توم قالالىق مۇراعاتىنان تابىلعان «يزمەنەنيە كۋمىسا پري ستەريليزاتسي ي سوستاۆ ستەريليزوۆاننوگو كۋمىسا» اتتى عىلىمي ەڭبەك 1896 جىلى جارىق كورگەن ەكەن. عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى «ستۋدەنت ا.ايتباكين» دەپ كورسەتىلگەن. بۇگىنگى عىلىمي-تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىمىز عارىشتاپ دامىعان زاماندا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – قىمىزدىڭ پايدالى قاسيەتتەرىن ءالى دە تولىق زەرتتەپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن يگەرە الماي وتىرعاندا, بۇدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قازاقتىڭ قاسيەتتى قىمىزىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عىلىمي ەڭبەك ءبىزدى ەرەكشە قىزىقتىردى. ونىڭ اۆتورى «ستۋدەنت ا.ايتباكين» دەگەن كىم؟
بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن دا توم مۇراعاتىنىڭ ۋاقىت سالماعىمەن سارعايعان قۇجاتتارىنان تاپتىق. وندا «امىرە اتباقين توم يمپەراتور ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, تۇڭعىش ديپلومدى قازاق دارىگەرى» دەپ جازىلىپتى. ستۋدەنت ايتباقين 1892-1893 جىلدار ارالىعىندا پروفەسسور ا. سۋداكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «يزمەنەنيە كۋمىسا پري ستەريليزاتسي ي سوستاۆ ستەريليزوۆاننوگو كۋمىسا» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى» (توم, قور-296901) دەگەن دەرەك كەلتىرىپتى.
ستۋدەنت ءا.ايتباقين ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەگىنىڭ كىرىسپەسىندە قىمىزدىڭ ورتا ازيادا ەرتە زاماننان كەڭ تاراعانىن ايتا كەلىپ, تاريحقا جۇگىنەدى. ۆەنەتسيالىق ماركو پولونىڭ ءحىىى عاسىردا تاتار ەلىندە بولىپ, جىلقى سۇتىنەن دايىندالعان «كەماز» اتتى سۋسىن ىشكەنىن, ونى «اق شاراپقا» تەڭەگەنىن جازعان. ال ورىس تىلىندە «كۋمىس» دەپ جازىلعانىمەن, ءوز ەلىندە بۇل سۋسىندى «قىمىز» دەپ اتايتىنىن باسا ايتقان جانە سابانىڭ, كۇبىنىڭ, پىسپەكتىڭ قالاي جاسالاتىنىنا, ول ىدىستاردىڭ ىستالۋىنا, قىمىزدىڭ ساپىرىلۋى ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ءىس بارىسىن تولىق سۋرەتتەپ كورسەتكەن جانە مال جايىلىمىنىڭ دا ءسۇت (ساۋمال, قىمىز) ساپاسىنا اسەرىن عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ زەرتتەپ, ناقتى تاجىريبەلىك دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەن.
ايتباقين عىلىمي ەڭبەگىندە ەرەكشە جايعا توقتالىپ: «كۋمىس ۆ كاچەستۆە لەچەبنوگو سرەدستۆا, وبراتيل نا سەبيا ۆنيمانيە پرەجدە ۆسەگو كاك سرەدستۆو پروتيۆ چاحوتكي. وبششەراسپراسترانەننوە منەنيە, چتو كيرگيزى ۆوۆسە نە سترادايۋت چاحوتكوي نەۆەرنو, دەيستۆيتەلنو ونا سرەدي نيح ۆسترەچاەتسيا رەدكو – ەتو فاكت. نا ەتو ۆلياەت كليمات ستەپي ي ۋپوترەبلەنيە كۋمىسا, كوتورىي يزداۆنا كيرگيزى سچيتايۋت تسەلەبنىم سرەدستۆوم پروتيۆ ۆسەۆوزموجنىح بولەزنەي», دەپ قىمىزدىڭ ادام بويىنداعى قانداي دەرتتەرگە داۋا بولاتىندىعىن جان-جاقتى عىلىمي تۇجىرىمدارمەن دايەكتەپتى.
جاس عالىم قىمىز قۇرامىن انىقتاۋدا بەلگىلى حيميك عالىمداردىڭ ناقتى تاجىريبەلەرىنە, اپپاراتتارىنا, فورمۋلالارىنا سۇيەنىپ, قىمىز قۇرامىنىڭ ناقتى حيميالىق كەستەسىن جاسايدى. مىسالى, قىمىز قۇرامىنداعى بەلوك مولشەرىن انىقتاۋ ءۇشىن «Konig,a» اتتى تاجىريبەنى قولدانعان ەكەن. اتاپ ايتقاندا, 10,0 گر قىمىزدى كولباعا قۇيىپ, وعان 100,0 گر ديستيلدەنگەن سۋ قۇيعان, الىنعان قوسپاعا 4-5 تامشى سىركە قىشقىلىن قوسقان. الىنعان سۇيىق 40 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرىلىپ, كازەين مەن ماي تۇنباسى الىنعان. كەيىن جوعارىدا ايتىلعان تاجىريبەلەر مەن اپپاراتتاردى قولدانىپ, فيلترلەۋ ارقىلى كازەين قۇرامىن انىقتاعان. جالپى, عىلىمي جۇمىس بارىسىندا قىمىز قۇرامىندا ماي, قانت, سپيرت, كومىر قىشقىلى, كازەين, البۋمين, گەميالبۋموز, پەپتون اتاۋلى ەلەمەنتتەردىڭ بار ەكەنىن انىقتاپ, 4 باعاننان تۇراتىن كەستە جاساعان جانە بالالار اۋرۋحاناسىندا تاجىريبە وتكىزگەن.
ستۋدەنت-عالىم ءوز عىلىمي جۇمىسىن بىلاي تۇجىرىمداعان: «سچيتايۋ پري ەتوم نەوبحوديمىم پريباۆيت, چتو تە پرەدۆاريتەلنىە وپىتى دۆا وپىتا, – كوتورىە يا ليچنو پرويزۆەل ناد پيتانيەم كۋمىسوم ۆ دەتسكوي كلينيكە پروفەسسورا بارتەنوۆا پوكازالي, چتو ستەريليزوۆاننىي كۋمىس بولنىمي-حرونيكامي دەتمي, ستراداۆشيمي حرونيچەسكيم راسسترويستۆوم جەلۋدوچنو-كيشەچنوگو اپپاراتا, پەرەنوسيلسيا سوۆەرشەننو ۋدوۆلەتۆوريتەلنو. ك سوجالەنيۋ ەتي وپىتى, زا نەدوستاتكوم ستەريليزوۆاننوگو كۋمىسا, نە موگلي بىت پرويزۆەدەنى ۆ بولەە شيروكوم ماسشتابە...».
وسى تاريحي قۇجاتتاردان ءا.ايتباقيننىڭ عىلىمي ەڭبەك جازۋعا كىرىسپەس بۇرىن تاريحتى, عىلىم سالالارىن مەيلىنشە زەردەلەگەنىنە جانە ءوز ۇلتىنىڭ قىمىز دايىنداۋداعى ەرەكشەلىگىن عىلىمي نەگىزدە بارىنشا تەرەڭ بىلگەندىگىنە ءتانتى بولدىق. توم پروفەسسورلارىنىڭ بەرگەن جوعارى باعاسىنا قاراپ امىرە ايتباقيننىڭ «جىلى جەردە» عىلىمي ەڭبەك جازىپ وتىرا بەرۋىنە دە مۇمكىندىكتەر بولعانىن اڭعارامىز. بىراق ول ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن تۋعان ولكەسى قارقارالىعا دارىگەر بولۋ ءۇشىن اتتانادى. ونىڭ باستى سەبەبى, جوعارى ءبىلىمدى دارىگەر امىرە ايتباقين ءوز حالقىنا ەتەنە جاقىن ءجۇرىپ, ونى ءتۇرلى ناۋقاستاردان ەمدەۋدى ماقسات ەتكەن بولۋى كەرەك.
بۇل ويدىڭ دۇرىستىعىنا امىرە ايتباقيننىڭ ومىرىنە قاتىستى مۇراعات دەرەكتەرىمەن تانىسقان سايىن كوزىمىز انىق جەتتى. ات جالىن تارتىپ مىنگەن شاقتان باستاپ امىرە دۇرمەن ۇلى ەل ىشىندە ءارتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ, تۋعان حالقىنىڭ بوداندىقتاعى تىرشىلىك-تۇرمىسىمەن ەتەنە تانىسادى. اسىرەسە, قىرداعى قازاقتاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايى, جاس بالالاردىڭ كوپتەپ شەتىنەۋى جاس امىرەنىڭ جانىنا ەرەكشە باتادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ول تۋعان حالقىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا قايتكەن كۇندە دارىگەرلىك ماماندىقتى يگەرۋگە بەل بايلايدى.
جاس امىرە دارىگەرلىك ماماندىقتى يگەرگەنشە, ومبىداعى اسكەري گيمنازيانىڭ مۇعالىمى, كەيىن گۋبەرنيا حاتشىسى, دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى كانتسەلەرياسىنىڭ قىرعىز (قازاق) ءتىلىنىڭ ءتىلماشى, اقمولا ۋەزىنىڭ «تارتىپسىزدىك پەن قياناتشىلدىقتى تەكسەرۋ ءۇشىن» بەلگىلەنگەن تەرگەۋ كوميسسياسىنىڭ ءتىلماشى, 1884 جىلى سەمەي وبلىستىق باسقارما جانىندا ءتىلماش, قارقارالى ۋەزى باستىعىنىڭ كومەكشىسى, اعا كومەكشىسى, 1887 جىلى سەمەي وبلىسى اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى كىشى شەنەۋنىگى قىزمەتتەرىن اتقارىپتى جانە كوللەدج حاتشىسى, لاۋازىمدى كەڭەسشى دارەجەسىنە يە بولىپتى. ال وتىزعا قاراعان شاعىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتى تاستاپ, دارىگەرلىك ماماندىقتى يگەرۋگە بەت بۇرىپ, ستۋدەنت اتانادى.
توم ۋنيۆەرسيتەتىندە ءا.ايتباقين جايلى جازىلعان عۇمىرنامالىق ەڭبەكتە «پرودولجايا سلۋجبۋ, ون يمەل پولنوە پراۆو راسسچيتىۆات نا پوستەپەننوە ۋلۋچشەنيە سۆوەگو پولوجەنيا ي حوروشەگو ماتەريالنوگو وبەسپەچەنيا ۆ نەدالەكوم بۋدۋششەم. ودناكو, نۋجدى سۆويح ەدينوپلەمەننيكوۆ ي جەلايا پرينەستي يم سۋششەستۆەننۋيۋ پولزۋ, ون رەشيلسيا وستاۆيت گوسۋدارستۆەننۋيۋ سلۋجبۋ, ي يز چينوۆنيكا, زانيماۆشەگو ودنو يز ۆيدنىح مەست ۆ وبلاستنوي ادمينيستراتسي, پرەۆراششاەتسيا ۆ سكرومنوگو ستۋدەنتا. توت فاكت, چتو مولودوي ينورودەتس پرومەنيال ادمينيستراتيۆنۋيۋ كارەرۋ نا سكرومنۋيۋ دوليۋ ستۋدەنتا – ترۋجەننيكا, نەلزيا, رازۋمەەتسيا, وبياسنيت نيچەم ينىم, كاك پروياۆلەنيەم بلاگورودنوگو چۋۆستۆا ليۋبۆي ي پرەداننوستي ك سۆوەمۋ رودنومۋ گنەزدۋ, ساموپوجەرتۆوۆانيەم دليا بلاگا رودنوگو نارودا», دەپ كورسەتىلگەن. شىندىعىندا, كەلەشەكتە ءوزىن كۇتىپ تۇرعان قىزمەتتىك (شەنەۋنىكتىك), شەندىك وسۋمەن قاتار, ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنان باس تارتىپ, دارىگەرلىكتى يگەرۋگە ۇمتىلعان تۇلعانىڭ قادامىن بۇدان وزگەشە باعالاۋعا نەگىز جوق – ونى, ءوز ۇلتىنا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگى, شاعىن ستيپەندياعا قاراعان ستۋدەنتتىك پارتاعا جەتەلەپ اكەلدى (ستيپەنديانى پاۆلودار ۋەزدىك باسقارماسى تولەپ وتىرعان). ول ۋنيۆەرسيتەتكە 1889 جىلى ءتۇسىپ 1894 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن.
وردا بۇزار جاستاعى امىرە جوعارى كۋرسقا كوشكەن سوڭ عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا دەن قويادى. ول تۋرالى «جوعارى كۋرستاردا ءا.ايتباقين عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا باستادى. وزىنە تانىس ۇلتتىق سۋسىن قىمىزدىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ول پروفەسسور ا.ي.سۋداكوۆ مەڭگەرۋشىلىك ەتكەن گيگيەنالىق زەرتحاناعا كەلدى», دەپ جازىلعان.
ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعاپ, «لەكار» ماماندىعىمەن تامامداعان 35 جاستاعى امىرە ايتباقيننىڭ قارقارالى ۋەزىنە دارىگەر بولىپ تاعايىندالۋىن سەمەي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ا.ف. كارپوۆ 1894 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىنداعى بۇيرىعىندا بىلايشا بايانداعان: «دوپۋسكاەتسيا ك يسپراۆلەنيۋ دولجنوستي كاركارالينسكوگو ۋەزدنوگو ۆراچا وتستاۆنوي تيتۋليارنىي سوۆەتنيك, وكونچيۆشي كۋرس تومسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا سو زۆانيەم لەكاريا, امرە ايتباكين» (تيتۋليارنىي سوۆەتنيك – IX سىنىپتى, ارميا شتابس-كاپيتانى نەمەسە اسكەري فلوت لەيتەنانتىنا تەڭەستىرىلەتىن رەسەي پاتشالىعىنىڭ رانگىلىك (تابەلي و رانگاح) ازاماتتىق شەنى.)
بۇدان كەيىنگى جىلداردا امىرە ايتباقين قارقارالى ۋەزىندە دارىگەر بولىپ بىرنەشە جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن كورىنەدى. بۇل تۋرالى قارقارالى قالاسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالعان «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» اتتى باسىلىمدا ءبىر قىسقا ماقالا جاريالانىپتى. وسى مۇراعاتتا امىرە ايتباقيننىڭ توڭكەرىس جىلدارىنداعى ساياساتكەر رەتىندەگى قىزمەتىن كورسەتكەن قىسقاشا ومىرباياندىق قۇجات ساقتالىپتى. امىرە ايتباقين تۋرالى جازىلعان وسى عۇمىردەرەكتە «سونداي-اق ول ۋست-كامەنوگورسك (وسكەمەن) ۋەزدىك جەر باسقارماسى توراعاسى بولىپ سايلاندى.., ءا.ايتباقين قوعام قايراتكەرى رەتىندە دە بەلگىلى بولدى. ول ءوزىنىڭ ماقالالارى مەن زامەتكالارىن ش.قۇدايبەرديەۆ جانە ا.بايتۇرسىنوۆپەن قاتار «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىندە» جاريالادى (1888-1892ج.ج.), ول قازاقتار اراسىندا قوعامدىق پىكىرلەردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتىپ, ءوزىن «الاش» پارتياسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى رەتىندە كورسەتتى», دەپ قىسقا عانا جازىلىپتى. امىرە ايتباقين 1919 جىلى وسكەمەن قالاسىندا قايتىس بولعان.
مىنە, توم قالاسىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالعان «يزمەنەنيە كۋمىسا پري ستەريليزاتسي ي سوستاۆ ستەريليزوۆاننوگو كۋمىسا» اتتى عىلىمي ەڭبەك حاقىندا ازىرگە انىقتالعانى وسى بولدى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش مامان دارىگەرلەردىڭ ءبىرى, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – قىمىزدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ەمدىك قاسيەتتەرىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن عالىم, «الاش» قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى امىرە ايتباقيننىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن عيبراتتى عۇمىرى تۋرالى زەردەلى زەرتتەۋلەر الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماناربەك كارىم,
قارقارالى اۋدانى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى
