جازۋشىلىق جانپيدالىققا قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەن تاريحىندا ماحامبەت, ماعجان, بەرگى تاريحتا مۇقاعالي مەن جۇمەكەن مۇرالارى, جالپى ءومىرى مەن شىعارماشىلىقتارى مايەكتى دە دايەكتى مىسال بولا السا كەرەك.
ادەبيەتتە ەرلىك جاساۋ قاي-قاي قالامگەردىڭ دە قاستەرلى ارمانى عوي. ءبىز سونداي ادەبي ەرلىكتەردى كوزىمىز كورگەن ۇرپاقپىز. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەن ءبىزدىڭ تولقىنعا جازۋشى اعالارىمىز ءىلياس ەسەنبەرلين مەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ عاجايىپ سىي ازىرلەپ قويعان ەدى. ول ايگىلى «قاھار» جانە «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» روماندارى بولاتىن. البەتتە, جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى جاي, مۇنىڭ ءبىرى قازاقتىڭ ەرتەرەكتە جابىلىپ قالعان تاريحىن قايتا كوتەرىپ, ۇلتىمىزدىڭ باسقىنشىعا باس يمەگەن ەرلىگىن, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىن, بوداندىققا بوي سالماعان قاھارماندىق رۋحىن تولعادى. ال ەكىنشى رومان حالقىمىزدىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك, ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك, ادالدىق, ازاماتتىق سياقتى ماڭگى ولمەس ىزگىلىك قاسيەتتەرىن اسقاقتاتا جىرلادى.
ايتايىن دەگەنىمىز, تىمىرسىق كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ءدال سول كەركەتكەن كەزەڭىندە ناق وسى تۋىندىلار حالىققا اسا قاجەت كىتاپتار بولىپ شىقتى. قورعانشاقتاپ قورلانا بەرۋدەن جالىققان قالىڭ قازاق وقىرماندارى اڭساعانىن دا, سۋساعانىن دا وسى رومانداردان تاۋىپ, ەسرافىل سامالىمەن جەلپىنىپ سەرگىگەندەي, كوكىرەك تىنىسى كاۋسار تۇنىقپەن اشىلعانداي كۇي كەشتى. شىنىمەن دە, بالكىم, سوڭعى جارتى عاسىرداي ۋاقىتتا وسى ەكى روماننان ءار سىپاتتا ارتىعىراق تۋىندىلار جازىلعانىنا شاك كەلتىرمەيمىز, بىراق وقىرمان قاۋىمنىڭ وسىنشالىقتى ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن, ءدال وسىلارداي شىن مانىندەگى حالىقتىق كىتاپقا اينالعان, قازاق قاۋىمىن, زيالى ورتانى, ستۋدەنتتەر مەن اۋىل-قالالارداعى جاستار ساناسىن ناق وسى «قاھار» مەن «ماحاببات, قىزىق مول جىلدارداي» جاۋلاپ الىپ, ءدۇر سىلكىندىرىپ, قايران عافاڭ – عافۋ قايىربەكوۆشە قايىرعاندا, عالامات سەنساتسيا تۋدىرعان باسقا ادەبي شىعارمانى مۇلدەم جوق دەمەسەك تە, تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. مىنە, وسى كەزدەردەن باستاپ ءوز شىعارمالارىمەن تالاي بۋىن ۇرپاقتىڭ تاريحي ءھام ادامي ساۋاتىن اشىپ تالماي تاربيەلەگەن ءىلياس ەسەنبەرلين مەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بۇكىل الاش قاۋىمى ءۇشىن ارداقتى ۇلتتىق جازۋشىلارعا, جاي عانا سۋرەتكەر ەمەس, ابىز تۇلعالارعا اينالىپتى.
زەينوللا قابدولوۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن قاناتتى سوزدەردىڭ كوشىن باستاعان «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەنگە باقساق, سول زامانداعى قالامگەرلەردىڭ ءاربىر قادامى ار مەن ازاماتتىققا, ۇلت مۇددەسىنە ادالدىققا سىن بولعان تۇستارى از ەمەس. تاريح ءپانىنىڭ وقۋلىعى تىم جۇقا قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاريحي تاقىرىپقا دەن قويۋى ءدال سونداي ازاماتتىق سەرگەكتىكتى تانىتقانى انىق. ءى.ەسەنبەرلين العاش تۇرەن سالىپ باستاپ بەرگەن تاريحي ادەبيەتتىڭ ۇلى كوشىن ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار, ماعاۋين, سوفى سماتاەۆ جانە باسقالار ساتىمەن جالعاستىرىپ, ىرگەلى تۋىندىلار بەرسە, بۇل, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ءوز حالقى الدىنداعى سۋرەتكەرلىك ميسسيالارىن تەرەڭ تۇسىنگەندىگى دەپ باعالاعانىمىز ابزال. سول كەزدەگى يدەولوگيا وسىناۋ «تاريحي» بەلسەندىلىكتى ۇناتپاسا دا, قازاق جازۋشىلارىنىڭ بۇل جاسىرىن تىيىم سالىنعان تاقىرىپتى يگەرۋدەگى, تاريحي اقيقاتتاردى ايتۋداعى, قازاقتىڭ دا ەل, مەملەكەت بولعانىن ايعاقتى دالەلدەرمەن, كوركەم شىندىقپەن كورسەتۋدەگى تاباندىلىعى وزىندىك ادەبي ەرلىك بولاتىن.
كوممۋنيزم مۇراتىنان قالامگەرلىك ارىن, ازاماتتىق ۇستانىمىن جوعارى قويعان, كوپىرمە قىزىل ۇراننىڭ جەلپىلدەتكەن جەتەگىنە ەرمەگەن اقىن-جازۋشىلارىمىز دا جەتەرلىك. ولاردىڭ ابىروي-اتاققا, دارەجەلى سىيلىققا دا قىزىقپاي ادەبيەتتىڭ ارىن ساقتاعان ازاماتتىعىنا بۇگىنگى بۋىن قالام يەلەرى قىزىققانى, ۇلگى تۇتپاعى لازىم. ايتالىق, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق پارتيا كوميتەتى تاراپىنان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆكە پرولەتارياتتىڭ ۇلى كوسەمىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا لەنين تۋرالى پوەما جازۋ ۇسىنىلدى. وسى تاپسىرىس ورىندالسا وعان لەنيندىك سىيلىقتى كەپىلدى تۇردە الىپ بەرۋگە ۋادە ەتىلەدى. بىراق ولجاس اقىن لەنين تۋرالى ەمەس, ونىڭ ورنىنا قازاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنداعى 3 مىڭ جىلدىق بۇرىنعى تاريحى تۋرالى «قىش كىتابى» داستانىن جازىپ شىعادى. لەنيندىك سىيلىقتان, كوكەلەردىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتىرىپ, سانالى ءھام ەرىكتى تۇردە باس تارتادى. ال قازاقتىڭ ەرتە تانىلعان تاعى ءبىر اقىنى ۇلىقبەك ەسداۋلەتتى چەرنوبىلگە بارىپ پوەما جازىپ كەلسەڭ, قازاقستان كومسومولىنىڭ سىيلىعىن بەرەمىز دەپ ۇگىتتەيدى. ۇلىقبەك اقىن دا «ار ۇيالار ىسكە» بارماعانىن, ارزان اتاققا قىزىقپاعانىن بىلەمىز. «ماعان ءوزىمنىڭ سەمەيىمنىڭ دە پوليگونى جەتەدى. ءويتىپ سىيلىق الماي-اق قويايىن» دەدى ول. ءسويتىپ ارىن دا, اقىندىعىن دا كىر شالدىرماي ساقتاپ قالعان اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتى بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلى-جۇرتى قۇرمەتتەيدى. وسى تەكتەس دارىندارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى تۋعان ەلىنىڭ جوعارى مارتەبەلى سىيلىعىن ار-وجدانىن ساۋداعا سالماي, تازا اقىندىق ءارى جازۋشىلىق تالانتى ءۇشىن العاندارى جالپىۇلتتىق ادەبيەتىمىز ءۇشىن مەرەي.
ادەبيەت – بۇگىنگى تاڭدا دا اردىڭ ءىسى, ازاماتتىقپەن تامىرلاس. جانپيدالىق بولماسا جازۋشىلىق تا, ازاماتتىقتان تىس اقىندىق تا بولمايتىنىن قاپەردە ۇستايىق, قادىرلى اعايىن...
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
