“قازاقستان-2030” ستراتەگياسى: وركەندەۋدىڭ ورەلى ءورىسى

تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ باستى قۇجاتى “قازاقستان-2030” باعدار­لا­ماسى قابىلدانعاننان بەرى ءبىز 10 جىل­دان استام ۋاقىتتى ارتقا تاستادىق. وسى 10 جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل الەم وزگەردى, ءبىز دە وزگەردىك. كەشەگى مەن بۇگىنگىنى سالىس­تىرساق, ارامىزدا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. مۇنى زامان اعىمىنا كوزى ءجىتى, كوڭىلى جۇيرىك ماماندانعان ەكونوميكا­لىق ساراپشىلار عانا ەمەس, بۇكىل حالىق سەزەدى. وسى 10 جىل بىزگە نە بەردى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن 2000 جىلدىڭ كارتيناسىن كوزگە ەلەستەتىپ كورەيىك. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالار اراسىندا ابدىراپ قالعان رەسپۋبليكالار­دىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ قازاقستان بولعانى اقي­قات. الدىمىزدا ەندى قالاي ەل بولامىز, كىمگە سۇيەنەمىز, كىمگە سەنەمىز دەگەن سۇراق كوتەرىلدى. ويتكەنى بۇرىنعى وداقتاعى ەكونوميكالىق بايلانىستار­دىڭ ۇزىلۋىنە, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ فورما­لارىنىڭ بۇزىلىپ, جاڭاسىنىڭ ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگىرمەۋىنە باي­لانىس­تى بۇكىل ەل قۇردىمعا قۇلاپ بارا جاتقانداي اسەردە بولعان كەزەڭ ەدى بۇل. مىنە, قوعامدى وسىنداي كوڭىل-كۇي كەرنەپ العان كەزدە تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1997 جىلى ەل حالقىنا جاريا ەتكەن “قازاقستان-2030” ستراتە­گيا­سىنىڭ  قۇرعاق قيالداي كورىنگەنى راس. ەل جوقشىلىقتىڭ قامىتىنا باس كىرگىزگەن تۇستا وسىنداي ءتاتتى ءتۇستى كوزگە ەلەستەتۋگە كوبىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ داۋالاماعاندىعى اقيقات. بىراق, ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەدى. “قازاق­ستان-2030” ستراتەگياسىنداعى بولجامدار اقيقاتقا اينالا باستادى. مۇنى ەندى قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, باسقا ەلدەر دە كورىپ وتىر. ويتكەنى ءبىز باسقا جەتىستىكتەرىمىزدى بىلاي قويعاندا, اينالامىزداعى حالىقتاردىڭ بارىنە سىيلى بولىپ شىقتىق. ءبىز ەۋروپا تورىنە دەيىن كوتەرىلدىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەگەن بولاتىن: “وتكەن كۇندە بەلگى جوق” دەيدى قازاق. كورگەن بەينەت, توككەن تەر تاريحقا ەن­گەن­نەن كەيىن ۇمىتىلا باستايدى. ويتكەنى, بەينەتتەن كەيىن – زەينەت, ادامنىڭ جاقسىلىققا تەز ۇيرەنىپ, تەز باۋىر باساتىنى بەلگىلى. الايدا, زەر سالىپ قارايتىن بولساق, بۇگىنگى قول جەتكەن تابىستاردىڭ وزىنەن ءوزى كەلمەگەنىنە, ول ءۇشىن قىرۋار ەڭبەك, جىگەر-قايرات, تىنىمسىز ىزدەنىس, نار­تاۋەكەل قاجەت بولعانىنا كوز جەتكىزەر ەدىك. كەڭەستەر وداعىنان بىزگە قالعان مۇرا – كۇيزەلگەن شارۋاشىلىق, كۇيرە­گەن ەكونوميكا, توقتاعان ءوندىرىس, توقىرا­عان عىلىم, قىسقاسى, بارلىق سالادا داعدا­رىس بولعانىن وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر. داعدارىستان شىعۋ قاشاندا وڭاي شارۋا بولعان ەمەس. ەكو­نوميكانى مۇلدە باسقا جۇيەگە اۋىستىرۋ, نارىق زاڭدىلىعىن يگەرۋ, كادر ماسەلە­لەرىن شەشۋ, ەسكى داعدى, ەسكىشە ويلاۋدان ارىلۋ ءبىز ءۇشىن وڭايعا ءتۇستى دەپ ايتا المايمىز. كوپ ويلاندىق, كوپ ىزدەندىك, شەتەلدەن كونسۋلتانتتار شاقىردىق. قالايدا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تىعىرىقتان شىعۋ قا­جەت بولدى. مىنەكي, وسىنداي ۇلى ماقسات, قاۋىرت قاجەتتىلىكتەن بارىپ “قازاقستان-2030” ستراتەگياسى دۇنيەگە كەلدى. ودان بەرى ون جىل ءوتتى. ون جىلدا وزگە ەلدەر بىرنەشە ون جىلدا جەتپەگەن بيىكتەرگە قول جەتكىزدىك. ستراتەگيا بىزگە جارقىن جەڭىستەر مەن تاماشا تابىستار اكەلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك تاريحىن قاتار باستاعان وزگە تمد ەلدەرىنىڭ ال­دىنا شىقتى. الەمدىك دەڭگەيدەگى وركە­نيەتتى ەلدەرمەن بوي تەڭەستىرە باستادىق. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىمىز بەن ساياسي رەفورمالارىمىزدى شەتەل ساراپشىلارى دا جوعارى باعالاۋدا. ەندەشە “قازاقستان-2030” ستراتەگيا­سىنىڭ 10 جىلدىعى ءبىز ءۇشىن شىن مانىندە تاريحي كەزەڭ بولىپ تابىلماق”. ءيا, ەلباسى سوزىندە ايتىلعان وسى تابىستار قازىرگى كۇنى قازاقستاننىڭ بەدەلى مەن ابىرويىن الەم حالقىنىڭ الدىندا كوتەرە تۇسۋدە. بۇعان قوسىپ ايتا­رىمىز قازىر قازاقستان تمد كەڭىستى­گىندەگى ەڭ باي ەلدەردىڭ ءبىرى. باسقا ەلدەر­مەن سالىستىرعاندا بىزدە جالاقى مەن زەينەتاقى جوعارى. قازىر قازاقستان ازاماتىنىڭ ءبىر ايلىق جالاقىسى كورشىلەس كەيبىر ەلدەر ازاماتتارىنىڭ 10 ايلىق جالاقىسىنا تەڭ. قازاقستاننىڭ جاستارى مەملەكەت قارجىسىمەن دامىعان ەلدەردە جوعارى ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى دەگەن مارتەبەنىڭ ءوزى ادامعا كوپتەگەن ارتىق مۇمكىنشىلىكتەر بەرەدى. وسىنداي مارتەبەگە يە ازاماتتار تەگىن ورتا ءبىلىم الا الادى. ءبىلىم قابىلەتىنە بايلانىستى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورنىندا جانە شەتەلدەردە تەگىن وقي الادى. استانا مەن الماتى سەكىلدى تۇرعىن ءۇي باعالارى قىمبات قالالاردان مەملەكەتتىك باعدار­لاما بويىنشا ارزان ءۇي الا الادى.  ارزان نەسيەلەر الۋ مۇمكىندىگى بار. قىسقاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى دەگەن مارتەبەنىڭ ءوزى باسەكەگە قابىلەتتى ادام ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك پەن بايلىق كوزى. ونىڭ ۇستىنە 16 ميلليون حالقى بار قازاقستاننىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 40 ميلليوننان استام حالقى بار ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ جيىن­تىق تابىسىنان اسىپ ءتۇسىپ, 50 ميل­ليوننان استام حالقى بار ۋكراينانىڭ تابىسىمەن تەڭەستى. قازىر دۇنيە ءجۇزىن كەرنەپ العان داع­دارىس جاعدايىندا ءوزىن ءوزى قارجىلان­دىرۋعا قول جەتكىزىپ, ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتقان مەملە­كەت­تەر تىم سيرەك. 200-گە تارتا ەلدىڭ اراسىنان ولاردى ساۋساقپەن ساناۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستان. شەت مەملەكەتتەردەن قانداستارىن شاقىرىپ, باسىنا ءۇي تىگىپ, الدىنداعى شارۋاسىن قامداپ جاتقان ءۇش ەلدىڭ ءبىرى دە ءبىزدىڭ قازاقستان. مىنە, وسىنىڭ بارىنە ءبىز “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ ءبىرىنشى ونجىل­دىعىنىڭ وزىندە قول جەتكىزدىك. ال الدىمىزداعى ونجىلدىق قالاي بولماق؟ ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, بۇل ون جىل قازاق­ستان ءۇشىن جاڭا ءبىر بەلەس بولماق. الدى­مىزدان جاڭا ءبىر كوكجيەك بوي كوتەرمەك. وسى ماسەلە جونىندە ەل باسشى­لىعى قامسىز ەمەس. ۇكىمەت قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىن ءازىر­لەدى. بۇل باعدارلاما قازاقستاننىڭ يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىن نەگىز ەتىپ الماق. ءبىز وسىعان دەيىنگى ونجىلدىقتا ەلدىڭ شيكىزات بايلىعىن, تابيعي رەسۋرستارىن قالاي ىسكە قوسامىز, قالاي وتكىزەمىز دەگەن ماسەلەنى ويلاس­تىرىپ كەلسەك, ەندىگى مىندەت سول شيكىزات­تى قالاي وڭدەيمىز, ءبىر ونىمنەن بىرنەشە ءونىمدى قالاي تۋىنداتامىز دەگەن سۇراققا قاراي ويىسپاق. وسى ءۇشىن ەلىمىزدە ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جاسالىندى. جاڭا ينفراقۇرىلىمدار ىسكە قوسىلۋدا. بىلايشا ايتقاندا, ەتەك-جەڭدى جينادىق. ەل بولدىق, ەل ەكەنىمىزدى باسقا حالىقتار­عا تانىتتىق. ەندى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى­نە, اتاپ ايتقاندا, ساپالى دامۋ كەزەڭىنە قادام باسپاقپىز. مىنە, وسىنىسىمەن دە وتكەن ونجىلدىقپەن سالىستىرعاندا بۇل ونجىلدىق كۇردەلى بولا تۇسپەك. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ جاڭا عيماراتىندا “ارنا-مەديا” حولدينگىنىڭ قۇرامىنداعى باق باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى وسى قوزعالىپ وتىرعان ماسەلە تۋرالى بىلاي دەپ تولعاعان ەدى: “قازىر ۇكىمەت 2020 جىلعا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ دامۋى تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتتى ازىرلەدى. 2010 جىلدان باستاپ سونىڭ العاشقى بەسجىلدىق جوسپارىن جۇزەگە اسى­رۋعا كىرىسپەكپىز. باسقا مەملەكەتتەر­دەن ءبىزدىڭ ەرەكشە­لىگىمىز قازىرگىدەي داعدا­رىسپەن كۇرەس ماسەلەسىمەن قاتار, ەلىمىز­دىڭ بولاشاعىن كوكسەگەن وسىن­داي پەرس­پەكتيۆالىق ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋىمىز بولىپ وتىر. ءالى ەشبىر ەل ناق وسى ماسە­لەگە كوپ كوڭىل اۋدارا قويعان جوق. جۋىق­تا ءبىز وسى قۇجاتتى جاريالايتىن بولامىز. ەكى اۋىز سوزبەن ايتسام, ول باعدارلا­ما بەلگىلەنىپ وتىرعان مەرزىم ىشىندە ەل ەكونوميكاسىن تاعى دا 50 پايىزعا ءوسىرۋ ماقسا­تىن كوزدەيدى. ال ەكونوميكا دامىسا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دا سوعان ساي العا باساتىندىعى تۇسىنىكتى. قازىرگى داعدارىس بىزگە قانداي تاعى­لىم بەردى؟ شيكىزات بايلى­عىنا عانا سۇيەنگەن مەملەكەتتەر­دىڭ جاعدايى سىناق ساتىنە توتەپ بەرە المايتىندىعىن كورسەتىپ بەردى. ويتكەنى, شيكىزاتقا باعا­نىڭ تومەندەۋى جاعدايدى نا­شارلاتىپ جىبەردى. دەمەك, ءبىزدىڭ الداعى ماقسات ءومىردىڭ اۋىتقۋى­نا توتەپ بەرە الاتىن بالامالى ەكونوميكانى, ياعني يندۋستريا­لىق ەكونوميكانى قۇرۋ بولىپ وتىر. ەگەر داعدارىس تۇسىنداعى الەم­دىك جاع­­دايعا نازار اۋدارا­تىن بولساق, ەۋرو­پا­دا ونىڭ سىنىنا توتەپ بەرە العان ءبىر­دەن ءبىر ەل گەرمانيا بولدى. سەبەبى, ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ 80 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرايدى. بيزنەستىڭ بۇل تۇرلەرى وسى ەلدىڭ بارلىق اۋما­عىندا بىركەلكى ورنالاسقان. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وزگەرىس جاعدايىنا وتە بەيىمدىلىگى. ونىڭ باعىت-باعدارىن جەدەل وزگەرتۋگە بولا­دى. ال بىزدە كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرامىندا 10 مىڭ, 20-30 مىڭعا دەيىن ادام ىستەيتىن الىپ كاسىپ­ورىنداردىڭ كوبىرەك سالىن­عانى بەلگىلى. ولار داعدارىسقا وسال بولىپ شىقتى. جاڭاعى باعدارلامانىڭ ءبىر ءمانىسى, مىنە, وسىنداي ءومىر ءوز­گەرىسىنە, سىن ساتتەرگە بەيىمدىلىك تانىتا الاتىن جاڭا ەكونومي­كانى جاساۋ بولىپ وتىر”. ال پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسى­موۆ جۋىقتاعى ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باستى مىندەتى 2010- 2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن, سوندا كوزدەلگەن ءىرى ينۆەستيتسيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. ءسويتىپ 2015 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 7 ترلن. تەڭگەگە ۇلعاي­تىلماق. بۇل دەگەنىڭىز 2008 جىلعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا وسە تۇسەدى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, ەل الدىنا جاڭا بەسجىلدىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى قويىلدى.  بەسجىلدىق جوسپارلار ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن تىم بەيتانىس ەمەس. كەڭەس وداعى كەزىندە “سولقىلداتا سوعىلسىن بەسجىل­دىق­تىڭ بالعاسى” دەپ ۇرانداتىپ تا جاتاتىنبىز. بىراق “بۇل ءان كەشەگىدەن باسقاراق” دەگەندەي, ول “بەسجىلدىقتار” مەن بۇل “بەسجىلدىقتىڭ” اراسىندا ءۇل­كەن ايىرما دا بار. ءبىز بۇل “بەسجىل­دىقتى” جەكە تاۋەلسىز ەل رەتىندە نارىق جاعدايىندا جۇزەگە اسىرماقپىز. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتىمىز بەسجىلدىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – 1997 جىلى ەلباسى جاريا ەتكەن قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ مەجەلەرىنە قول جەتكىزۋ. الدىمىزداعى بەسجىلدىق جوسپارلار مەن ونجىلدىق باعدارلاما وسى باستى قۇجاتقا باعىندىرىلادى. بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ الدىمىزدا الىستى كوزدەگەن ايقىن ماقسات بار دەگەن ءسوز. سۇڭعات ءالىپباي. دامۋدىڭ دايەكتى جولى يندۋستريا جانە ساۋدا  ۆيتسە-ءمينيسترى ەرحات ەسقاليەۆپەن اڭگىمە ­– ەرحات سەرىك ۇلى, قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرا وتىرىپ, ەكونوميكانى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامىتۋ ءىسى قالاي شەشىلۋدە؟ – وكىنىشكە وراي, مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز, اسىرەسە قازىرگىدەي داعدارىس سالدارلارىن ەسكەرە كەلگەندە, ءوندىرىس وزدىگىنەن دامي المايدى. سوندىقتان دا ۇكىمەت, قارجىلىق بيۋدجەتتىك قيىندىق­تارعا قاراماستان, وتاندىق بيزنەستى قول­داۋ شارالارىن ماقساتتى تۇردە قابىلداپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ازىرلەنۋدە, جەڭىلدىكتى قارجىلار ءبولۋ جوسپارلانىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلۋدە. يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى قولدانىستاعى زاڭنامانى, قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋ جونىندەگى اعىمداعى جاعدايعا تالداۋلار جۇرگىزدى جانە وسى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا كۇشىنە ەنگەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى ازىرلەندى. زاڭ ۇكىمەت ازىرلەگەن قازاقستاندىق مازمۇندى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ قيسىندى قورىتىندىسى بولىپ تابىلا­دى. ونىڭ نورمالارى ارقاسىندا ساتىپ الۋ مونيتورينگىنىڭ بىرىڭعاي ءتيىمدى جۇيەسى, قازاقستاندىق قامتۋدى ەسەپتەۋ­دىڭ بىرىڭعاي تۇسىنىكتىك اپپاراتى, سون­داي-اق وتاندىق ونەركاسىپتى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ شارتتارى جاسالدى. – جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارىندا قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋدىڭ قانداي پروبلەمالارى ورىن الدى؟ – قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىر ەدى, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى جەدەل تارتۋ ءۇشىن مەملەكەت ولارعا ءارتۇرلى پرەفەرەنتسيالار مەن جەڭىلدىكتەر بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءيا, شەتەلدىك ينۆەستور­لار قازاقستانعا كەلە وتىرىپ, زاۋىتتار, جولدار سالدى, ينفراقۇرىلىمداردى جاڭعىرتتى, وزدەرىنە بەلگىلى ءبىر الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتەر الدى. تاۋەلسىز­دىكتىڭ 18 جىلىندا مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي قارجى سالىندى. وسى ورايدا قازاقستان ناقتى نە پايدا تاپتى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. قازاق­ستانعا كەلگەن جانە مەملەكەتتەن جەڭىل­دىكتەر العان كومپانيالار ەل ەكونومي­كاسىنىڭ جانە تىكەلەي وتاندىق ءوندىرۋ­شىلەردىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسا الدى ما؟ مىسالى, “تەڭىزشەۆرويل” كومپانيا­سى 2008 جىلى قۇنى 7 ملرد. اقش دوللارى تۇراتىن ەكىنشى بۋىننىڭ جاڭا زاۋىتىن پايدالانۋعا بەردى. زاۋىت شيكى مۇنايدى تازارتۋعا جانە دايىنداۋعا ارنالعان. “تەڭىزشەۆرويل” ىسكە قوسقان قوسىمشا قۋات كومپانياعا جىلىنا مۇ­ناي ءوندىرۋدى 13 ميلليوننان 25 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاراشىعاناق پەترولەۋم وپە­رەي­تينگ ب.ۆ. ءوز زاۋىتىنىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ ءىس جۇزىندە اقساي قالاسىن سالىپ شىقتى. دەگەنمەن, جوعارىدا اتال­عان جانە باسقا دا ينۆەستورلاردىڭ زاۋىت سالۋى, كەن ورىندارىندا ينفرا­قۇرى­لىمداردى جەتىلدىرۋى ءوز وندىرىستەرىن دا­مىتۋعا جانە كەن ورىندارىنداعى ءوندىرىس قۋاتتارىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. كەلەسى ءبىر كوڭىل اۋدارارلىق ماسەلە – ول قازاقستاندىق مامانداردى دايارلاۋ. وتكەن جىلى جەر قويناۋىن پايدالانۋ­شىلار عانا كادرلار دايارلاۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا 140 ملن. اقش دوللا­رىن جۇمساۋعا مىندەتتەمە الدى. وسى جەردە نەگە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى اراسىندا قازاقستان­دىق ازاماتتار جوق, نەلىكتەن ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن مىڭداپ شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدامىز دەگەن سۇراق تۋادى. مىسالى, وتكەن جىلى قازاقستانعا 30 مىڭ شەتەلدىك قىزمەتكەر اكەلۋ جوسپار­لانعان (2009 جىلعى 1 جارتىجىل­دىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستانعا 17 935 شەتەلدىك جۇمىسكەر تارتىلعان, بۇل الدىڭعى جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 40% از. بىراق ەگەر جۇمىسكەرلەردى ساناتتارى بويىنشا قاراستىراتىن بولساق, باسشىلار مەن 1-سانات جۇمىسكەرلەرى سانى ۇلعايعانىن كورەمىز — 12835 ادام (71,6%). قازىرگى ۋاقىتتا “تەڭىزشەۆرويل” جانە ادجيپ ككو وقۋ ورتالىقتارىن اشتى, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار­دىڭ قولداۋىمەن قازاقستان-بريتان تەحنيكا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. بىراق, جالپى العاندا كادرلار دايارلاۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا ارنالعان اقشانى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جۇيەسىز جۇمساعان, ال مەملەكەت ولاردى يگەرۋ تيىمدىلىگىنىڭ مونيتورينگىن جۇزەگە اسىر­ماعان. جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىڭ دە, سول سياقتى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ دا ماقساتقا باعىتتالعان كۇش-جىگەرلەرى قاجەت. تاعى ءبىر قىزىقتى ءجايت, قازاقستان­نىڭ 18 جىل تاۋەلسىزدىگى كەزىندە ناقتى قانشا سەرۆيستىك كومپانيانىڭ پايدا بولعاندىعىنا قاتىستى. ءMى Swaco “گەربيتسيد” جشس-مەن بىرلەسىپ حيميا­لىق رەاگەنتتەر شىعارۋدى جوسپارلادى, Sسhlumberger قمگ ەنشىلەس كومپانيا­سىمەن بىرلەسىپ تسەمەنت شىعارا­تىن “كوس تسەمەنتينگ” جشس قۇردى, ءHallىburton “تەڭىز سەرۆيس” جشس-نىڭ ونەركاسىپ بازاسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان بۇرعىلاۋ ەرىتىندىلەرىن دايىنداۋ تسەحىن اشتى, سونداي-اق قازاقستاندىق مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ قازاقستاننىڭ گەولوگيا­لىق اقپاراتىن ساقتاۋ بويىنشا دەرەكتەر بازاسىن قۇردى. 2007 جىلى “قازسترويسەرۆيس” ۇتقك” جشس KeppelFels بىرلەسىپ “Keppel Kazakhstan” جشس-نى قۇردى. نەگىزگى قىزمەتى وففشور­لىق بۇرعىلاۋ پلاتفورماسىن, پالۋبالىق قۇرىلعىلاردى, كو­رابلدەر مەن مامانداندىرىلعان كەمەلەر جاساۋ بويىنشا قىزمەت­تەردى ۇسىنۋ. وسى مىسالدار شە­­تەل­دىك ينۆەستورلاردىڭ ەكونومي­كاعا تيگىزگەن وڭ اسەرىن كورسەتەدى. بىراق بۇل دا قازاقستانداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ 18 جىل قىزمەتىندەگى ينۆەستي­تسيالارى اۋقىمىندا ەلەۋسىز بولىپ قالادى. وزدەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوبالارى بويىنشا قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن تشو, كپو, ادجيپ ساتىپ الۋلارى ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ جالپى ساتىپ الۋلارىنىڭ 40%-ىن قۇرايدى. سوندىقتان دا تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى كوپتەپ جەتكىزۋلەر شەتەلدىك كومپانيالار ۇلەسىندە. ال ەگەر باستاپقى كەزدەن ينۆەستورلار قازاقستان­دىق مەردىگەر كومپانيالاردى تارتقان بولسا, بۇگىنگى كۇنى رىنوكتاعى سۇرانىستى قانا­عاتتاندىرا الاتىنداي سەنىمدى وتاندىق كومپانيالار پايدا بولار ەدى. بىراق, جەر قويناۋىن پايدالانۋشى­لاردىڭ ءىرى كەن ورىندارىن يگەرۋلەرىنىڭ ورتاشا مەر­زىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلارى, تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى جۇرگىزىلگەن جانە جوسپار­لانعان ساتىپ الۋلارى تۋرالى اقپارات­تار­عا قول جەتكىزۋ وتاندىق ءونىم جەتكىزۋ­شىلەر ءۇشىن كۇردەلى بولىپ وتىر. بۇعان قوسا, وسى ءىرى وپەراتورلار باس مەردىگەر­لەر رەتىندە ءبىزدىڭ وتاندىق كومپانيا­لاردى تارت­پايدى, سونىمەن قاتار وسى وپەراتورلار­دىڭ ءبىر دە بىرەۋى ءىرى جوبالاردى قازاقستاندىق كومپانيالارعا بەرۋدى كوزدە­مەگەن, ولار ءوندى­رىستەگى قيىن ەڭ­بەك جاعدايىن سىلتاۋ ەتەدى. وسى­لار­دىڭ سال­دا­رىنان 18 جىل ىشىندە قازاق­ستاندا ءالى كۇنگە دەي­ىن كەن ورىن­دارىن دايىنداۋ بوي­ىنشا باس مەر­دىگەر بو­لا­­تىن­­داي وتان­دىق سەر­ۆيس­تىك كوم­پانيا قۇرىلعان جوق. ونىڭ سەبەبى, قازاقستاندىق كومپا­نيالار تەحنيكالىق ءالسىز جاساقتالعان جانە شەتەلدىك كاسىپورىندار ءۇشىن ىسكەرلىك قاتىناستارى قالىپتاسقان شەتەلدىك كومپانيالارمەن جۇمىس جاساۋ ىڭعايلىراق بولدى. ەكىنشىدەن, ەكونو­ميكا كوتەرىلگەن ۋاقىتتا كوپتەگەن الەۋەتتى كاسىپورىندار پايدالى قۇرىلىس بيزنەسىنە كەتتى. ۇشىنشىدەن, قازاق­ستاندىق قامتۋدى دامىتۋ بويىنشا ناقتى زاڭناما تالاپتارى جوق ەدى. بۇرىن قول قويىلعان كەلىسىم-شارتتاردا جەرگىلىكتى قامتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر بەلگىلەندى جانە بارلىعى تەك قاعاز جۇزىندە عانا قالدى, ياعني “جەرگىلىكتى قامتۋ” ۇعىمى قازاقستاننىڭ رەزيدەنت­تەرى بولىپ تابىلاتىن كومپانيالاردى ءبىلدىردى. كوبىنە-كوپ شەتەلدىكتەر, سول سياقتى قازاقستاندىقتار دا ءىس جۇزىندە يمپورتتىق جابدىقتار جەتكىزەتىن كومپانيالاردى قۇردى. قازاقستاندىق قامتۋدى ىلگەرىلەتۋ ءىسىن بۇتىندەي “اينالىپ ءوتۋ” جاعدايلارى ورىن الدى. حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قولدان جايلى جاعدايلار جاسالعان كەز دە بولادى. ەندى بۇل ۋاقىت ءوتتى. – بۇل سوندا نەدەن كورىنىس تابادى؟ – بۇل بيزنەس قوعامداستىقتار, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ءبىزدىڭ تابيعي رەسۋرستا­رىمىزدى ءوندىرۋدى جانە ەكسپورتتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن كومپانيالار مەملە­كەت­پەن قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكپەن بولىسەدى دەگەن ءسوز. بۇل بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردە قالىپتاسقان ءداستۇر. ول نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل — جۇمىسقا قازاقستان­دىقتاردى بەلسەندى تارتۋ, ولاردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ, ەڭبەكاقىنى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىردەي تولەۋ, ءوز جوبالا­رىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق جابدىقتار ساتىپ الۋ. جۇمىسقا قازاقستاندىق كومپانيا­لاردى تارتۋعا, مىسالى, “قازمۇنايگاز” ۇك” اق-تىڭ مۇناي-گاز ماشينەلەرىن جا­­ساۋدى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ باعدارلا­ماسى قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. ونىڭ شەڭ­بەرىندە كومپانيا جىل سايىن وتاندىق كومپانيالارعا تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋگە تاپسىرىستار ورنالاستىرادى. قازاقستاندا قازىرگى زامانعى تالاپقا سايكەس كەلەتىن, حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە باتىس كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق تاجىريبەسىنە يە تاۋارلار ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. ماسەلەن, “پەتروپاۆل اۋىر ماشينە جاساۋ زاۋىتى” اق, “شىعىس ماشينە زاۋىتى” اق بۇرعىلاۋ قوندىر­عىلارىن شىعارسا, “الماتى اۋىر ماشينە جاساۋ زاۋىتى” اق, “س.م. كيروۆ اتىنداعى ماشينە جاساۋ زاۋىتى” اق, “تسەلينگيدروماش” جشس, “كاسپي­مۇنايماش” اق مۇناي سوراپتارىن شىعارادى. سوراپتىق-كومپرەسسورلىق قۇبىرلار “بەلكاميت” بك” اق, “زيكستو” اق, “اقتوبە مۇناي جاب­دىعى زاۋىتى” جشس, “باتىس قازاقستان ماشينە جاساۋ كومپانياسى” اق-تا, ۇڭعىلىق قۇرىلعىلار “كاسپيمۇناي­ماش” اق, “تەحنولوگيالىق جاساقتاۋ زاۋىتى” جشس-دا, قۇبىرلى وتكىزگىشتەر, قازاندىقتار مەن وزگە سىيىمدىلىقتار ءۇشىن كراندار “مۇناياسپاپ” جانە باسقا كاسىپورىنداردا شىعارىلادى. ينۆەستيتسيالاردى تابىستى سالۋدىڭ ءبىر مىسالى اعىمداعى جىلى پاۆلودار قالاسىندا قۇبىر ونىمدەرىن شىعارۋ جونىندەگى جاڭا مەتاللۋرگيالىق زاۋىت­تىڭ ىسكە قوسىلۋى بولىپ تابىلادى. “پاريتەت-پۆ” زاۋىتى ءتۇرلى ديامەتردەگى 100 مىڭ توننا قۇبىر شىعارادى. تىك جىكتى قۇبىرلار ءوندىرىسى ۇقساس شەتەلدىك ءونىم يمپورتى كولەمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2007 جىلدىڭ باسىندا مۇناي-گاز سالاسىنا ءارتۇرلى ديامەتردەگى جىكسىز بولات قۇبىرلار شىعارۋ جونىنەن “KSP Steel” جشس ىسكە قوسىلدى. بۇگىنگى كۇنى كومپانيانىڭ ونىمدەرىن مۇناي-گاز ءوندىرۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ كوم­پانيالارى نىساندارىندا قازاق­ستاننىڭ ماشينە جاساۋ جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى قۇبىرلى وتكىزگىشتەر جاساۋدا تابىستى قولدانۋدا. قازاقستاندا ونىمدەردى تەك ىشكى رىنوكقا جەتكىزىپ قويماي, سونىمەن قاتار ەكسپورتقا شىعارۋعا قابىلەتتى كا­سىپورىندار دا بار. ولار— “الماتى اۋىر ماشينە جاساۋ زاۋىتى” اق, “بەلكاميت” بك” اق, “باتىسقازاقستاندىق ماشينە جاساۋ كومپانياسى” اق, “كاسپي ماڭى ماشينە جاساۋ كەشەنى” جشس جانە باسقالار. وسىلايشا, جەر قويناۋىن پايدالا­نۋشىلار تالاپ ەتەتىن ونىمدەردى قازاق­ستاندا وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. ارينە, قازاقستاندىق كاسىپورىندارعا ءMى Swaco, Sسhlumberger, ءHallىburton كاسىپورىن­دارى­نان ۇلگى الىپ جانە ساپا مەنەدج­مەن­تىن ەنگىزۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارت­تارىن يگەرۋ, جاڭا تەحنولو­گيالار, وزىق عىلىمي ازىرلەمەلەر, وندىرىستىك سەر­تيفيكاتتار, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايىنداۋ جانە قايتا وقىتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەت. – زاڭعا قايتا ورالساق, ونىڭ ءمانى نەدە جانە ول كۇشىنە ەنگەندە نە وزگەرۋى مۇمكىن؟ – ونىڭ ءمانى قۇقىقتىق كەڭىستىك, ىرگەتاس قالاي وتىرىپ, ونىڭ كومەگىمەن ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى بويىنشا ساياسي باسشىلىق بەلگىلەپ بەرگەن جوسپارلاردى سەنىمدى جانە ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ. قازاقستاندىق قامتۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى وڭتايلاندىرۋ جانە تەرمين­دەردى بىركەلكى ايقىنداۋدى شەشۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تۇسىنىكتىك اپپارات قۇرىلدى. مىسالى, بۇرىن “جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى” زاڭدا قازاقستاندىق ءوندىرۋشى قازاقستاندا شىعاتىن تاۋارلاردى وندىرەتىن, جۇمىس­تاردى ورىندايتىن جانە قىزمەتتەردى كورسەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارى رەتىندە تۇسىندىرىلگەن بولسا, ال اتالعان قۇجاتتا نەگىزگى ۇعىمداردىڭ رەداكتسياسى ءدال وسى بولىكتە ناقتى­لانعان. ەندى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ اۋماعىندا تاۋارلاردى شىعارا­تىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالارى رەتىندە تۇسىندىرىلەتىن بولادى. بۇل رەتتە قازاقستاندا شىعارىلاتىن تاۋارلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ونىڭ شىعۋ تەگىن راستايتىن, ىشكى اينالىم ءۇشىن تاۋاردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى سەرتيفيكاتى بەرىلگەن تاۋار بولىپ تابىلادى (“CT-KZ” ۇلگىلى). وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە “CT-KZ” ۇلگىلى سەرتيفيكاتى بەرىلىپ كونكۋرسقا قاتىسۋ كەزىندە شارتتى جەڭىلدىك ۇسىنىلادى. زاڭنىڭ تۇسىنىكتىك اپپاراتىنا سايكەس, قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنۋشىلاردىڭ مارتە­بەسىنە قازاقستان زاڭناماسىنا سايكەس قۇرىلعان, ونىڭ اۋماعىندا ورنى بار, قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانىنىڭ توقسان توعىز پايىزىنان كەم ەمەس رەسپۋبليكا ازاماتتارى پايدالاناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات­تارى جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالارى يە بولادى. ۇكىمەت نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ۇلتتىق حولدينگتەرگە, ۇلتتىق كومپانيالارعا, جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار زاڭدى تۇلعالارعا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا تاۋار­لاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى قا­زاقستاندىق قامتۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن مىندەتتەمەلەردى ايقىندايدى. سون­دىقتان تاپسىرىس بەرۋشىلەر ءونىمدى سەرتيفيكاتتا كورسەتىلگەن قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسى جوعارى قازاقستاندىق ءونىم جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الۋعا ىنتالى. – تاپسىرىس بەرۋشى زاڭنامادا كوزدەلگەن نورمالاردى ساقتاماعانى ءۇشىن قانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى؟ – زاڭنامادا كونكۋرستىق باعا ۇسىنىسىنا ىقپال ەتەتىن ولشەمدەردى قولدانۋ بولىگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. مۇنداي نورمانى قابىلداۋ قازاق­ستاننىڭ زاڭناماسىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە, تاۋارلاردى, جۇ­مىس­­تاردى جانە قىزمەتتەردى قازاق­ستاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ شارا­لارىنا قاتىستى ءسوزسىز قولدانۋعا قاتىستى كوپتەگەن تاپسىرىس بەرۋشىلەردى ويلانتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. بۇدان وزگە, جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلارعا كونكۋرستى تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا وتكىزۋ جونىندە, سونداي-اق ساتىپ الۋلار تۋرالى بارلىق اقپاراتتى, “جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ءجۇر­گىزۋ كەزىندەگى جانە ولاردىڭ ءوندىرۋ­شىلەرى پايدالاناتىن تاۋارلاردىڭ, جۇ­مىستاردىڭ جانە قىزمەتتەردىڭ ءتىزىلىمى” مەملەكەتتىك ەلەكتروندى جۇيەسىندە ورنالاستىرۋ جونىندەگى تالاپتار ەن­گىزىلگەن. اتالعان شارا جوسپارلاناتىن, اعىمداعى جانە وتكىزىلگەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارى تۋرالى ۋاقىتىلى جانە ۇزدىكسىز اقپاراتى نەگىزىندە تالداۋ اقپاراتىن بەرۋ ارقىلى ناقتى وتاندىق تاۋارلاردى ءوندىرۋشى­لەردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى شىعارۋشىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان. وسىلايشا, زاڭ اشىقتىق جۇيەسىن ەنگىزۋدى, ساتىپ الۋ بويىنشا راسىمدەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق وندىرۋشىلەرگە جانە جەتكىزۋشىلەرگە تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋ كونكۋرستارىندا شەتەلدىك كومپانيالارمەن تەڭ جاعدايدا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇقىقتىق نەگىزدى قۇرۋ ارقاسىندا قازاقستاندىق قامتۋدىڭ ۇلەسىن ۇلعايتا وتىرىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر سانىنىڭ ءوسۋى جانە نومەنكلاتۋرانى كەڭەيتۋ ءۇشىن العىشارتتار جاسالاتىن بولادى. – جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋ وتە كۇردەلى مىندەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىر عانا اكىمشىلىك شارالارىمەن ىقپال ەتۋ جەتكىلىكتى مە؟ – قوسىمشا تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش جۇمساۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن, قازاقستاندىق قامتۋدىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ بويىنشا مەم­لەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە, مەملەكەت ۇدەمەلى يندۋستريا­لىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلا­ماسىندا جو­بالاردى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋدى, سالىق جانە كەدەندىك ىنتالاندىرۋ شارالارىن, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋگە, تاپسىرىس بەرۋشى تاراپىنان سۇرانىسقا كەپىلدىك بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن. وسىنداي جولمەن, ياعني مەم­لەكەتتىڭ قولداۋىمەن وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ رىنوكتى باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى ونىممەن تولتىرۋلارىنا ناقتى مۇمكىندىك تۋادى. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى. ۇلكەندەگى ۇلكەن ءىس پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ بۇگىنگى جاھاندىق داعدارىسقا قارسى قولعا الىنعان باعالى باستامالار جيىنتىعىن وتكەن جىلعى جولداۋدا ناقتىلاپ, بيلىك باسىنداعىلارعا مىندەتتەگەن ەدى. سونىمەن بىرگە, قۇندى قۇجاتتا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قار­جىلاندىرۋ جانە ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ ماقساتىنداعى جۇ­مىستاردىڭ جۇيەلىلىگىنە دە نازار اۋدارىلعان-دى. ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ مەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسى نەگىزىندە قولعا الىن­عان جوبالار بۇگىندە ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىر. وسىعان وراي الماتى وبلىسىندا دا جاڭا عاسىردىڭ قۇرىلىسى رەتىندە مويناق گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى تياناقتى جۇرگىزى­لىپ, كەلەسى جىلى جەتىسۋلىقتار ونىڭ العاشقى يگىلىگىن كورەتىن بولادى. ال, الماتى جانە جام­بىل وبلىستارىنىڭ شەكارالارىن جالعاعان ۇلكەندەگى بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ارقىلى تاعى دا ەنەرگەتيكا سۇرانىسىنا دەگەن تۇتىنۋشى تالابىن قاناعاتتاندىرۋ كوزدەلىپ, اتالعان نىسان ۇكىمەتتىڭ 2007 جىلعى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى دامۋىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى نەگىزىندە بەكىتىلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلى­مىزدەگى سەرپىندى جوبالار ءتىزى­مىنە ەنگىزىلگەن ەنەرگيا ءوندىرۋشى جوبالاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا سانالاتىندىعى. وڭتۇستىك قازاقستان گرەس-ءنىڭ قۇرىلىسى باستالۋىنا بايلا­نىستى 1986 جىلى ۇلكەن كەنتىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, وعان 47399 گەكتار جەر تەلىمى بولىنگەن. بۇگىندە مۇنداعى حالىق سانى 2000-عا جۋىق. ولار باسپانامەن تولىق قامتىلسا, ءبىر كەزدەرى كوشىپ كەتكەن وتباسىلارى بەس جانە توعىز قاباتتى التى ۇيدەگى پاتەرلەردى جوندەپ, قايتا قونىستانۋدا. ولاردىڭ كوبى ەنەرگەتيك ماماندار. قازىرگى كەزدە اتالعان ەلدى مەكەن­دە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستەر قۇرىلىپ, ونىڭ قاتارىندا  “پريبالحاشسكوە تەس” ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن سول­تۇستىگىن قۋات كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋدە. اتالعان مەكەمەدە “پس-500” قوسالقى ستانساسى ۇلكەيتى­لىپ, 500 كۆ. جاڭا ەلەكتر قۋاتى­نىڭ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. حا­لىق­تىڭ نەگىزگى تابىسى مەن كۇنكورىسى “ۇلكەن-بالىق”, “فيش ماركەت”, “ابۋلحايىر” كاسىپورىن­دارىندا بالىق ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىسۋ ارقىلى تولىعۋدا. يسو ساپا ستاندارتى بويىنشا جۇمىس ىستەگەن كاسىپورىندا اۋلانعان بالىق وڭدەلىپ, گەرمانيا, بەلگيا, فرانتسيا, تاعى باسقا شەتەلدەرگە جونەلتىلۋدە. جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ ەڭبەك ەتىپ, مادەني دەما­لۋىنا مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاسال­عان. وسىعان قاراماستان ۇلكەن­دىكتەر بالقاش جىلۋ ەلەكترستانسا­سىنىڭ قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ, ونى اسىعا كۇتۋدە. سەرپىندى جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ەلىمىز­دەگى الدىڭعى قاتارلى “كازنيپ­­يەنەرگوپروم” جوبالاۋ ينستيتۋ­تىندا جاسالىپ, بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعالاۋىنان بوي كوتەرەدى دەپ جوسپارلانعان. قازىرگى كەزدە قۇرىلىس جۇرگىزىلەتىن 6566 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىنىپ, زاڭداس­تىرىلىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. جوبانىڭ ماقساتى – “سول­تۇستىك-وڭتۇستىك” ەلەكتر ەنەرگياسى ءترانزيتىنىڭ ورتاسىندا بولعاندىق­تان جۇمىس ىستەپ تۇرعان  ەلەكتر جە­لىلەرىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتى­رىپ, قۋات كوزىنە دەگەن سەنىمدىلىكتى نىعايتۋ. قۇندى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتكەن جىلى كورەيا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ SAMSUNG جانە KEPCO كومپا­نيالارى جانە كو­رەيا­لىق كونسور­تسيۋم­مەن نەگىزدە­مەلىك كەلىسىمگە قول قويۋ ارقىلى جول اشىلدى. وسىلايشا, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك جوباعا قاتىسۋ ۇلەسى 25 پايىز بولىپ بەلگىلەندى. ونى قارجىلاي ايتقاندا 180 ملن. اقش دوللارى (27 ملرد. تەڭگە). ال, كورەيا كونسورتسيۋمى جوبانىڭ 70 پايىزىن 1,7 ملرد. دوللار كو­لەمىندە قار­جىلاندىرۋدى كوزدەپ وتىر. اتالعان الىپ قۇرىلىستىڭ قۋاتى 1320 مۆت. جالپى قۇنى 2405 ملن. دوللاردى قۇرايدى. جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءبىرىنشى بلو­گىن (660 مۆت) 2009-2014 جىلدارى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلسە, ەكىنشى بلوگىن ىسكە قوسۋ 2015 جىلدىڭ ەنشىسىندە. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا سەرپىندى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا “بالقاش جەس” اكتسيونەرلىك قوعامى نەگىزگى قۇجاتتارعا قول قويىپ, ونى باستاۋ ءۇشىن قۇرىلىس الاڭىن تازا اۋىز سۋمەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, قۇرى­لىس ماتەريالدارىمەن جانە تەح­نولوگيالىق جابدىقتاردى تاسىمال­داۋ ءۇشىن تەمىر جولمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى انىقتالىپ, وسى اتال­عان نىساندارداعى جۇمىستى باستاۋ جوسپارلاندى. تەندەر وتكىزىلىپ, جۇمىستى جۇرگىزۋشى مەردىگەرلەر انىقتالعان. قازىرگى كەزدە بالقاش كولىنەن اۋىز سۋ قۇبىرىن تارتۋ, قايراتكول تەمىر جول ستانساسىن كەڭەيتۋ جانە كىرەبەرىس تەمىر جولدى رەكونسترۋكتسيالاۋمەن قاتار, كەنتتەگى شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق كاناليزاتسيالارىن, بالقاش كولى­نەن سۋجيناعىشتى قايتا جاڭعىرتۋ, بۋلاندىرعىش توعان سالۋ, تاعى باسقا جۇمىستار جالعاسۋدا. ال, ستانسانىڭ نەگىزگى قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تولىق جالعاسىپ, كەلىسىم بويىنشا مەردىگەرلەردىڭ تەڭ جارتىسىن قازاقستاندىق ماماندارمەن تولىقتىرۋ كوزدەلگەن. قۇرىلىس باستالعان كەزدە 3500 ادام, ال تولىق قىزعاندا 7500 ءار­تۇر­لى ماماندىقتاعى ساۋلەتشىلەر جۇ­مىسقا تارتىلسا, ول ىسكە قوسىل­عاندا 800-گە تارتا ينجەنەر-تەحنيكتەر, تاعى باسقا ءارتۇرلى ماماندىق يەلەرى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ۇلكەن كەنتىنىڭ – كەلەشەگى دە ۇلكەن.  بۇگىندە تۇتىنۋشى تالعا­مىن قاناعاتتاندىراتىن ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا­تىن­داردىڭ قاتارى دا وسە تۇسكەن. ۇلكەن كەنتىنىڭ اكىمى بولاتاي راحيموۆ ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا وزىنە مىندەتتەلگەن جۇمىستى تياناقتى اتقارىپ كەلەدى. اۋىلدىڭ كوركەيۋى­نە دۇيسەباي بورانباەۆ, مەيرام­قۇل قاشقىنبەكوۆ, تاتيانا ستۋپاك, تاعى باسقا كاسىپكەرلەردىڭ قوسقان ۇلەستەرى قوماقتى. مۇندا ورتا مەك­تەپ, ەمحانا تۇر­عىن­داردىڭ دەن­ساۋ­­لىعى مەن ءبى­لىمگە دەگەن قۇش­تار­لىعىن شىڭ­داۋدا تالاپ تۇر­عىسىنان كورىنىپ كەلەدى. ءوت­كەن وقۋ جى­لىندا “التىن بەلگى” العان ءتۇ­­لەك­تەر مەن مەك­تەپ بىتىرۋشىلەر مەم­لە­كەتتىك گرانتتى يەلەنىپ, ءبىلىم­دەرىن جوعارى وقۋ ورنىندا جالعاس­تىرۋدا. جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, تۋعان اۋىلىنا قايتىپ كەلگەن اعايىندى مۇساتاەۆ­تار, يگور رۋفين, دەنيس كوسيا­نوۆ, اندرەي كوتوۆ جانە باسقا ەنەرگە­تيكتەر وسىندا ەڭبەك جولدا­رىن باستاپ, عاسىر قۇرىلىسىنا جاستىق جالىن­دارىن جۇمساۋدى كوزدەپ وتىر. سەرپىندى جوبانىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتكەن حالىق ومىرلەرىن ونى­مەن تىعىز بايلانىستىرۋدا. ءويت­كەنى, جىلۋ ەلەكتر ستانساسى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ­ىمەن بىرگە ولاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق جاع­دايىن كوتەرۋ ءما­سەلەسىن شەشەدى, جاڭا ينفرا­قۇ­رىلىمدار پايدا بولىپ, جاس­تار ەسەبىنەن ما­مان­دار دايارلاۋ­عا مۇمكىندىك تۋاتى­نىن كورسەتەدى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.