قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى

ەلباسى جولداۋى – تىكەلەي ەفيردە 2010 جىلعى 29 قاڭتاردا 11.00 ساعات­تا رەسپۋبليكالىق تە­لەارنا­لاردا قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.ن­ا­زارباەۆ­تىڭ جىل سايىن­عى قازاق­ستان حالقىنا جول­داۋى تىكەلەي ەفيردە تاراتىلادى. كەشكى ۋاقىتتا بارلىق تەلە­ار­نالاردا قورىتىندى جاڭالىق­تاردان كەيىن ارنايى رەپورتاجدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزى قاي­تالاپ بەرىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 30 قاڭتارداعى نومىرىندە جاريالانادى. قازاقستان وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق كەزەڭىنە كىرىستى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىم (ەقىۇ) سەكىلدى وسىنداي ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىقتىڭ بەلسەندى كەزەڭىنە كىرىسە وتىرىپ, مەن بىرقاتار اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعاعىم كەلەر ەدى. بۇل – ەقىۇ-نىڭ بۇدان ارگى تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى, ونىڭ قالىپتاساتىن جاڭا الەمدىك تارتىپتەگى ورنى. ەقىۇ قازىرگى تۇرعىدا ءححى عاسىردىڭ سەرپىندى ناقتىلىعىنا كىرىگە الا ما؟ بولاشاق بۇگىننەن سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-نىڭ قاتىسۋىمەن جاسالادى. ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى الىپ جاتقان كەڭىستىگى تۋرالى جۇيەلى ەسكە سالىپ تۇراتىن ۇيىم وسى زامانعى الەمنىڭ ەڭ كۇردەلى دە وزەكتى پروبلەمالارىمەن اينالىسۋى ءتيىس. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندەگى قازاقستان ءىستىڭ ناق وسىنداي تۇسىنىگىن نەگىزگە الادى. ءبىز ەقىۇ قىزمەتىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جىلدىق مەرزىم جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايقىن سەزىنەمىز. ءبىز ۇيىمداعى قانداي دا ءبىر توڭكەرىستەردىڭ جاقتاۋشىلارى ەمەسپىز, بىراق تا ەنجار ارەكەت ەتپەيتىنىمىز دە انىق. قازاقستان وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق كەزەڭىنە كىرىستى ەگەمەن مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە مەن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن جاي ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوبا جانە ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلى وسكەندى­گى­نىڭ دالەلى دەپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇيىمعا جاڭا تىنىس, جاڭا سەر­پىن بەرۋدىڭ مۇمكىندىگى دەپ باعالايمىن. وسىعان بايلانىستى مەن ەقىۇ تاريحىنىڭ باستاۋلارى مەن اسا ما­ڭىزدى ساتىلارىنا ويشا قايتا ورالامىن. ونىڭ ءسوزسىز حالىقارا­لىق تابىستارىنىڭ سەبەپتەرى نەدە؟ ونىڭ قىزمەتىنىڭ باستى تاعىلىم­دا­رى قانداي؟ “حەلسينكي رۋحىن” قالاي قايتا جانداندىرىپ, نىعايتا الامىز؟ ەقىك – حالىقارالىق شيەلەنىستى باسەڭدەتۋدىڭ جاھاندىق فاكتورى سوناۋ 1973 جىلى جەنەۆادا جانە حەلسينكيدە ەۋروپانىڭ 33 مەملەكەتى, سونداي-اق اقش پەن كانادا قۇرامىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەڭەستىڭ (ەقىك) باستاۋى قالانعان ەدى. بۇل بۇكىل الەم ءۇشىن بەتبۇرىس ءسات بولىپ, ەقىك اياسىندا ناتو مەن ۆار­شا­ۆا شارتى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ, سونداي-اق ەۋروپا كونتينەنتىندەگى بەيتاراپ مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرى بىرىكتىرىلىپ ەدى. وسى زامانعى تاريحتا بۇل اسا كۇردەلى دە وتە قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ, ەكى قاراما-قارسى تۇ­رۋ­شى اسكەري-ساياسي بلوكقا قاتىستى شيەلەنىس بارىنشا وتكىر دەڭگەيگە جەتتى. “قىرعي-قاباق سوعىس”, احۋال­دىڭ قولايسىز دامۋى جاعدايىندا, “اتقىلاسقان سوعىسقا” ۇلاسۋى ءمۇم­كىن ەدى. جەتەكشى الەمدىك دەرجا­ۆا­لار يادرولىق ويران-توپىرعا ۇرىن­باي, ءبىر-بىرىنە قارسى قادام جاساۋى ءۇشىن ولاردىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي ەرلىگى قاجەت بولدى. بۇل جۇمىستىڭ اسا ماڭىزدى جيىنتىعى 1975 جىلى حەلسينكيدە قول قويىلعان قورىتىندى اكت بولدى. ەقىك حح عاسىر گەوساياساتىندا ۇشتىك سەرپىندى سەكىرىستى كورسەتتى. بىرىنشىدەن, “قىرعي-قاباق سوعىس­تىڭ” يادرولىق سوعىسقا ۇلاسۋ قاتە­رى­نە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىندە سەر­پىندى سەكىرىس ورىن الدى. ەكىنشىدەن, بۇل شىعىس پەن باتىستىڭ تابىستى ينستيتۋتتىق ۇنقاتىسۋىنىڭ ال­عاش­قى ونەگەسى بولدى. ۇشىنشىدەن, بۇل ەكى يدەولوگيا مەن دۇنيەتانىمنىڭ ىنتىماقتاستىعى تۇرعىسىنان سەر­پىن­دى سەكىرىس بولدى. ۇلكەن تۇرعىدان كەلگەندە ەقىك بارلىق ء“ۇش سەبەت” اياسىندا سينحروندى پروگرەسكە جاردەمدەسىپ, بيپوليارلىق الەم جاعدايىندا جاھاندىق ءرول اتقاردى. الايدا, ءبىر كەزدە الىنعان بيىكتىكتى ۇستاپ تۇرۋ جانە الەمدىك ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتۋدىڭ اسا جوعارى دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءتىپتى دە ءار ساياسي فورۋمنىڭ قو­لىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل تۇر­عىدا ەقىك ەرەكشەلىك بولا المادى. اشىعىن ايتايىق: 1975 جىلى حەل­سينكي ۇدەرىسىنىڭ “رۋحى” عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, “برەندى” دە جا­سالدى. وتكەن ونجىلدىقتاردا بۇل برەند ايتارلىقتاي كومەسكىلە­نىپ, ءوز تارتىمدىلىق كۇشىنىڭ ءبىر ءبو­لى­گىن جوعالتىپ الدى. قازىرگى سايا­سات­شى­لاردىڭ مىندەتى بۇل برەندتى قايتا جانداندىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وعان جاڭا ايشىق جانە جىگەر بەرۋدە بولىپ وتىر. ەقىۇ بيپوليارلىق الەمنىڭ ىدىراۋى كەزەڭىندە حح عاسىردىڭ 80-90-شى جىل­دارى شەبىندە زامانالىق ماڭىزى بار وزگەرىستەر بولدى. كەڭەس وداعى كۇيرەپ ءتۇسىپ, ۆارشاۆا شارتى ۇيىمى ىدىرادى, گەرمانيا بىرىگىپ, يۋگوسلاۆيا تاريحي بولمىستىڭ جوقتىعىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ تىكەلەي قاتىسۋى جاعدايىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلدى. وسىناۋ كۇردەلى دە قاراما-قاي­شىلىقتى كەزەڭدە ەقىك بەلگىلى ءبىر تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقارىپ, سەنىم شارالارى مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندە ماڭىزدى قادام­دار جاسادى, سونداي-اق ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى, ەۋرازيا مەملەكەتتەرىندەگى دەمو­كرا­­تيالىق جانە نارىقتىق وزگەرىس­تەر­گە قولداۋ ءبىلدىردى. وسىعان باي­لا­نىستى, ماسەلەن, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسى جانە ەۋر­وپا­داعى كادۋىلگى قارۋلى كۇشتەر ءجو­نىندەگى شارت پەن باسقا دا سترا­تەگيالىق ماڭىزدى قۇجاتتار تۋرالى ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. وتكەن ونجىلدىقتىڭ ورتاسىندا ەقىك ساياسي ۇنقاتىسۋ فورۋمىنان ترانسۇلتتىق ۇيىمعا – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا وزگەرتىلدى. جاڭارعان ۇيىم 1996 جىلى ء“ححى عاسىرداعى ەۋروپا ءۇشىن ورتاق جانە بارشانى قامتيتىن قاۋىپسىزدىك مودەلى تۋرالى” دەكلاراتسيا قابىل­داپ, وندا شەكتەۋ سىزىقتارىنسىز ءبىرتۇتاس, بەيبىت تە دەموكراتيالىق ەۋروپا قۇرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن قاتار, ۇيىمنىڭ ءاس­كە­ري-ساياسي ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبو­لۋدى بىرتىندەپ تومەندەتىپ جىبەر­گەنىن مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. وسىمەن بىرگە ۇيىم ەكونومي­كالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ سالاسىنداعى ءوز بەلسەندىلىگىن ەلەۋ­لى تۇردە ءوسىردى. ەقىۇ وسى زامانعى گەوساياسي ناقتىلىقتا ءححى عاسىردىڭ باسى بۇكىل حا­لىق­ارالىق قاتىناستار ارحيتەك­تۋرا­سىنىڭ ماڭىزدى دا تەرەڭ ءوز­گە­رىستەرىمەن كورىندى. ۇلتتىق مەم­لە­كەتتەردىڭ ەكسترەميزمنىڭ الدىندا­عى شەتىندىگى جاھاندىق جانە ءوڭىر­لىك قاۋىپسىزدىكتىڭ ترانسۇلتتىق قاتەرلەرىمەن كۇرەس سالاسىنداعى كوپ­جاقتى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن تۇرتكى بولدى دا. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقا ءبىر سىناعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت رەجىمىن شاي­قالتۋ, يادرولىق قارۋعا يە بولۋعا جاقىنداعان نەمەسە وعان قول جەتكىزىپ قويعان “تابالدىرىقتىق مەملەكەتتەر” دەپ اتالاتىن توپتى دەرەۋ كەڭەيتۋ بولدى. ەقىۇ-نىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىس­تى­گىندە دە بەلگىلى ءبىر پروبلەمالار بارشىلىق. كونتينەنتەگى اسكەري-سايا­سي تەپە-تەڭدىكتەگى وزگەرىستەر, “توقتاتىلا تۇرعان قاقتىعىستار”, ەۋروپاداعى كادۋىلگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى شارت توڭىرەگىندەگى كۇردەلى احۋال – وسى جانە باسقا ماسەلەلەر ەقىۇ-عا قاتىسۋشى كوپتەگەن ەل­دەر­دىڭ ەلەۋلى الاڭداۋشىلىعىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدى. اقىر اياعىندا, ءىس جۇزىندە بۇكىل الەمدى قامتىعان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاڭا, الدەقايدا ءادىل دە بولجاپ بولارلىق الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋ ىسىندە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ دە كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ بەردى. وسىعان بايلانىستى ەقىۇ-دان گورى تۇتاستاي جاھاندىق ۇدەرىستەرگە ءتان تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇردىسكە نازار اۋدارتقىم كەلەر ەدى. وسى زامانعى الەمدە بارشا ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋدە مەملەكەت­تەر­دىڭ تەڭسىزدىك احۋالى قايتادان پايدا بولۋدا. ءتىپتى جەتەكشى الەم­دىك دەرجاۆالاردىڭ وزدەرى مۇنداي احۋال جەمىسسىز بولىپ, بارىنشا ءادىل بولمايتىنىن بۇگىندە سەزىنە باستادى. بۇل تۇرعىدا G-8 تۇرپاتىن G-20-عا دەيىن كەڭەيتۋ وڭ قۇبىلىس بولدى, بىراق ول ۇلكەن تۇرعىدان كەل­گەندە, احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتپەيدى. بارشانىڭ قاراپايىم ءبىر ءنار­سە­نى تۇسىنگەنى ءجون دەپ بىلەمىن: جاھاندىق دامۋ قيسىنىنىڭ ءوزى وسى زامانعى الەمدە كوپشىلىك بولىپ تابىلاتىن ورتاشا مولشەرلى مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. مەنىڭشە, ورتاشا مەم­لەكەتتەردىڭ ءرولى جاھاندىق سترا­تە­گيالىق شەشىمدەردىڭ كونسەنسۋستىق نەگىزدە قابىلدانۋىنا قول جەتكىزۋ­دە بولۋى ءتيىس. بۇگىندە ەقىۇ الەمدەگى با­رىن­شا ىقپالدى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى دەپ ورىندى سانالادى, ول وراسان زور گەوگرافيالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتى قامتىپ جاتىر. سولاي بول­سا-داعى ەقىۇ-نىڭ “احيللەستىك وكشەسى” ءۇش كەڭىستىكتىڭ ۇزىندىلىگى, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ ۇيىم الەۋەتىن دامىتۋ ۇدەرىسىنە جەتكىلىكتى كىرىكپەۋشىلىگى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 35 جىلدا كوپتەگەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار مەن تۇتاس مەم­لەكەتتەر الەمدىك تاريح اعى­سىن­دا ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتتى. سونى­مەن ءبىر مەزگىلدە كوپتەگەن جاڭا ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر پايدا بولىپ, ەۋروپانىڭ ساياسي كارتاسى تۇبەگەيلى وزگەردى. وسىنداي كەزدە ەقىۇ قىزمەتىندە جاڭا, ايتار­لىق­تاي ىقپالدى ءارى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلىك ۇيىمدارمەن ءوزارا ىقپالداستىقتى بەلسەندى ەتۋ ماڭىزدى. تمد-نىڭ, ۇقشۇ-نىڭ جانە ەۋرازەق-تىڭ پايدا بولۋى كەڭەس وداعى كەزىندە بولعانعا قارا­عاندا مۇلدە باسقا ناقتىلىقتى كور­سەتەدى. شىۇ-نىڭ شىعۋى ەقىۇ-نىڭ وراسان زور ءبىر بولىگىن­دە كەڭىستىكتى قۇرىلىمداۋدىڭ جاڭا تەتىگى پايدا بولعانىن بىلدىرەدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقا قۇرىلىمدارى­مەن قاتار ازيالىق ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك جۇيەسىنىڭ بولاشاق ۇلگىسى – اوسشك سەكىلدى يننوۆاتسيالىق جوبالار پايدا بولدى. ەۋروپالىق ءتا­جىريبەگە, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ-نىڭ پراكتيكالىق اتقارىلىم­دارى­نا ارقا سۇيەي وتىرىپ, اوسشك ءوز قىزمەتىن ينستيتۋتتاۋ جولى بوي­ىن­شا سەرپىندى ىلگەرىلەپ, ازيالىق كون­تينەنتتە بارعان سايىن تانىلا تۇسۋدە. سوندىقتان ەقىۇ باسقا ءوڭىر­لىك قۇرىلىمدارمەن بايلانىستىڭ قازىردىڭ وزىندە بار وڭ پراكتي­كا­سىن مولايتا ءتۇسۋى ءتيىس. باسقا وڭىرلىك جو­بالارمەن جىگەرلى ءوزارا ىقپال­داستىق ەقىۇ قىزمەتىنە جاڭا تىنىس بەرەدى, ونىڭ الدىنان جاڭا كوكجيەكتەر اشىپ, جاڭا باعدارلار بەلگىلەي الادى. باسقا مەم­لەكەتتەر قولداۋ بىلدىرگەن جاع­دايدا استانا مۇنداي تۇرپاتتاعى ينستيتۋتارالىق جانە وڭىرۇستىلىك ۇنقاتىسۋدىڭ سەنىمدى الاڭى بولار ەدى. ەقىۇ-عا قازاقستاندىق توراعا­لىق: ساباقتاستىق جانە جاڭاشىل­دىق ايرىقشا اتاپ كورسەتەمىن: قا­زاقستان ۇيىمعا قالىپتاسقان ءداس­تۇرلەردىڭ جالعاستىرۋشىسى رەتىن­دە كەلىپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قىزمەتى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن قا­عي­­داتتارعا, ستاندارتتار مەن ەرەجە­لەر­گە نەگىزدەلەتىنىن ءبىز ايقىن سەزى­نەمىز, قازاقستان ولاردان باس تارت­پايدى, ويتكەنى ولار ۇيىم رۋحىن بەينەلەيدى. قازاقستان گرەك توراعالىعىنىڭ لايىقتى ساباقتاستىعىن قامتاما­سىز ەتەدى. مەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى شىعىس پەن با­تىس ارا­سىنداعى جاڭا قاتىناستار كەزەڭىنىڭ باستاۋىن نەگىزدەپ, ءوزارا سەنىمدى نى­عايتۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ ساناي­مىن. قازاقستان ۆەنادان شى­عىسقا جانە باتىسقا قاراي ور­نالاسقان بارلىق مەملەكەتتەرمەن ىسكەرلىك جانە سىندارلى قاتىناس­تارىن جول­عا قويىپ, قاقتىعىستىق احۋالدار­دا­عى ءتۇرلى تاراپتاردىڭ بەلسەندى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءتيىمدى مەديا­تورى بولا الادى. ەقىۇ – بۇل قاۋىپسىزدىك سا­لا­سىن­داعى ەڭ كۇردەلى پروبلەمالار بويىنشا پىكىرتالاس ءۇشىن وڭتايلى الاڭ ەكەنىنە مەن سەنىمدىمىن. وسى­عان بايلانىستى ءبىز ەقىۇ-نىڭ كەڭ بايتاق كەڭىستىگىندە بارشانى قام­تيتىن جانە ءبىرتۇتاس قاۋىپ­سىزدىكتى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز “كورفۋ ۇدەرىسىنە” ايرىقشا ءمان بەرەمىز. مەنىڭشە, ۇيىم ستراتەگيالىق ماڭىزدى باستامالاردى, سونىڭ ءىشىن­دە ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋ­را­­لى شارتتى (ەقش) اشىق تا قا­عي­­دات­تىق تۇرعىدا تالقىلاۋدان باس تارتپاۋى ءتيىس. وسى زامانعى جاھاندىق قاتەر­لەردىڭ تاعى ءبىرى ەقىۇ-نىڭ بار­لىق مۇشە ەلدەرى ءىس جۇزىندە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەتپە-بەت كەلگەن ەكس­ترەميزم پروبلەماسى بولىپ تابى­لا­دى. سوندىقتان قاۋىپسىزدىكتىڭ جا­ھاندىق ماسەلەلەرى تۋرالى ءسوز بولعاندا ۇيىم قاتەرلى ىسىكتىڭ مە­تاس­تازاسى سەكىلدى بۇكىل وسى زامان­عى الەمدىك وركەنيەتتى بىرتىندەپ دەرتكە شالدىقتىراتىن لاڭكەس­شىل­دىك پەن ەكسترەميزمگە دەن قويماي تۇرا المايدى. تۇتاستاي العاندا ايتارلىقتاي ەلەۋلى دە ءماندى تاريحي ءجايتتى, ال ناقتىلاي العاندا ەقىۇ كونتي­نەنت­تىك ەۋروپالىق ۇيىمنان الدە­قا­شان جاۋاپكەرشىلىك ايماعى بوي­ىن­شا دا, ناقتى جۇمىس ۋچاسكەسى بويىنشا دا ترانسكونتينەنتالدىق سيپات العان ۇيىمعا اينالعانىن موي­ىنداۋ وتە ماڭىزدى. ونىڭ قۇ­رامىنا ەۋروپانىڭ, ازيا مەن سول­تۇس­تىك امەريكانىڭ ەلدەرى كىرەدى. سوندىقتان بۇگىندە ەۋروپالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەۋرازيا­لىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتۋ الدە­قاي­دا ورىندى بولار ەدى. اڭگىمە بۇگىندە بەرىك ەۋروپالىق قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ ازيالىق قاۋىپ­سىزدىك ولشەمىن ەسكەرمەستەن قاعيداتىندا مۇمكىن ەمەستىگى تۋرا­لى بولىپ وتىر. بۇگىنگى الەمدەگى, سو­نىڭ ىشىندە ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك بۇل مەملەكەتتەر مەن تۇراقتى ار­ميالار تاراپىنان بولاتىن جاپ­پاي اسكەري شابۋىلدىڭ الەۋەتتى قاتەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مۇمكىن بو­لاتىن لاڭكەسشىلدىك شابۋىل­دار­مەن, ەتنوستىق جانە كون­فەسسيالىق ەرەكشەلىكتەر نە­گىزىن­دەگى جانجالدارمەن بايلانىس­تى قاتەرلەر دە. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قاۋىپ­سىزدىگى كورشى مەملەكەتتەردىڭ, ءتىپتى ولار ەقىۇ-عا كىرمەسە دە, قاۋىپسىز­دىگىنەن اجىراعىسىز. وسى­عان بايلا­نىستى قازاقستان ءىس باسىنداعى توراعا رەتىندە ەقىۇ كە­ڭىس­تىگىندەگى جاڭا سىناقتارعا قارسى تۇرۋ ءجونىن­دە بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمسايدى جانە لاڭكەستىككە, ترا­فيك­تىڭ ارقيلى تۇرلەرمەن كۇرەس جانە شەكارالاردى نىعايتۋ سالا­سىن­داعى بىرقاتار ماڭىزدى جوبا­لاردىڭ قوسالقى دەمەۋشىسى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-عا مۇشە 56 مەملەكەتتىڭ 43-ءى قالاي بولعاندا دا اۋعان­ستانداعى سوعىس وپەراتسيالارىنا نەمەسە ەكونوميكاسىن قالپىنا كەل­تىرۋگە قاتىسىپ وتىرعانى بەلگىلى. سونىمەن قاتار اۋعان پروبلەماسىن وڭىرلىك ۇيىمداردى قوسپاستان شەشۋ كۇردەلى بولاتى­نىن مويىنداعان ءجون. ەقىۇ وسى­ناۋ ۇلكەن ىستە ءوزىنىڭ بوس ورنىن, ءوزىنىڭ ءرولىن تابۋعا ءتيىس جانە بۇل تۇرعىدا اۋعانستان ءتۇرلى وڭىرلىك ۇيىمدار اراسىندا وزىندىك ءبىر كوپىر بولا الار ەدى. قازاقستان وسىناۋ قاسىرەتتى كوپ شەككەن ەلدى وڭالتۋ جانە جان­جال­دان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدە­رى­سىنە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل ءبولىپ, اۋعانستانداعى كواليتسيانىڭ كۇش-جىگەرىنە قولداۋ بىلدىرۋدە. سولاي بولساداعى ءبىز بۇرىنعىشا اۋعان پروب­لەماسىنىڭ سوعىس ارقىلى شەشۋى جوق ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. باسقا كوپتەگەن ەلدەر سەكىلدى قا­زاق­ستان تۇراقتى دا بەيبىت اۋعان­ستاننىڭ قالىپتاسۋىنا شىنايى مۇددەلى جانە ەڭ الدىمەن گۋماني­تارلىق سيپاتتاعى جوبالارعا كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىراتىن بولادى. ماسەلەن, الەمدىك قارجى داعدارى­سىنا قاراماستان ءبىز اۋعانستاننىڭ ءبىر مىڭ ازاماتىن قازاقستاندىق وقۋ ورىندارىندا ءتۇرلى ازاماتتىق ماماندىقتارعا وقىتۋ ماقساتىندا 50 ملن. دوللار ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ەقىۇ-نىڭ باسقا مۇشە مەملەكەتتەرى ءتۇرلى سالالاردا وسىعان ۇقساس باعدارلامالاردى ازىرلەي الار ەدى. وسى تۇرعىدا ماڭىزدى جالپى­ازيا­لىق فورۋمنىڭ – ازياداعى ءوز­ارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شا­رالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ءرولىن باعالاماۋعا بول­مايدى, قاۋىپسىزدىك بولىگىندەگى ونىڭ ماقساتتارى ەقىۇ ماقسات­تارى­مەن ۇقساس. اۋعانستان اوسشك-ءنىڭ تولىق قۇقىلى ءمۇ­شە­سى بولىپ تابىلادى جانە ءبىر­قا­تار پراكتي­كالىق شارالاردى, مى­سالى, ەسىرت­كىنىڭ زاڭسىز اينالى­مى­مەن, سونداي-اق جاڭا سىناقتار مەن قاتەرلەرمەن كۇرەس سالاسىن­داعى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋدا. قازىرگى كەزدە بۇكىل الەم جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ, داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ستراتە­گياسىن ءتۇزىپ جاتقاندا الدىڭعى تۇرعىعا جاھاندىق ەكونوميكا مەن ەكولوگيا ماسەلەلەرى شىقپاي قويمايدى. الايدا, ەقىۇ-نىڭ كوپتەگەن مۇشە مەملەكەتتەرى ءتۇرلى فورماتتاعى, ناقتى ايتقاندا G-8, G-20, شىۇ دەڭگەيىندەگى فورمات­تارعا قاتىسا وتىرىپ, شەشۋشى كۇن ءتارتىبى رەتىندە وسىناۋ وزەكتى پروب­لەمالاردى بەلسەنە تالقىلايدى, ال ەقىۇ اياسىندا داعدارىس جانە داعدارىسقا قارسى پروبلەماتيكا ءتىپتى فاكۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە تىكەلەي تالقىلانباعان ەكەن. “ەكىنشى سەبەت” ماسەلەلەرىنە الدەقايدا بايىپتى نازار اۋدارۋ ەقىۇ قىزمەتىن شىنىندا دا ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. قازاقستاندىق توراعالىق كەزەڭىندە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلە­لەرىنىڭ كەشەنى ماڭىزدى ورىن الادى, ولاردى ويداعىداي شەشۋ ءبۇ­كىل ۇيىمنىڭ رەسۋرستارىن بىرىك­تىرمەيىنشە جانە كۇش-جىگەردى كە­لىس­تىرمەيىنشە مۇمكىن ەمەس. اڭگىمە ارال تەڭىزى مەن سەمەي پوليگونى تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەقىۇ كەڭىستىگىنىڭ ورتالىق ازيا, ەۋروپا جانە باسقا وڭىرلەرىندە ورىن العان كوپتەگەن باسقا پروب­لەمالارى تۋرالى بولىپ وتىر. قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىعى قاتارىنا ۇيىمنىڭ كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق الەۋەتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جاتقىزىلاتىن بولادى. بىرقاتار گەوگرافيالىق, تا­ريحي جانە ەكونوميكالىق جاع­دايلارعا بايلانىستى ناق ورتالىق ازيانىڭ – باتىس پەن شىعىس ەل­دە­رىنىڭ اراسىندا تۇراقتى دا قاۋىپ­سىز كوپىر بولۋعا قابىلەتتى كەڭ باي­تاق ءارى پەرسپەكتيۆالىق ءوڭىر زور ساۋ­دا جانە كولىك الەۋەتىنە يە بو­لىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا نەگىزىنە تران­زيتتىڭ, كولىك پەن لوگيس­تي­كانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى الىنعان “ەۋ­رو­پاعا جول” مەملەكەتتىك باع­دارلا­ماسى ايرىقشا مانگە يە بولادى. قازاقستان “باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا” كولىك ءدالىزىن جە­دەل­دەتە قۇرۋ بويىنشا كۇش-جىگەر جۇمساۋدا. باسقا دا ءىرى اۋقىمدى جوبالارمەن بىرلەسىپ بۇل ءدالىز ءححى عاسىر جاعدايىنداعى “ ۇلى جىبەك جولىن” جەدەل وركەندەتۋگە ءجار­دەمدەسەتىن بولادى. ء“ۇشىنشى سەبەت” ماسەلەلەرى ادەت­تە ەقىۇ قىزمەتىندە ستراتە­گيالىق ماڭىزدى ورىن الادى. قازاقستان ۇيىمعا توراعالىق كە­زىن­دە بۇل ماسەلەلەرگە بارىنشا ءجىتى نازار اۋداراتىن بولادى. ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى شىنايى قاۋىپسىزدىك ادامنىڭ ىرگەلى دەمو­كرا­تيالىق قۇقىقتارى مەن ەر­كىن­دىك­تەرىن ساقتاپ قورعامايىنشا مۇمكىن ەمەس. قازاقستان قولعا العان سايلاۋ, ساياسي پارتيالار, باق, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان قاعيداتتىق تۇرعىدا ماڭىزدى قا­دام­دار دەموكراتيالىق قۇندىلىق­تارعا ءسوزسىز ادالدىعىنىڭ دالەلى بولدى. بۇعان قوسا قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى سالاسىندا 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-ارەكەت جوسپارى, سونداي-اق 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قابىلدان­عانىن ايتا كەتەيىن. جۋىردا مەن گەندەرلىك تەندىك تۋرالى زاڭعا قول قويدىم. ءبىز سونداي-اق تۇرمىستا كۇش قولدانۋعا قارسى كۇرەستى كۇ­شەي­تىپ, بالا قۇقىقتارىن قور­عاۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا ەلەۋلى وزگە­رىستەر ەنگىزبەكپىز. قازىرگى كەزدە ەقىۇ-نىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندە ۇلتارالىق جانە ءدىن­ارالىق قاتىناستار پروبلەمالارى قايتادان وزەكتى بولا تۇسكەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. جاسىرىن ەڭبەك ميگراتسياسى مەن ۇلتتىق دياس­پورالاردىڭ كەلگەن ەلىنىڭ قوعامىنا كىرىگۋ پروبلەماسى وتكىر قويىلىپ وتىر. ەۋروپادا ورنىققان قۇندى­لىق­تار جۇيەسى مەن جەدەل ءوسىپ كەلە جات­قان ۇلتتىق دياسپورالار مادە­نيەتىنىڭ اراسىنداعى جانجالدار بايقالادى. الايدا الەمنىڭ ازيا­لىق بولىگىندە دە وتكىرلىگى بۇدان كەم ەمەس پروبلەمالار تۋىنداۋدا. ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا پايدا بولعان جاس تاۋەلسىز مەملەكەت­تەر­دىڭ تۇتاس توبى ءاۋ باستا وسى زا­مان­عى الەمگە كىرىگۋگە باعدارلانعان بولاتىن. بۇل جاس مەملەكەتتەر ازاتتىق پەن دەموكراتيا جولىن تاڭداپ الدى. الايدا مەن ساياسي ۇمتىلىستار مەن وركەنيەتتىك مودەلدەر ارا­سىن­دا ايىرماشىلىق جۇرگىزگىم كەلە­دى. بۇگىندە ء“بىر ولشەمدى الەم” جانە “امبەباپ وركەنيەت” – بۇل ەندى كونەرگەن ۋتوپيا ەكەندىگى ءاب­دەن ايقىن. الەمنىڭ ءتۇرلى ءوڭىر­لەرى­نىڭ ءومىر سالتىن, داستۇرلەرىن, مادەنيەتىن, ەتنوستىق تاريحىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قارسى كەلگەن جاعدايدا بۇل نەگىزىندە باتىستىق دامۋ مودەلىن الەۋمەتتىك, مادەني, ءدىني قابىلداماۋشىلىق جاتاتىن ىرگەلى داعدارىسقا سوق­تى­رۋى مۇمكىن. بىراق تا باتىستىق ءور­كەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارى الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە, سول سەكىلدى باتىس قوعامىنىڭ ىشىندەگى ەتنوس­تىق دياسپورالار تاراپىنان ءسوزسىز قۇرمەتتەلۋى ءتيىس دەگەن قاعيدا دا سوندايلىق ءادىل بولىپ شىعادى. جاھاندىق قارجى-ەكونومي­كا­لىق داعدارىس كورسەتىپ بەرگەنىن­دەي, الدەقايدا سەرپىندى ساياسي يدەيا­لار تۋرالى ايتپاعاننىڭ ءوزىن­دە ءتىپتى قالىپتى ەكونوميكالىق ستەرەوتيپتەردى ابسوليۋتتەندىرۋگە بولمايدى. وسى زامانعى اسا وتكىر كوپتەگەن پروبلەمالار ۇجىمدىق كۇش-جىگەرمەن عانا جانە كون­سەن­سۋس نەگىزىندە عانا شەشىلە الاتى­نىنا ءبىز تەرەڭ سەنىمدىمىز. مادەنيەتارالىق جانە وركە­نيەت­ارالىق ۇنقاتىسۋ يدەيالارىن جاقتايتىن, كوپۇلتتى جانە كوپ­كون­فەسسيالى مەملەكەت رەتىندە قا­زاقستان ۇلتشىلدىقتى, ءدىني توزبەۋشىلىكتى, ناسىلشىلدىكتى, كسە­نو­فوبيا مەن انتيسەميتيزمدى ءتيىمدى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ اي­تار­لىقتاي قۋاتتى الەۋەتىن پايدالانباق. بۇل ىزگى ماقساتتاردى قازاقستان ەقىۇ اياسىندا عانا ەمەس, سونى­مەن بىرگە اوسشك, شىۇ, ەۋرازەق, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى, تۇركسوي سەكىلدى ۇيىم­دارعا الداعى توراعالىعى بارىسىن­دا دا ىسكە اسىراتىن بولادى. سون­داي-اق ەسكە سالا كەتەيىن, قازاق­ستاننىڭ باس­تاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2010 جىلدى مادەنيەتتەر جاقىن­داسۋىنىڭ حا­لىق­ارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋ­رالى ارناۋلى قارارى قابىلداندى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەقىۇ بوي­ىنشا ارىپتەستەرىمىزگە ۇلتارا­لىق جانە كونفەسسياارالىق كەلى­سىم سالاسىندا جيناقتاعان ءتاجى­ري­بەمىزدى بەرۋ. وسىعان بايلانىستى ءوزىنىڭ وڭ ءرولىن 2010 جىلعا بەل­گىلەنگەن ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسياسى اتقارۋى ءتيىس. مۇسىلمان حالقى باسىم زايىرلى مەملەكەت, يكۇ-نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن قا­زاق­ستان ەقىۇ توراعاسىنىڭ لاۋا­زىمىندا مۇسىلمان جانە حريس­تيان وركەنيەتىن جاقىنداستىرۋ ءۇشىن, شىعىس پەن باتىس اراسىن­داعى تۇسىنىستىكتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنەدى. وسىناۋ ورتاق ماقساتتىڭ پراكتي­كا­لىق تۇرعىسىنا ەقىۇ مەن يكۇ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى بەلسەندى ەتۋ جاردەمدەسەر ەدى. 2010 جىلى حەلسينكي قورى­تىن­دى اكتىسىنە قول قويىلعان كۇن­گە 35 جىل, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پا­ريج حارتياسىنا – 20 جىل جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعان كۇنىنە 65 جىل تولادى. بۇل وقيعالاردىڭ سايكەس كەلۋىندە تەرەڭ نىشاندىق سيپات بار جانە ول ۇيىمعا جانە ونىڭ ءىس باسىن­داعى توراعاسىنا ايرىقشا مىندەت­تەمە­لەر جۇكتەيدى. ءبىز بارلىق وسىناۋ تاريحي كە­زەڭدەردى “وسى زامانعى رۋحتى” ەس­كەرە وتىرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ەڭ جاقسى ءتاسىلى 2010 جىلى قا­زاقستاننىڭ جاس ەلورداسى – ەۋر­ازيا كىندىگىندە ورنالاسقان استا­نادا ەقىۇ مەملەكەت باسشى­لا­رى­نىڭ ۇزاق ۋاقىت كۇتىلگەن ءسامميتىن وتكىزۋ بولار ەدى دەپ بىلەمىز. ەسكە سالا كەتەيىن, ەقىۇ-نىڭ مۇنىڭ الدىنداعى, ىستامبۇل سام­ميتى, ۇيىم رەگلامەنتى بويىنشا ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلىپ تۇرۋىنا قاراماستان, بۇدان ون جىل بۇرىن, 1999 جىلى بولعان ەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز وسى سام­ميتتى استانادا وتكىزۋ يدەياسىنا بەل­سەنە قولداۋ بىلدىرگەن رەسەيگە, فران­­تسياعا, يتالياعا, يسپانياعا, اۆسترياعا, تۇركياعا, سەربياعا, سلو­­ۆەنياعا, بەلورۋسسياعا, ەقىۇ-عا مۇشە باسقا مەملەكەت­تەرگە شى­نايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. مۇنداي ماڭىزدى فورۋمعا حالىقارالىق ءومىردىڭ شىن ءمانىن­دە ءماندى دە وزەكتى ماسەلەلەرى, ءبىرىنشى كەزەكتە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىر­تۇتاس ارحيتەكتۋراسىن قۇرۋ, “كور­فۋ ۇدەرىسىن” ىسكە اسىرۋ, اۋعان­ستاندى ساۋىقتىرۋ جانە كومەك كور­سەتۋ شىعارىلۋى ءتيىس. سونى­مەن قاتار قازاقستان ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەت باعدارلاماسىن ازىرلەۋ تۋرالى ماسەلەنى قوسۋدى ۇسىنادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سام­ميتىن ويداعىداي وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايلاردا حەلسينكي رۋحىن وركەندەتۋ سيمۆولى بولار ەدى. سامميت ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەت­تەر­دىڭ كوشباسشىلارىنا “ساعاتتا­رىن سالىستىرۋدىڭ” جانە ۇيىمنىڭ كوز جەتەرلىك بولاشاق­تاعى اسا ما­ڭىزدى باسىمدىقتارىن ايقىن­داۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگىن بەرەدى. *   *   * ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىققا ايقىن نيەتپەن كەلەمىز, ۇيىمنىڭ ابدەن ناقتىلى پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالىپ كەلەمىز. قازاقستان ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پاراساتتىلىقپەن پايىمدايدى, الايدا ءوزىنىڭ الدىنا بارىنشا جوعارى باعدارلار قويىپ وتىر, ولارعا قول جەتكىزۋ ول ءۇشىن دە, تۇتاستاي ەقىۇ ءۇشىن دە پايدالى بولادى. قازاقستان 2010 جىلى ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتۋدى ەسەپتەپ وتىر, تابىستى دەگەندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇيىمنىڭ ءوزىن ءححى عاسىردىڭ جەدەل وزگەرەتىن جاعدايلارىنا تيىمدىلىكپەن بەيىمدەۋ جولى بويىنشا ىلگەرىلەتۋدى دە تۇسىنەدى. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ حالىق­ارا­لىق-قۇقىقتىق الدەقايدا جە­تىل­گەن مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋ قا­جەت دەپ سانايدى جانە ءتيىستى قۇ­جاتتاردى ازىرلەۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ورتاق جۇمىسىمىزدى ۇيلەستىرۋدى جالعاستىرماق. ءبىز – رەاليستەرمىز جانە ەقىۇ-نى جاڭارتۋ ۇدەرىسى تەك 2010 جىلمەن شەكتەلمەيتىنىن اي­قىن تۇسىنەمىز, بۇل ۇزاق پەرسپەك­تيۆاعا ارنالعان مىندەت جانە ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان وسى باعىتتاعى تىنىم­سىز دا كوپ جىلدىق جۇمىسقا دايىن. قازاقستان ەقىۇ-عا مۇشە بار­لىق ەلدەردى ورتاق مۇددەلەرگە, ىسكە اسىرىلۋى ەقىۇ-عا قولداۋ بو­لىپ, نىعايتاتىن, ۇيىمعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى ۇلعايتاتىن ۇجىمدىق ماقساتتار مەن باسىم­دىقتار ءۇشىن ارەكەت ەتۋ ازىرلىگىن كورسەتۋگە شاقىرادى. ەقىۇ بۇكىل الەمگە ءوزىنىڭ “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزىندە عانا ءتيىمدى بولماعانىن, سونىمەن بىرگە وسى زامانعى جاھاندىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ جاندى اعزاسىنا تىعىز توقىلعان, بەلسەندى دامۋ ۇستىندەگى قۇرىلىم بولىپ قالاتىنىن دالەلدەۋى ءتيىس. “يزۆەستيا” گازەتىندە جانە “ينتەرفاكس” اگەنتتىگىنىڭ سايتىندا 28 قاڭتاردا جاريالانعان.