن كەش جاقسى». احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ء«تىل ولسە, حالىقتىڭ ءوزى دە ولەدى» دەيتىن ءسوزى بار. ەڭ الدىمەن انا ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن كوتەرەيىك. بار مىندەتىم جاستاردى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ, قازاقي مىنەزگە باۋلۋ, قازاقتى ساقتاۋعا باعىتتالدى. سوندىقتان كەيىنگى ۇرپاعىم ءتىلىن, جەرىن, وتانىن قادىرلەسە ەكەن دەيمىن.
رابيعا سىزدىقوۆا, اكادەميك:
– قازاقتىڭ تۇڭعىش ءتول ءالىپبيى احمەت بايتۇرسىنوۆ جاساعان ءالىپبي بولاتىن. مەن 1-سىنىپتان 9-سىنىپقا دەيىن لاتىن قارپىمەن وقۋ وقىدىم. 1945 جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەندە, ۇستازىمىز وقىعان ءدارىستى لاتىنشا جازاتىن ەدىك. ويتكەنى قولىمىز ۇيرەنىپ كەتكەندىكتەن بە, الدە راسىمەن جازۋعا وڭاي بولدى ما, لاتىنمەن جازۋعا بەيىم بولدىق.
1956 جىلى كورشى قىتاي ەلىندەگى شىڭجاڭداعى ۇيعىرلار مەن قازاقتار لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ۇلكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. سوعان بارعان 5-6 عالىمنىڭ ءبىرى مەن بولاتىنمىن. لاتىنعا كوشۋ ماسەلەسىمەن سول كەزدە ءبىرىنشى رەت بەتپە-بەت كەلگەنمىن. ال بۇگىن ءوز ەلىمىزدە وسى باس-
تاما كوتەرىلىپ, جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى «لاتىنعا كوشەمىز بە, كوشپەيمىز بە؟» دەپ تالقىلادىق, ايتارىم, ەندى قارايلاۋدىڭ قاجەتى جوق. دۇرىستىعى الدەقاشان دالەلدەنگەن. 32 دىبىستى تاڭداپ الۋ قيىنعا سوقپاس, ەڭ قيىنى وسى ارىپتەردىڭ ەملەسى مەن ەرەجەسىن دۇرىس ءتۇزىپ شىعۋ. كەشە كيريلليتساعا كوشكەن كەزدە عالىمدار ءۇشىن ەڭ قيىنى نە بولىپ ەدى؟ «جاپىراق», «توپىراق» دەگەن سوزدەردىڭ اراسىنا «ى» ءارپىن جازامىز با, الدە «جاپراق», «توپراق» دەپ جازامىز با؟» دەپ ون جىل بويى ايتىسقانبىز. ايتىسساڭ, ايتىس قىزا بەرەدى. سوندىقتان اۋەلى لاتىن تىلىنە كوشىپ الىپ, «قالاي جىلدام, وڭاي ءارى قيىندىقسىز جازۋعا بولادى؟» دەپ عىلىمي ىزدەنىسىن جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك. ەگەر مەنىڭ جانىمدا ايتقانىمدى جازىپ وتىراتىن, كەڭەسىپ وتىراتىن كومەكشىم بولسا, لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە بايلانىستى اۋقىمدى مىندەتتى بىرگە اتقارىسىپ, وسى ەرەجە-ەملەلەردى جازۋعا كومەكتەسەر ەدىم.
مۇرات جۇرىنوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك
– قازاق قوعامى ءالىپبي ماسەلەسىن 1994 جىلدان بەرى تالقىلاپ كەلەدى, ابدەن پىسىردىك دەپ ويلايمىن. حيميا سالاسىنىڭ مامانى بولسام دا, تاپ وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءباسپاسوز بەتىندە مەنىڭ دە بىرنەشە ماقالام شىقتى. ول كەزدە قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيمىن. تۇركيادان, باسقا دا شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ماماندار كوپ بولدى. ولار ء«بىز كيريلليتسانى بىلمەيمىز, سوندىقتان بىزگە لاتىن ءالىپبيىن جاساپ بەرسەڭىزدەر, ءبىز تەزىرەك قازاق ءتىلىن مەڭگەرەر ەدىك» دەگەن ءوتىنىشىن ايتتى. ءسويتىپ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە عانا قولدانىلاتىن لاتىن ءالىپبيىن جاسادىق. ماماندارمەن بىرلەسىپ, قازاق-تۇرىك سوزدىگىن جارىققا شىعاردىق. ياعني لاتىن الىپبيىمەن مەن سول كەزدەن باستاپ شۇعىلدانىپ كەلەمىن. ەندىگى اڭگىمە مىنادا: پرەزيدەنت جارلىعى شىقتى, ەندى تەك قانا ورىنداۋ كەرەك.
مەنىڭشە, ءبىزدىڭ نۇسقا تۇركى ەلدەرى ءالىپبيى ىشىندەگى ەڭ جاقسى ءالىپبي. ءتىلدىڭ باستى زاڭدىلىعى ساقتالعان, كومپيۋتەر قابىلدايدى, جەڭىل. سوندىقتان وسى جارلىقتى ءبارىمىز قولدايمىز.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
