عىلىمي تۇرعىدا ۋاقىت – تۇراقتى ولشەم ەمەس, ول تارتىلىس كۇشىنە جانە دەنەنىڭ جىلدامدىعىنا بايلانىستى اۋىتقۋى مۇمكىن. تارتىلىس كۇشى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ۋاقىت سوعۇرلىم باياۋ وتەدى. ماسەلەن, جەر بەتى مەن ونىڭ وربيتاسىنداعى تارتىلىس كۇشى ءارتۇرلى بولعاندىقتان عارىش اپپاراتتارىنداعى ساعاتتىڭ ءتىلى ىلعي العا كەتىپ وتىرادى. فيزيكا الەمىندە كەڭىنەن تانىمال قارا قۇردىمدا تارتىلىس كۇشىنىڭ جوعارى بولعانى سونشا جارىق ساۋلەلەرى ول جەردەن شىعا الماي, ۋاقىت توقتاپ قالادى.
اتاقتى فيزيك البەرت ەينشتەين ءوزىنىڭ «سالىستىرمالىلىق تەورياسىندا» كەڭىستىك پەن ۋاقىت اراسىندا بايلانىس بار ەكەنىن ايتادى. كەڭىستىكتىڭ العا-ارتقا, جوعارى-تومەن, وڭعا-سولعا دەيتىن ءۇش ولشەمى بولسا, ەينشتەين ۋاقىتتى ءتورتىنشى ولشەم رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. وسىلايشا كەڭىستىك-ۋاقىتتىق كونتينۋم پايدا بولادى. ەگەر ءسىز وتە جوعارى جىلدامدىقپەن قوزعالاتىن بولساڭىز, ءسىزدىڭ كەڭىستىك پەن ۋاقىتتى سەزىنۋىڭىز جەردەگى ادامعا قاراعاندا باسقاشا بولادى. جىلدامدىق نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ۋاقىت سوعۇرلىم باياۋ وتەدى. ماسەلەن, ەگەر ءسىز عارىش كەمەسىندە جارىق جىلدامدىعىمەن ۇشساڭىز, ءسىزدىڭ قولىڭىزداعى ساعاتىڭىزدىڭ ءتىلى جەردەگى ساعاتقا قاراعاندا وتە جاي قوزعالادى. كەمەدەگى ءبىر ساعات جەردەگى ءبىر كۇنگە نەمەسە جىلعا تەڭ بولۋى مۇمكىن. گولليۆۋدتىڭ «ينتەرستەللار» (2014) جانە «مايمىلدار پلانەتاسى» (2001) فيلمدەرىندە وسى قۇبىلىستى بايقاۋعا بولادى.
ماتەماتيكالىق تۇسىنىكتەمە
دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبىزدى الاڭداتقان تاقىرىپقا قاتىسى جوق. عالامشارىمىز نەمەسە كۇن جۇيەسى قانشالىقتا جىلدام نەمەسە باياۋ قوزعالسا دا, جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرى ءۇشىن فيزيكالىق تۇرعىدا ۋاقىت بىردەي وتەدى. ال وتكەن كۇندەرگە قاراعاندا بۇگىنگىنىڭ ساعاتتارى مينۋتتاپ ءوتىپ جاتقانداي كورىنسە – بۇل تەك قانا ءبىزدىڭ ۋاقىتتى قابىلداۋىمىز عانا.
2005 جىلى ليۋدۆيگ جانە ماكسيميليان اتىنداعى ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگتارى مارك ۋيتمان جانە ساندرا لەنحوف 14 پەن 94 جاس ارالىعىنداعى 499 ادامعا ۋاقىتتىڭ وتۋىنە قاتىستى ساۋالناما جۇرگىزىپتى. اپتا, اي, ءتىپتى جىل سەكىلدى قىسقا ارالىقتار ءۇشىن قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋابى جاسقا بايلانىستى وزگەرمەگەن ەكەن. ءبارى بىردەي ساعات ءتىلى تەز قوزعالاتىنىن ايتقان. الايدا ونجىلدىق سەكىلدى ۇزاعىراق ارالىقتار ءۇشىن جاسى ۇلكەندەر ۋاقىتتىڭ جىلدام وتەتىنىن جيىرەك ايتقان. ولار بالالىق شاقتا ۋاقىتتىڭ باياۋ وتكەندىگىن, الايدا كەيىننەن ءجاسوسپىرىم شاققا دەيىن ءبىرشاما ۇدەي ءتۇسىپ, ەرەسەك جاستا جىلدامداعانىن جەتكىزگەن.
بالالىق شاقتا ۋاقىتتىڭ وتكەنىن سەزىنەتىن ەدىك, جاس كەلگەن سايىن كۇن مەن ءتۇننىڭ ءوتىپ جاتقانىن اڭعارمايتىن بولدىق دەپ ايتۋشىلار ءوز ەلىمىزدە دە جەتەرلىك. بىراق بۇل جەردەگى ماسەلە مىنادا ەكەن. ادامنىڭ ءومىر ۇزاقتىعى ەڭ نەگىزگى تابيعي ولشەمنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ال جىل, اپتا, كۇن دەگەندەر سونىڭ شارتتى بولىكتەرى جانە ولار ادام جاسىنا بايلانىستى ءارتۇرلى قابىلدانادى. ماسەلەن, 5 جاسار بالا ءۇشىن 1 جىل وتە كوپ ۋاقىت, ويتكەنى ول ونىڭ ءومىرىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ال 50 جاستاعى ادام ءۇشىن ءبىر جىل تۇك ەمەس, ويتكەنى بۇل ونىڭ ومىرىندەگى ۋاقىتتىڭ 2 پايىزى عانا. ونىڭ ۇستىنە بالانىڭ الاڭسىز ءومىر كەشەتىنىن, ال ءوزىڭىزدىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىمەن جۇرەتىنىڭىزدى تاعى ەسكەرۋ كەرەك. بالانىڭ ەشقانداي مىندەتى جوق, ول تاڭنان كەشكە دەيىن ويناپ, ۇناتقان تاعامىن جەپ جۇرە بەرەدى. ال ءسىز تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن كوپتەگەن شارۋانى ءبىتىرۋىڭىز قاجەت. ىستەيتىن شارۋا تىم كوپ بولعاندىقتان, سىزگە ىلعي دا ۋاقىت جەتپەيدى. بۇل ۋاقىتتىڭ نە سەبەپتى جىلدام وتەتىنىن تۇسىندىرەتىن قاراپايىم مىسال.
جاستىق شاقتا ءبارى جاڭا, قارتايعاندا ءبارى جامان
كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پسيحولوگيا دوكتورى دجەيمس برودۋەي مەن ونىڭ شاكىرتى بريتني ساندوۆال جاس ۇلعايعان سايىن ۋاقىتتىڭ زىمىراۋىن كەلەسىدەي تۇسىندىرەدى. ۋاقىتتىڭ وتۋىنە ادامدار ەكى تۇرعىدان باعا بەرە الادى. ەگەر ءبىز وقيعانىڭ قاق ورتاسىندا تۇرساق, ءبىز ونىڭ ۋاقىتتىق ۇزاقتىعىنا پەرسپەكتيۆالىق باعا بەرەمىز. ال ەگەر وقيعا ءوتىپ كەتىپ, ونىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلعانىن كەيىننەن ەسكە الساق, ءبىز وعان رەتروسپەكتيۆالىق باعا بەرەمىز. سونىمەن قاتار العان اسەرىمىز بەن جاساعان ارەكەتتەرىمىز دە ۋاقىتتى قابىلداۋعا اسەر ەتەدى ەكەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كوڭىل كۇيىمىز كوتەرىڭكى كەزدە ۋاقىت زۋلاپ شىعادى. الايدا ءبىز سول كەزدى كەيىننەن ەسكە الساق, سول ءبىر ءسات ۇزاققا سوزىلعانداي كورىنەدى. ياعني, پەرسپەكتيۆالىق تۇرعىدا «قىسقا» ءسات رەتروسپەكتيۆالىق تۇرعىدا «ۇزاق» بولىپ قابىلدانادى.
سالۆادور ءداليدىڭ ۋاقىتتىڭ تۇراقسىز ەكەندىگىن كورسەتەتىن سيۋررەاليستىك كارتيناسى
ءبىزدىڭ ميىمىز كۇندەلىكتى قايتالاناتىن دۇنيەلەردەن گورى مەيلىنشە جاڭا تاجىريبەنى, جاڭا اسەردى ەستە ساقتايدى ەكەن. وسى سەبەپتى ۋاقىتقا رەتروسپەكتيۆالىق باعا بەرۋ وقيعا كەزىندە جاڭا اسەرلەردىڭ قانشالىقتى كوپ بولۋىنا نەگىزدەلگەن. جاستىق شاقتا ەموتسياعا تولى جاڭا اسەرلەر وتە كوپ بولادى. كۇن سايىن كوپتەگەن جاڭا نارسەلەردى ۇيرەنەمىز, قابىلەتىمىز ارتادى. وسكەن سايىن ءومىرىمىز كۇندەلىكتى قايتالاناتىن وقيعالالارعا تولى بولىپ, ميىمىز ولاردى تىركەي بەرمەيدى. دەمەك, جاڭا تاجىريبە ارقىلى ۋاقىتىمىزدى ءالى دە بولسا ۇزارتۋعا بولادى. ماسەلەن, شەتەلگە ءجيى شىعاتىن ادام العاشقى ساپارىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. ۇشاققا وتىرۋدان باستاپ ءاربىر ءسات جادىدا ساقتالىپ قالادى. العاشقى ساپارعا 20 جاستا اتتانساڭىز دا, 50 جاستا اتتانساڭىز دا سول مەزەت سىزگە ۇزاقتاۋ كورىنەدى. سول ءۇشىن ۋاقىتىڭىزدىڭ قالاي وتكەنىن سەزىنگىڭىز كەلسە, جاڭا ءبىلىم, قابىلەتتەردى يگەرىپ, بارماعان جەرلەرگە ساپار شەكسەڭىز بولادى.
بۇل رەتتە ءبىر نارسەنى ەستە ساقتاعان ءجون. الىنعان اسەردى ميعا قورىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك جانە ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەرەك. ول ۋاقىتتا ءسىز كورگەن-بىلگەنىڭىزدى ەسىڭىزگە الىپ, تانىستارىڭىزبەن ءبولىسىپ, ەستەلىكتىڭ قىسقا مەرزىمدى جادىدان ۇزاق مەرزىمدى جادىعا وتۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن ابزال. ماسەلەن, شەنگەن ۆيزاسىن الىپ, ەكى اپتا ىشىندە ەۋروپانىڭ بۇكىل كورىكتى قالالارىن ارالاۋعا بەل بۋدىڭىز دەلىك. پراگا, ريم, ۆەنەتسيا, امستەردام, پاريج, بارسەلونا سەكىلدى سۇلۋ دا اسەم قالالاردىڭ ارقايسىسىندا ءبىر-ەكى كۇننەن بولىپ, ەلگە ورالساڭىز نە كورىپ, نە كورمەگەنىڭىزدى بىلمەي دە قالۋىڭىز مۇمكىن. العاشقى قالاڭىز ريم بولسا, كوليزەيگە بارىپ تامسانىپ, پيتستساسىن جەپ ماسساتاناسىز دا, كەيىنگى قالالاردا تاڭعالۋ دەڭگەيى ازايا بەرەدى. پاريجگە ەڭ سوڭعى بولىپ بارساڭىز, ەيفەل مۇناراسى ەشقانداي اسەر قالدىرماۋى دا عاجاپ ەمەس. ويتكەنى ءسىز وتە قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا كوپتەگەن جاڭا نارسەلەرمەن تانىساسىز دا, ميىڭىز ونىڭ ءبارىن ۇزاق مەرزىمدى جادىعا اينالدىرىپ ۇلگەرە المايدى. بۇل دا ۋاقىتتىڭ قانشالىقتى تەز نە باياۋ وتەتىنىنە اسەر ەتەتىن فاكتور.
قاجەتتىلىكتى قۋالاۋدان تۋعان قۇلدىق ۋاقىتتى الدى, بۇل - شىندىق!
ۋاقىتتىڭ ارقيلى ءوتۋى جاستىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار, قورشاعان ورتانىڭ وزگەرۋىنە دە بايلانىستى. قايناعان مەگاپوليستەن ينتەرنەتكە قوسىلۋ مۇمكىندىگى جوق شالعاي اۋىلعا بارىپ, ءبىر اي ءومىر سۇرگەن ادام ۋاقىتتىڭ لەزدە باياۋلاعانىن سەزەدى. ۋاقىتتىڭ وسىلاي قۇبىلۋىن جاسىڭىزدىڭ وتۋىنەن كورە المايسىز, قالاعا قايتا ورالساڭىز بۇرىنعى كۇيگە وپ-وڭاي تۇسەسىز. قورشاعان ورتانىڭ وزگەرۋى دەيتىنىمىز, قازىر ءتىپتى بالانىڭ ءوزى ء«ىشىم پىستى, دالاعا شىعىپ وينايىقشى» دەۋىن ازايتقانىن كورەمىز. بۇل قالاي بولعانى؟ جاستاردىڭ ءوزى كۇندەردىڭ ءوتۋىن سەزبەسە بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
ادام ساعاتتى ساعات, مينۋتتى مينۋت رەتىندە سەزىنۋى ءۇشىن ونىڭ ميى بوس بولۋى ءتيىس, ياعني ميعا جۇكتەمە بەرەتىن ەشقانداي نارسەمەن اينالىسپاۋىڭىز قاجەت. وسىدان 20-30 جىل بۇرىن ميىمىز سالىستىرمالى تۇردە بوس بولاتىن جاعداي ءجيى بولاتىن. ساپارعا شىقساڭىز, كەزەكتە تۇرساڭىز نەمەسە ءبىر ايدان كەيىن بولاتىن قىزىقتى وقيعانى كۇتسەڭىز ۋاقىت وتپەي كەتەتىن. وندايدا ءاربىر مينۋتتى ساناپ, ءىشىڭىز پىساتىن. قازىر ادامنىڭ, اسىرەسە, قالا تۇرعىندارىنىڭ ىشتەرى وڭايشىلىقپەن پىسا بەرمەيدى. ءتىپتى 3-4 ساعاتتىق كەزەك تە ءبىزدى جالىقتىرۋى ەكى تالاي, ەگەر قولىمىزدا سمارتفون بولسا. 4 ساعاتتىڭ ءبىر-ەكەۋىن تۋىستارىمىز بەن دوستارىمىزعا قوڭىراۋ شالىپ وتكىزسەك, قالعانى فەيسبۋك, ينستاگرام, ۋاتساپ سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ءتۇرلى ءموبيلدى قوسىمشالارعا كەتەدى. ەشقانداي پايدالى ءىس اتقارماساق تا, ميىمىز بوس ەمەس, تۇراقتى تۇردە اقپارات قابىلداۋمەن بولادى.
اڭسا مۇستافانىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىمەن ۋاقىتتارىن جوعالتۋىن كورسەتەتىن سۋرەتى
زامان وزگەرىپ, جاھاندانۋ كۇشەيگەن سايىن ادامنىڭ قاجەتتىلىگى ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, قولىمىزدا كەمى 100 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ۇيالى تەلەفون مەن استىمىزدا جەكە كولىكتىڭ بولۋى, جىلىنا كەمى ءبىر رەت شەتەلگە قىدىرۋ, اپتاسىنا ءبىر رەت كينوتەاترعا بارىپ, فاست فۋدتان ءدام تاتۋ, ءار دەمالىس سايىن پيتستسا مەن سۋشي ىزدەۋ, تۋعان كۇندى ۇيدە ەمەس رەستوراندا اتاپ ءوتۋ ءومىرىمىزدىڭ اينىماس بولىگىنە اينالعانداي. مۇنىڭ ءبارى قىرۋار قاراجاتتى تالاپ ەتەدى دە, قاتارداعى ادام ەشكىمنەن قالمايىن دەپ بۇكىل بوس ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, الگى قاجەتتىلىكتى وتەۋدىڭ سوڭىنا تۇسەدى. قۇددى ءبىر ەسىرتكىگە ەسى اۋعان ادام سەكىلدى بولا قالامىز. ول قاجەتتىلىكتەرىڭىزگە اقشا تابامىن دەپ ۋاقىتىڭىزدى ءبىر جۇمساساڭىز, ونى پايدالانامىن دەپ ەكى جۇمسايسىز. تەلەفوندى ۋداي باعاعا العان سوڭ ونى پايدالانۋ كەرەك قوي؟! بۇرىن وسىنىڭ ءبارى جوق بولاتىن جانە ادامدار كوپ اقشا تاپپاي-اق جۇرتتان قالماي ءومىر سۇرە الدى, ميى دەمالاتىن ۋاقىتى كوپ بولدى. مۇنىڭ ءبارىن ەلىمىزگە نارىقتىق جۇيەنىڭ دەندەپ ەنۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. جۇيەنىڭ بۇل تۇرىمەن قاتار, قاجەتى جوق نارسەنى قاجەتتىلىككە اينالدىراتىن ماركەتينگ تە كەلەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن «اقشا تاپ تا, ساتىپ ال» دەيتىن قاعيدا ورنىقتى. قازىر بۇل قاعيدانىڭ قايماعى بۇزىلماعان دەپ ماقتايتىن اۋىلدىڭ وزىنە دە كىرىپ كەتكەنىن اڭعارامىز. نان جابىلمايدى, باقشا ەگىلمەيدى, ءشوپ ورىلمايدى – مۇنىڭ ءبارى ساتىپ الىنادى. بۇل جەردەگى ماقسات نارىقتىق جۇيەنى جامانداۋ ەمەس, تەك ۋاقىتتىڭ نە سەبەپتى بۇرىنعىعا قاراعاندا تەز ءوتۋىن ءتۇسىندىرۋ.
نارىقتىق جۇيە دەمەكشى, ءبىر قىزىعى, جاپپاي تۇتىنۋشىلىق مادەنيەتىن بىزدەن جارتى عاسىر بۇرىن ەنگىزگەن اقش سەكىلدى دامىعان ەلدەردە ادامدار ۋاقىتتىڭ زۋلاپ ءوتۋىن بىزدەن الدەقايدا بۇرىن اڭعارعانىن «شوۋشەنكتەن قاشۋ» فيلمىنەن كورۋگە بولادى. فيلمدە جاس كەزىندە تۇرمەگە ءتۇسىپ, قارتايعان شاعىندا بوستاندىققا شىققان برۋكس ەسىمدى كەيىپكەردىڭ ءوزىنىڭ تۇرمەدەگى دوستارىنا جازعان حاتىندا: «مەن اۆتوكولىكتى جاستىق شاعىمدا ءبىر-اق رەت كورگەم. قازىر ونىڭ سانى وتە كوپ. بۇكىل الەم ءبىر جاققا اسىعىپ بارا جاتقانداي», دەيتىن جەرى بار.
تالاپ كۇشەيىپ, ۋاقىت ازايۋدا
قاجەتتىلىكپەن قاتار ادامعا قويىلاتىن تالاپ تا گەومەتريالىق پروگەسسيامەن كوبەيىپ كەلەدى. بۇرىن اجەلەرىمىز مەكتەپ بىتىرگەندە بار بىلگەنى «قوسۋ» مەن «الۋ», «كوبەيتۋ» مەن ء«بولۋ» بولسا, قازىرگى وقۋشىلار جوعارى ماتەماتيكانىڭ نەگىزدەرىن مەكتەپ تابالدىرىعىندا ءجۇرىپ-اق ۇيرەنەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى باسەكەگە توتەپ بەرىپ, بىلىكتى مامان اتانۋ ءۇشىن وقۋشىلار ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋگە ءماجبۇر. وعان بي بيلەۋ, مۋزىكالىق اسپاپتا ويناۋ, سپورتقا قاتىسۋ سەكىلدى ۇيىرمەلەر مەن مەنتالدى اريفمەتيكا سەكىلدى دامىتۋ كۋرستارىن قوسىڭىز. وسى سەبەپتى بولسا كەرەك, قازىر ەرەسەك ادام تۇگىل بالالاردىڭ دا ۋاقىتى تاپشى. وسىنشالىقتى اۋىر جۇكتەمەمەن قاتار, ولار دا سمارتفون پايدالانادى, ويىن وينايدى, الەۋمەتتىك جەلىگە كىرەدى. تاڭنان تۇسكە دەيىن ۇيىرمە مەن دامىتۋ ورتالىقتارىنا بارىپ, تۇستەن كەشكە دەيىن مەكتەپتە بولىپ, كەشكە تەلەفوننان باس المايتىن وقۋشىنىڭ ميى البەتتە بوس بولمايدى.
تالاپتىڭ ارتۋى ەرەسەكتەرگە دە قاتىستى. بۇرىن مەكتەپتەن كەيىنگى كاسىپتىك نە جوعارى ءبىلىم زەينەتكە شىققانشا جەتكىلىكتى بولسا, قازىر ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا العان ءبىلىمىڭىز لەزدە ەسكىرىپ قالىپ, تۇراقتى تۇردە جاڭا ءبىلىم جيناپ, جاڭا قابىلەتتىرىڭىزدى شىڭداۋىڭىز قاجەت. بۇل اعىلشىنشا «lifelong learning» نەمەسە ءومىر بويى وقۋ دەپ اتالادى. 20 جىل بۇرىن اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ كەز كەلگەن مامانعا ۇلكەن ارتىقشىلىق بەردى. قازىر بۇل بۇرىنعىداي سونشالىقتى ىقپالدى فاكتور ەمەس. بۇگىندە ءوز كاسىبىن بىلەتىن, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن ادام پروگراممالاۋ ءتىلىن بىلسە باعا جەتپەس مامانعا اينالادى. تاعى دا 20 جىل وتكەن سوڭ كود جازۋدى ەكىنىڭ ءبىرى ءبىلۋى عاجاپ ەمەس. ءبىلىم مەن قابىلەتتەردىڭ تەز ەسكىرۋىنە جاھاندانۋ مەن سونىڭ اسەرىنەن تۋعان جاپپاي جۇمىس ميگراتسياسى دا قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. بۇرىن ءسىز قاي جەردە ءومىر سۇرسەڭىز, سول جەردەگى ماماندارمەن باسەكەگە تۇسەتىن ەدىڭىز. قازىر ءسىزدىڭ باسەكەلەسىڭىز باسقا قالادان, وبلىستان, كورشى ەلدەن, ءتىپتى الىستاعى ءۇندىستاننان (شارتتى تۇردە) بولۋى ابدەن مۇمكىن. تالابى مەن جالاقىسى جوعارى جۇمىس ورنى بولسا, ميللياردتان اسا حالىقتىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققان ادام ءسىزدىڭ قالاڭىزداعى تابىستى جۇمىستى قاعىپ اكەتۋى مۇمكىن. ەگەر, كەرىسىنشە, ءسىز بارىنەن وزىپ تۇرساڭىز, ءۇندىستان بولماسا دا, اقش-قا بارىپ Google نەمەسە Microsoft كومپانياسىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, جەرگىلىكتى ازاماتتى قاپىدا قالدىرا الاسىز. ال مۇنداي دەڭگەيدەگى باسەكەگە شىداپ, جوعارى تالاپقا ساي بولۋ ءۇشىن ءسىز اتا-بابالارىڭىزدان بىرنەشە ەسە كوپ تەر توگىپ, ۋاقىت جۇمسايسىز. مۇنىڭ بارىنە ۋاقىتىڭىز جەتسە جاقسى, كوپ جاعدايدا جەتپەي ۇيقىدان ايىرىلۋعا تۋرا كەلەدى.
ينتەرنەت يگىگە جاراعانىمەن, قىمبات قازىناڭىزدى ۇرلايدى
ينتەرنەت قولجەتىمدى بولعانعا دەيىن اقپارات وتە شەكتەۋلى بولدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلىمىز بەن جاھانداعى جاڭالىقتى تەلەديدارداعى كەشكى جاڭالىقتان ءبىر-اق بىلەتىن ەدىك. ال قانداي دا ءبىر قىزىقتى ءفيلمنىڭ جارناماسى ءوتىپ, ونىڭ دەمالىستا كورسەتىلەتىنى ايتىلسا, قاي ۋاقىتتا باستالاتىنىن جاتتاپ الىپ, كۇن ساناپ جۇرەتىنبىز. ينتەرنەت كەلگەلى جاڭالىقپەن لەزدە تانىسىپ, وعان فەيسبۋكتە پىكىر ءبىلدىرىپ, ۇناتقان كينونى اپتا سوڭىن كۇتپەي-اق, قالاعان ساتىڭىزدە كورە الاسىز. Google ىزدەۋ جۇيەسىنە مازالايتىن سۇراعىڭىزدى جازساڭىز, مىڭداعان جاۋاپ ءسىزدىڭ پايداڭىزعا جاراۋعا دايىن تۇرادى. ادامزات قولىندا مۇنشالىقتى شەكسىز اقپارات بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. مۇنداي مۇمكىندىككە يە بولعانىمىزعا سالىستىرمالى تۇردە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق, سول سەبەپتى ادامدار مۇنشالىقتى كوپ اقپاراتتىڭ ىشىنەن قاجەتتىنى الىپ, قالعانىن ەلەمەۋدى ءالى ۇيرەنە قويعان جوق. بىزگە بارلىق اقپارات بىردەي قىزىق جانە ونىڭ بارىنە قىمبات ۋاقىتىمىزدى جۇمساپ وتىرامىز. ينتەرنەتكە ەرتەڭگى كۇننىڭ اۋا-رايىن بىلەمىن دەپ كىرىپ, اۆسترالياداعى ءبىر تايپانىڭ ءومىرى تۋرالى وقىپ كەتەمىز. باياعىداي بىرنەشە سەريالى ءفيلمدى كۇندەلىكتى ءبىر-ءبىر دانادان كورۋدىڭ ورنىنا, ءبىر ماۋسىمىن كەشكە باستاپ تاڭعا دەيىن اياقتاپ جاتامىز. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە بۇرىن يەلىگىمىزدە بولعان بوس ۋاقىتىمىزدى الادى. قاجەتتى مەن قاجەتسىزدى بەيسانالى دەڭگەيدە ايىرا بىلمەگەنگە دەيىن اقپارات اعىمىندا «اداسىپ» جۇرە بەرۋىمىز ىقتيمال.
شەكسىز اقپاراتپەن قاتار, ينتەرنەت الەۋمەتتىك جەلى مەن وعان دەگەن تاۋەلدىلىكتى اكەلدى. ءسال كىدىرىپ قالساق, جۇرت نە دەپ جاتىر ەكەن دەپ فەيسبۋكتى اشا قالامىز دا, 15 مينۋت ۋاقىتىمىزدى قالاي جوق بولعانىن بايقاماي قالامىز. ءدال وسىنداي 15 مينۋتتار كۇنىنە بىرنەشە رەت قايتالانادى. ونىڭ ۇستىنە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اۆتورلارى دا ادامنىڭ السىزدىگىن ءبىلىپ, نەشە ءتۇرلى ايلامەن ءسىزدى اككاۋنتىڭىزعا قايتا-قايتا كىرگىزەدى. ماسەلەن, ءموبيلدى قوسىمشاڭىزدا «قىزىل» بەلگى تۇرسا, اشىپ كورگىڭىز كەلەدى دە تۇرادى, ويتكەنى ول جاڭالىقتىڭ پايدا بولعانىن بىلدىرەدى. مۇنى بىلگەن الەۋمەتتىك جەلى الگوريتمى «قىزىلدى» ورىندى-ورىنسىز قايتا-قايتا جاندىرادى.
Statista پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, ادامدار 2016 جىلى الەۋمەتتىك جەلىگە ورتاشا ەسەپپەن ءبىر كۇندە 126 مينۋت جۇمساسا, 2017 جىل بۇر كورسەتكىش 135 مينۋتقا جەتىپتى. ياعني, قاتارداعى ينتەرنەت قولدانۋشىسى كۇن سايىن 24 ساعاتتىڭ 2 ساعات 15 مينۋتىن الەۋمەتتىك جەلىگە جاراتادى. 8 ساعات ۇيقىعا, 2 ساعات تاماقتانۋ مەن جۋىنۋ سەكىلدى تۇرمىستىق شارۋاعا كەتەتىنىن ەسكەرسەك, ادامنىڭ بەلسەندى ومىرگە بار بولعانى 14 ساعات ۋاقىتى قالادى جانە ونىڭ 15 پايىزى كۇن سايىن الەۋمەتتىك جەلىگە ارنالىپ وتىر جانە بۇل كورسەتكىش جىل ساناپ ۇلعايىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاڭالىقتار كوپ بولعانىمەن, ونداعى ءسىزدىڭ ارەكەتەڭىز كۇندەلىكتى قايتالاناتىنداردىڭ ساناتىنا جاتادى, سول سەبەپتى ءبىز وعان جۇمسالعان ۋاقىتتى اڭعارمايمىز, ميىمىز ونى جاڭا تاجىريبە دەپ تىركەمەيدى. ناتيجەسىندە, الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى بولىپ, ۋاقىتىمىز تاعى قىسقارادى.
نە ىستەمەك كەرەك؟
ينتەرنەت تە, جاھاندانۋ دا ادامزات دامۋىنىڭ اينىماس نىشانى, سول سەبەپتى ودان باس تارتىپ, كەرى كەتە المايمىز. قولدان كەلەتىنى – بەيىمدەلۋ. ەگەر سىزگە ءاردايىم ۋاقىت جەتپەيتىن بولسا, كۇنىڭىزدىڭ نەگە كەتەتىنىن تۇگەلدەي قاعازعا ءتۇسىرىپ, نەنىڭ ماڭىزدى, نەنىڭ ماڭىزسىز ەكەنىن انىقتاۋعا بولادى. قاجەت ەمەس دۇنيەلەردى بىرتىندەپ ومىرىڭىزدەن ىسىرا بەرگەن ءجون. الايدا, تاڭنان كەشكە دەيىن پايدالى نارسەمەن اينالىسامىن دەپ ميىڭىزدى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەتىپ قويۋدان دا ساق بولعان ابزال. ءبىر مەزەت دەمالىپ, كورگەن-بىلگەنىڭىزدى قورىتىپ, ەستەلىك جيناۋعا مۇمكىندىك بەرگەندە عانا ۋاقىتىڭىز «ۇلعايادى». جاڭا ءبىلىم, جاڭا تاجىريبە دە وتە ماڭىزدى. دەگەنمەن, جاڭاشىلدىق ۇستەمەلەنىپ كەتسە, ول دا زيان. قالاي دا بەل ورتانى ۇستاعانعا ەشتەڭە جەتپەيدى.
Cونىمەن قاتار, قارجىلاي تاۋەلسىز بولساڭىز دا ءسىزدىڭ ۋاقىتىڭىز وزگەلەردەىكىنەن كوبىرەك بولادى. ماسەلەن, ەگەر ءسىز ۇيىڭىزگە اسپاز, بالا-شاعاڭىز بەن جارىڭىزعا جۇرگىزۋشى, باۋعا قارايتىن باعبان, جەكە ماسەلەلەردى شەشەتىن كومەكشى جانە دە وزگە دە قىزمەتشىلەردى جالدار بولساڭىز, ەڭ الدىمەن ءسىز ولاردىڭ ۋاقىتىن ساتىپ الاسىز. ال ءوزىڭىز اتالعان تۇرمىستىق شارۋالاردىڭ بوساعان ۋاقىتتى دەمالۋعا, ەل ارالاۋعا نەمەسە وزگە دە ماڭىزدى جۇمىستاردى اتقارۋعا جۇمساي الاسىز.
ءۇشىنشى جول, ورتا جاستان اسقاندا كەمى التى ايعا اۋىل-ايماققا بارىپ, سونداعى تىرشىلىكپەن تانىسىپ, كىتاپ وقىپ ميدى دەمالدىرساڭىز پەرسپەكتيۆالىق تۇرعىدا ۋاقىت باياۋ ءوتىپ, رەتروسپەكتيۆتىك تۇرعىدا ەسىڭىزدى ەستەلىككە تولتىرىپ, ۋاقىتىڭىزدى ۇلعايتاسىز. ءبىر قاراعاندا ءبارىن تاستاپ اۋىلعا كەتۋ دەگەن جاۋاپسىز ادامنىڭ تىرلىگىندەي كورىنەدى جانە ەكىنىڭ ءبارى قالاداعى ءومىرىن وپ-وڭاي تاستاپ كەتە المايتىنى انىق. دەگەنمەن, ۋاقىتتى سەزىنۋ ءسىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولسا, 70 جاسقا كەلىپ, ءومىرىڭىزدىڭ قالاي وتكەنىن بايقاماي قالعىڭىز كەلمەسە, امالىن تابۋعا بولادى.
دارحان ومىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
