سونىڭ ىشىندە كەڭەستىك كەزەڭدەگى قىزىل وكىمەتتەن كورگەن قورلىق-قىساستىعى, زورلىق-زومبىلىعى, اسىرەسە الابوتەن دەر ەدىك.
ءيا, ستاليندىك قيانات قۇرباندىقتارىنىڭ اۋقىمى مەن كولەمى, قانىپەزەرلىگى مەن ازعىندىق-ايارلىعى توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزىپ, تۇلا بويىڭدى تۇرشىكتىرەدى. شىنىمەن-اق, ءوز حالقىنا ءوزى جاۋ ەمەس وكىمەت ەگىن ەكپەگەن ەلگە استىق سالىعىن سالار ما؟ 1929 جىلدىڭ قازان ايىندا الىم جيناۋدىڭ ءۇش ايلىق ناۋقانى قازاقتىڭ شارۋا باققان مومىن جۇرتىنا اڭگىرتاياعىن ويناتا كەلدى. ءبىز ەرتەرەكتە سويلەسكەن سەمەي ءوڭىرى, شۇبارتاۋ اتىرابى كونە كوزدەرىنىڭ كۋالىك ەتۋىنشە, قارۋمەن ءجۇرىپ جوسپار سالىپتى. سوندا جانى قىسىلعاندار ءبىر بيەنى ءبىر پۇت بيدايعا ايىرباستاپ جىبەرەدى. ەل استىق سالىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن قولداعى ازىن-اۋلاق مالىنان ايىرىلادى. ال قازاق شارۋالارىنىڭ وكىمەت قىسىمىن كورگەن قيىن حالىنەن پايدا تاپقىسى كەلىپ اككىلەنگەن ورىس شارۋالارى استىقتارىن قۇدايسىزدىقپەن تىم اسىرا بۇلدادى. قازاعىڭ ەكى جاقتى ارانعا وسىلاي تۇسەدى.
وسى ارادا يماندى بولعىر شۇبارتاۋلىق ىرىزدىقباي تىلەۋبەرلين دەگەن ابىز اقساقالدىڭ ايتقان ءبىر سوزدەرى ويعا ورالادى. وسى كۇنى جۇرتتىڭ ءبىرازى وزدەرىنشە ءستاليندى ماقتاپ, جاقتاپ سويلەپ جاتادى. مەنىڭشە, سولارى دۇرىس ەمەس, سولارى–ناعىز بىلمەستىك, دەپ ەدى ءوز ومىرىندە تالاي زاپىراندى وتكەرگەن قاريا. ويتكەنى ول وتە قاتىگەز, قانىپەزەر پاتشا ەدى. باسقالار جاقتاسا جاقتاسىن, ال ەندى ءوزىن ادام ايتقىسىز قىرعىنعا ۇشىراتىپ, جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرە جازداعان ستالينگە ءدال قازاقتىڭ ءىشى جىليتىن ءجونى جوق. ال كەم دەگەندە 2 ميلليون قازاقتىڭ ءومىرىن جالماعان, قانشاسىن جەر اۋدارىپ بوستىرىپ جىبەرگەن ءستالينيزمنىڭ جاقتاستارى ءوز ارامىزدان ءالى دە تابىلاتىنىنا كۇلەمىز بە, كۇيىنەمىز بە؟
انا ءبىر جىلدارى كەيبىر اعالار: «جەتىمدىكتەن جەتكىزىپ ادام قىلعان اينالايىن سوۆەت وكىمەتى, سوۆەتتىڭ ينتەرناتى» دەپ اينالىپ-تولعانىپ وتىراتىن. شىركىن, سول اعالاردىڭ كوبى اكەسىن 37-ءنىڭ سۇرگىنىندە سول سوۆەت وكىمەتىنىڭ ءوزى سوتتاپ, ايداۋدا ازاپتاپ, اتىپ ولتىرگەنىن, ءوزىن جەتىم قىلعان سول «اينالايىن» وكىمەتى ەكەنىن بىلمەي, بىلۋگە ورەسى جەتپەي وتكەنى وكىندىرەدى-اق. ولاردى سونداي ءيىسالماس قىلعان ورەسىزدىك پە, ىنجىق جىگەرسىزدىك پە, جوق الدە نامىسسىزدىق پا؟ – نە دەسەڭىز دە ءوزىڭىز بىلەسىز.
سول ستالين جۇرەگى تاستان جاراتىلماسا, ايگىلى ء«ۇش ماساق» نەمەسە «جەتىنشى اۆگۋست» زاڭىن شىعارار ما ەدى؟ اشتان قىرىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, قارا شارۋانىڭ مالىن, جەيتىن تاماعىنا دەيىن تۇگەل اۋزىنان جىرىپ سىپىرىپ الدى. ۇيدە اشتان بۇراتىلعان بالا-شاعاسى ءۇشىن ءبىر كيلو بيداي ۇرلاپ وسى 7-اۆگۋست ستاتياسىنا ىلىككەن مىڭداعان پاقىرلار جازىقسىز, تەكتەن-تەككە سوتتالىپ, ايدالىپ, يتجەككەنگە كەتىپ جاتتى. شۇبارتاۋدا قازى دەگەن كىسىنى ەشكىسىنىڭ سوڭىنان لاق ەرمەدى دەپ سوتتاپ جىبەرىپتى.
سول وتىزىنشى جىلدارى جالپاق دالانى زاڭسىزدىق جايلادى. و دا ءبىر زىميان ساياسات بولار, جەر-جەردەگى حالىقتى شولاق بەلسەندىلەردىڭ بيلىگىنە بەرىپ قويدى. ولار اقىماق باستارىنا نە وي كەلىپ قالسا, سونى ىستەدى. ايدا دەسە – ايدادى, بايلا دەسە – بايلادى. ايتەۋىر حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, بەتى-قولىن دۇرىس جۋاتىن ازامات بولسا, كوزىن جويىپ وتىردى. باسى بار, اقىل-پاراساتى بار ءتاۋىر ادامداردى تۇگەل قۇرتىپ جىبەردى. سول زاماننىڭ كۋالارى وسىلاي دەيدى.
باقاش دەگەن كىسىگە اۋداننىڭ بيدالين دەگەن نكۆد باستىعى «كونستيتۋتسيا» دەپ ايتشى» دەيدى. باقاش «قانستوتوسيا» دەيدى. سويدەدىڭ دەپ ونى حالىق جاۋى اتاندىرىپ, سوتتايدى. ءشارىپ دەگەن سوت بارشاتاستا سوت قۇرىپ وتىرىپ: «ساعان 10 جىل, وعان دا 10 جىل» دەپ ۇكىم ايتا باستاپتى. سوندا ءوز بەتىمەن اناداي وتىرعان تولەۋسارى دەگەن كىسى: «ماعان شە؟» دەپ جىبىرلاق اۋزى سۇراپ قالىپتى. «ساعان دا 10 جىل!» دەيدى ءشارىپ. بەيشارا تولەۋسارى, نە ءۇشىن ەكەنىن ءوزى دە بىلمەيدى, سوتتالىپ كەتە بارادى. وسى قيانات, زاڭسىزدىقتار كۇللى قازاقستان بويىنشا ورىن الدى. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنىڭ قىزىلتابان اشارشىلىق قىرعىنى مەن 37-ءنىڭ قىزىل زۇلماتىنا ۇلاسقان جازالاۋ ماشيناسى حالقىمىزدىڭ قابىرعاسىن وسىلاي كۇيرەتىپ, ساعىن سىندىرۋعا شاق قالعان ەدى.
ز ۇلىمدىقپەن ۇندەس, گەنوتسيدپەن شەندەس كەڭەستىك كەردەڭ دە كەسىر ساياسات زۇلماتىنان قازاق كورگەن قاسىرەتتىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. بولاشاعىمىز بۇلتسىز اشىق بولۋى ءۇشىن ۇلت تاريحىنىڭ بۇل قارالى بەتىن دە ەش ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
