شىعىس شامشىراعى

قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ قارا شاڭىراعى – وراعاڭ ىستەگەن قارا شاڭىراق بۇل! شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتى تۋرالى ءسوز بولسا قالسا, مۇنداعى جۇرت وسىلاي ماقتان ەتەدى. ءجون-اق, وراعاڭ – ورالحان بوكەەۆ جاس كەزىندە وسى گازەتتە كوركەم وچەركتىڭ كورىگىن قىز­دى­رىپ, قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى بولىپ شىق­پاپ پا ەدى. ونى قالاي ماقتان ەتپەسكە. الايدا بۇل گازەتتەن جالعىز ورالحان عانا ەمەس, وزگە دە مىقتى قالام­گەرلەر شىق­قان. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, جۇما­عالي ىس­ماعۇلوۆ, عاب­باس قابى­شەۆ, قاپان قام­باروۆ, ءجۇنىس ىبى­راەۆ, كا­دىربەك سەگىزباەۆ, كە­ڭەس يۋسۋ­پوۆ, ءاتينا جاكە­توۆا, توقتارحان ءشا­رىپ­جانوۆ, ۋاحاپ قىدىرحانوۆ, توق­تاربەك قىزىقباەۆ, ديداحمەت ءاشىم­­­حانوۆ, ۇلىقبەك ەسداۋ­لەتوۆ, سەرىك عابدۋل­لين, ءمۇ­سى­لىم قۇ­ماربەكوۆ, مۇ­رات امىرەنوۆ, وڭداسىن ەلۋباي, قايىردى نازىر­باەۆ, الىبەك قاڭ­تارباەۆ, عالىم بايبا­تىروۆتاردىڭ ءار كەزدەگى جا­ريا­لانعان ەستەلىكتەرى گازەتكە دەگەن ىستىق ىقىلاس, قي­ماستىق سەزىمگە تولى. مىنە, ەندى سول «ديدار» گازەتى بيىل سەكسەنگە تولىپ وتىر. ال توي قارسا­ڭىندا «ديدار» جاڭا بەلەسكە شى­عۋى كەرەك ەدى. شىق­قان دا سە­كىلدى. زامان تالابى بو­يىن­شا «ديدار» جاڭا ديدا­رىن دا تاپتى. جاڭا ايدارلار اشىل­دى, جاڭا جوبالار جاسالدى. جالپى, وسى 80 جىلدا گازەتكە ون ادام رەداكتورلىق ەتكەن ەكەن, قازىرگى رەداكتور ايتمۇحانبەت قاسىم ۇلى – ون ءبىرىنشىسى. ءبىز وسى مەرەيتويدا وبلىس­تىق گازەتتىڭ ءوسىپ-ءور­كەندەۋىنە ەرەسەن ەڭبەك سىڭىرگەن, با­سى­لىم­نىڭ باسشى­لارى بولعان ماقسۇت تاي­شى­باەۆ, بەيسەك يسابەكوۆ, بەيسەن­عالي تايكى­مانوۆ, مۇقان ابۋعاليەۆ, وماربەك قاي­سانوۆ, ماناپ سالىقباەۆ سىندى اعالا­رى­مىز­دى كۇرمەت­پەن ەسكە الامىز. عۇمىرىن وسى وبلىستىق گازەتكە ارناعان, ونىڭ ىشىندە جيىرما ءبىر جىل وسى باسىلىم­نىڭ ۇجىمىن باسقارعان, قازاق­ستان جۋرناليستەر وداعى وبلىستىق ءبو­لىم­شەسىنىڭ توراعاسى ءجۇمادىل ءادىل­باەۆ اعامىزعا دەگەن قۇرمەتىمىز دە ەرەكشە. جاڭا قۇرىلىم. ونىڭ اياق الىسى قانداي؟ 2008 جىلدىڭ سوڭعى ەكى ايى وبلىس­تىق ەكى باسىلىم – «ديدار» جانە «رۋد­نىي التاي» گازەتتەرى ءۇشىن وتە ءبىر جۇمىس­باستىلىقپەن وتكەن ەكەن. ءويت­كەنى, شىعىس قازاقستانداعى نەگىزگى اقپاراتتىق قۇرال­داردى ءبىر ورتادان باسقارۋ ماقساتىمەن «شىعىس اقپا­رات» اتتى جاڭا كوم­مۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرىلعان. جاڭا قۇرىلىم گازەتكە قانداي جاق­سىلىق اكەلدى, نە بەرە الدى؟ بۇعان دەيىن وبلىستىق, ورىس ءتىلدى «رۋدنىي التاي» گازەتىنىڭ باسپاحاناسى بولىپ كەلگەن باسپاحانا جەكە قۇرىلىم رەتىندە «شىعىس اقپاراتتىڭ» قۇرامىنا ەنگىزىلىپ, گازەت باستىرعانى ءۇشىن جى­لىنا ونداعان ميلليوندى كورشى گازەتكە تولەپ جۇرگەن «ديدار» ودان قۇ­تىلدى. ءبىر جاعى سونىڭ ەسەبىنەن قىزمەتكەر­لەردىڭ جالاقىلارى ءوسىرىلدى. ال گازەت شىعارۋ جۇمىسىنداعى كوپ جىلعى ساباقتاس­تىققا ەشقانداي نۇقسان كەلگەن جوق. «ديدار» وبلىس اكىمىنىڭ وتكىزەتىن ءىس-شارالارىن, تىڭ باستامالارىن جەدەل كورسە­تىپ وتىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. سونداي ماقساتپەن «شىعىس اق­پارات» قۇرامىنداعى ەكى وبلىستىق گازەت 2009 جىلدىڭ 1 ماۋ­سىمىنان باستاپ كەزەكتەسىپ كۇندە شىعاتىن بولدى. جالپى, قۇرىلعانىنا ءۇش جىل تولا قويماعان «شىعىس اقپارات» كاسىپ­ورنىنىڭ قۇرامىنا قازىر ەكى وبلىس­تىق گازەت, باسپاحانا, باسپا, تالداۋ ورتا­لىعى جانە ۆەب-تەحنولوگيا ءبولىمى كىرەدى. ءبىزدىڭ پولي­گرافيستەردىڭ قازىر وب­لىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن ساتىپ الىن­عان «Sitۋ Line Express» وفسەتتىك رۋلون­دى باسپا ماشي­نالارىنىڭ ارقاسىندا جوعارى ساپالى گازەتتەر باسىپ شىعا­راتىن مۇمكىندىكتەرى بار دەسەك, مەرەكەلىك نومىرلەر بۇگىندە ءتۇرلى-ءتۇستى بولىپ شىعىپ كەلەدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا باسىلىم رە­داكتورى ايتمۇحانبەت قاسىم ۇلىنىڭ, رە­داك­تور­دىڭ ورىنباسارى ءۋاليحان توقپا­تاەۆ­تىڭ, حالقى­مىزدىڭ سالت-ءداس­تۇرىنەن حابارى مول بوداۋحان توقان­ ۇلىنىڭ, ءفوتوتىلشى ەسىمحان ورىن­باەۆتىڭ باي تاجىريبەسىمەن, مەيرامتاي يمانعالي, سەرىك قۇسانباەۆ, ايناگۇل باكىم­باەۆا, نۇرجان جاقى­پوۆ, سەرىك ءابىلحان, ايجانات يقسا­نوۆا, لاۋرا ناۋرىزباەۆا سىندى جۋر­ناليستەردىڭ ۇسى­نىس­تارى, سايات جا­قىپوۆ, مارات مۇقاشەۆ, كەنجەحان جاماي سىندى كومپيۋتەرلىك بەتتەۋ­شىلەردىڭ شەبەرلىكتەرىمەن استاسىپ, گازەتتىڭ بەت-الپەتى وزگەرىپ, وڭدەلىپ, اجارى اشىلىپ, مازمۇنى باي ءتۇستى. گازەت جاڭا ماكەت-ديزاينمەن شىعارىلا باستادى گازەت شىعارۋ – ۇجىمدىق جۇمىس. سون­دىقتان ءتۇرلى سالالارداعى ورىن العان ولقى­لىقتاردى رەداكتسياعا حابارلاپ وتىراتىن, وبلىس باسقارمالارىنا ساۋال قويا الاتىنداي «ديداردىڭ» سەنىم تەلەفونى اشىلدى. ءاربىر شاعىن حابارعا دەيىن ايدار قويىلدى. جاتتاندى تا­قىرىپتاردى جولاتپاي, جازىلعان ماتە­ريالدارعا ۇتقىر, توسىن, وقىرمان­دى بىردەن وزىنە تارتىپ الاتىنداي تاقى­رىپتار قويۋ جونىندە قاتاڭ تالاپ قويىلدى. سودان سوڭ اقپارات جانرىنىڭ قىسقا بولۋىنا باسا ءمان بەرىلدى. ماقالاداعى ءسوي­لەمدەردىڭ دە قىسقا, انىق, ءدال, ناقتى بولۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى. فوتوسۋ­رەتتەردىڭ ساپالى بولۋى, ولار­دىڭ دينامي­كالىق قويى­لىمى ەرەكشە قاداعالانادى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ «ديدار» جاڭا ماكەتپەن شىعا باستادى. گازەتتىڭ ماڭدايىنداعى ءول­شەۋلى ورىنعا وڭىردە وتكەن ەڭ ماڭىزدى شارالار جايىندا جازىلعان ماتەريالدار ۇلكەن سۋرەتىمەن بەرىلەتىن بولدى. ءبىر جاق قاپتالىنان انونسقا, وڭ جاعىنان شاعىن حابارلارعا ورىن بەرىلدى. بۇرىن دا ماتەريالدار تاقىرىپ­تارىنا, گەو­گرافيالىق اۋماعىنا قاراي ىرىكتەلگەنىمەن, بۇدان بىلاي ءار بەتتىڭ شەكەسىنە «ەكونوميكا», «الەۋمەت», «جارناما», «رۋحانيات» دەگەن سياقتى ءىرى ارىپتەرمەن ايدار-تاقىرىپتار جا­زىلاتىن بولدى. وقىرماننىڭ ءتۇرلى اۋديتورياسىن قام­تۋ ءۇشىن «القوڭىر» دەگەن بەت اشىل­دى. وندا «اۋىلدىڭ ايتقىش­تارى», «سوزىنە سۇيسىنسەڭ, وزىنە قۇل بولاسىڭ», «قيلى-قيلى قىزىقتار», «كو­كەيدە ءجۇر­گەن ءبىر ساۋال» دەگەن ايدارلار ومىرگە كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە «سۇرا­ڭىز, جاۋاپ بەرەمىز» ايدارى وقىر­ماننىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن تۋدىردى. وسى ايدار ارقىلى قانشاما ادام ءتۇرلى سالا ماماندارىنا وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن قو­يىپ, جاۋاپ الا الدى. وزىندىك بەت-بەينەسى بار جاڭا جوبالار ويلاستىرىلدى. ماسەلەن, «الاشتان العاش شىققاندار», «بەلگىلى ادامدار­دىڭ بەلگىسىز قىرلارى», «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى – كوڭىلدە الاڭ باسىلسا», «كونە سوزدەر كوم­بەسى» دەگەن جوبالار­دىڭ اياقالىسى جامان بولعان جوق. بۇل عانا ەمەس, «ديدار» ۇجىمى «شىعىس اقپارات» باسپاسىمەن بىرىگە وتىرىپ, تاعى ەكى ۇلكەن كىتاپ شىعاردى. ولار «تاريحي جول» جانە «شىعىس قازاق­ستاننىڭ شىنايى شەجىرەسى» دەپ اتالادى, بۇلار – «ديدار» باسىلى­مىنىڭ تاريحى مەن قازىرگى سيپاتىنا ارنالعان, ۇجىم جۋرناليستەرىنىڭ ەسسە­لەرى مەن ارداگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستى­رىلعان جيناقتار. بيىل مەرەيتوي قارساڭىندا گازەت ۇجىمى التى اي جاز بىرنەشە اۋداندا بولىپ, ءوزىنىڭ وقىرماندارىمەن جۇزدە­سىپ قايتتى. سىن ماقالالار باسشىلىق نازارىنان ەشقاشان تۇسكەن ەمەس گازەتتە سىن بار. ول – كەمشىلىكتى جويۋ ءۇشىن كەرەك. ونسىز گازەت – وقى­لاتىن گازەتكە اينالا المايدى. ال ەندى ەلدى سەلت ەتكىزگەن سىننىڭ ءبىرى العا­شىندا الىبەك قاڭتار­باەۆتىڭ «قا­لاداعى قازاق بالا­لارى دارەت­حانادا وقىپ جاتىر. گرەچۋحين مىرزا (سول كەزدەگى وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ن.ق.) بۇل تۋرالى باس قاتىرا ما ەكەن ءوزى؟» دەگەن ماقالاسى (2009 جىلعى 3 ماۋسىم) بولدى. 300 مىڭ حالقى بار وسكەمەننىڭ جار­تىسىنا جۋىعىن قۇراپ وتىرسا دا, قازاق بالاباق­شا­سىنىڭ, قازاق مەكتەبىنىڭ جەتىمسىزدىگىن اڭگى­مەلەي كەلگەن جۋرناليست №3 مەكتەپ ۇجىمى جەرتولەنى جوندەپ, ءۇش دارەتحانا بولمەسىن قايتا جاب­دىقتاپ, كابينەت ەتىپ وتىرعاندىعىن, جالپى قالاداعى 45 مەك­تەپتىڭ التاۋى عانا قازاقشا ەكەندىگىن اشىنا جازادى. وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىرە وتى­رىپ, №36 ورىس مەكتەبى ارتىق-اۋىس بولمەسىن ساۋدا ورىندارىنا جالعا بەرىپ وتىر­عانىن دا ايتادى. بۇل ماقالانىڭ وقىرمان اراسىندا ەرەكشە رەزونانس تۋعىزىپ, گازەت ءسوزىنىڭ سالماعىن سەزىندىرە ءتۇسۋىنىڭ ەندى ءبىر سەبەبى – وسى ماقالا بويىنشا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ №3 مەكتەپكە بارىپ, جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورۋى بولدى. – قالاداعى مەكتەپتەردى ءدال بۇگىن-ەرتەڭ شۇعىل تۇردە ارالاۋ جوسپا­رىمدا جوق بولاتىن. الايدا, وب­لىستىق «ديدار» گازەتىندەگى سىن ماقا­لانى وقى­عاننان كەيىن تاعات تاۋىپ وتىرا الما­دىم, – دەگەن بولاتىن وبلىس اكىمى ءوزىنىڭ مەكتەپتەردى ارالاۋ كەزىندە جۋرناليستكە ايتقان پىكىرىندە. 860 بالاعا لايىق­تالعان عيماراتتا 1245 وقۋشى ەكى-ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم الىپ جاتقان­دىعىن, مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ بيىلعى جوس­پارعا كىرمەي قالعانىن ەستىگەن اكىم جوندەۋ جۇمىس­تارىن جارتى جىلعا جەتكىزبەي وتكىزدىرىپ بەردى. گازەتتە شىققان سىننىڭ ناتيجە­لەرىن قالىڭ وقىرمان وسىلاي كوزدە­رىمەن كورىپ وتىردى. «ديدارعا» شىققان سىن ماقالالار اسە­رىمەن وسكەمەندە قازاق مەكتەپتە­رىنىڭ سانى ارتتى, ساعىردا, ساماردا, تاۆريادا تۇرعان لەنين ەسكەرتكىشتەرى الىنىپ تاستالدى, وسكەمەندەگى, سەمەيدەگى كوشەلەر تۇزەلدى, اۋىلدارداعى بىرقاتار مادەنيەت ۇيلەرى قالىپقا كەلتىرىلدى, ت.س.س. ءبارىن ءتىزىپ جاتۋ شارت ەمەس, ايتسە دە, «ديداردىڭ» جاقسى شىققانى, وتكىر بولعانى – بارىمىزگە ابىروي. ءنومىردىڭ ءساتتى شىعۋى, ول – ءبۇتىن ءبىر ۇجىمنىڭ ەڭبەگى. «قاعاز بەتىندەگى ايتىس» جوباسى دا جۇرتشىلىققا ۇناعان ەدى ۇسىنىستارىمىز, كەڭەستەرىمىز رە­داكتسيا­لىق القادا تالقىلانىپ, ءداس­تۇرلى ايدارلار جاڭارتىلىپ, جاڭا جوبالار باتىل ەنگىزىلىپ «القوڭىر» بەتىندە «تىلسىم دۇنيە», «كەرەك كەڭەس», «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى – كوڭىلدە الاڭ باسىلسا», «سوزىنە سۇيسىنسەڭ, وزىنە قۇل بولاسىڭ», «يمانشارت», «ەزۋ تارتار», «كو­نەر­گەن ءسوز كومبەسى», «الاشتان شىققان العاشقىلار» سياق­تى كوپتەگەن جاڭا ايدارلار اشىلدى. ماسەلەن, «بەلگىلى ادامنىڭ بەلگىسىز قىر­لارى» دەگەن ايدارمەن اشىلعان جوبادان وقىرمان قاۋىم ەسترادا ءانشىسى سىرىم يساباەۆتىڭ كاسىپكەر­لىكپەن اينالىساتىنىن, ال ءانشى ءمادينا ءسا­دۋاقاسوۆانىڭ پسيحولوگيا مامانى ەكەن­دىگىن, زاڭعار جازۋشىمىز عابيت مۇسىرەپوۆ بوس ۋاقىتىندا اعاشتان تاياق جونعاندى ەرمەك ەتكەن بولسا, اقىن سەرىك عابدوللا ۇلى ءمۇش­تىك, جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ گالستۋك جيناۋمەن اينالىساتىن­دىعىن, باۋىر­جان مو­مىش­ ۇلى – بانكير, تال­عات بيگەلدينوۆ – ومارتاشى, توقتار اۋباكىروۆتىڭ اتبەگى ەكەندىگىن قىزىعا وقىدى. وقىرمان كوڭىلىنەن شىققان 2009 جىلعى تاعى ءبىر جوبا – التى ايعا سوزىلعان «قاعاز بەتىندەگى ايتىس» ايدارى بولدى. ونى ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزگەن جۋرناليستەر – اقىن, موڭ­عوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بوداۋحان توقان, تانىمال ايتىسكەر-اقىن سەرىك قۇسانباەۆ, گازەتتىڭ رۋحانيات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ازامات قاسىم بولدى. اقپان ايى بويى وسكەمەندىك اباش كاكەنوۆ پەن ۇلان­دىق اقىن نۇرتاي تىلەۋجانوۆ وتىرىك ايتىس ءباي­گەسىنە تۇسسە, ناۋرىز ايىندا وسكەمەندىك سەرىك باقتىباەۆ پەن ۇلاندىق دارىن نۇرساپاروۆ قايىم ايتىسىندا كۇش سىناستى. ودان سوڭ جۇمباق ايتىسقا تۇسكەن مۇراتحان كەنجەحان مەن ەسىمجان ناقتى­بايدىڭ, ازىلدەسە ايتىسقان ەدىل مايزاقوۆ پەن قۇمار زياتحان, وتىرىك ايتىستا باق سىناسقان ايان ورىباەۆ پەن وڭال ميزام­حاننىڭ, اباش كاكەنوۆ پەن قۇرالاي الكەن­باە­ۆانىڭ تاماشا ونەر­لەرىن وقىرمان قاۋىم مۇقيات قادا­عالاپ, رەداكتسيامەن حابارلاسىپ, ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ وتىردى. «ديداردىڭ» قىرىق ادامنان تۇراتىن ۇجىمدىق ەڭبەگىن قالىڭ وقىرمان گازەت بەتىنەن كورىپ, وسى كۇنگە دەيىن لايىقتى باعاسىن بەرىپ كەلەدى. نۇرجان قۋانتاي ۇلى, «شىعىس اقپارات» مەدياحولدينگىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى, پۋبليتسيست, «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.