سودان بەرى قانشاما عاسىر ءوتىپ, اتالعان ءارىپ بۇل كۇندە تەك رومان توبىنداعى تىلدەردى قولداناتىن ەلدەردىڭ عانا مەنشىگى ەمەس, بۇكىل الەم قولداناتىن تاڭبا بولىپ, قازىرگى تاڭدا ەڭ وزىق, ەڭ باي تىلدەردى تۇرلەندىرگەن جاھاندىق قۇندىلىققا اينالدى. بۇگىنگى زاماندا دامۋدىڭ وزىق داڭعىلىنا تۇسكەن مەملەكەتتەر وسى لاتىن ءارپىن قولدانۋدا. ولاي بولسا, ءبىز دە لاتىن ارپىنە كوشۋ ماسەلەسىن قولعا العانىمىز وتە ورىندى.
لاتىن ارپىنە كوشۋ قاجەتتىگى – بۇگىندە داۋ تۋعىزبايتىن اقيقات. ماماندار عانا ەمەس, باسقا سالالاردىڭ وكىلدەرى دە, بۇكىل قوعام دا بۇل اكسيومانى ءتۇسىنىپ تە, قولداپ تا وتىر.
جالپى, مەملەكەتتىڭ كۇش, تىرەگى – حالىق بولسا, حالىقتىڭ تىرەگى – ءتىل. ءتىل دۇرىس ارىپتەلىپ, دۇرىس ەملەنەتىن بولسا, مەملەكەتتىڭ دە بۇكىل تىرشىلىگى دۇرىس جۇرەدى. ءتىل تابيعاتىن ساقتاپ, دۇرىس قولدانىلسا عانا ادامدار دا, مەملەكەتتەر دە ءبىر-بىرىمەن دۇرىس قاتىناس جاساي الادى. ءتىل قاتەلىككە ۇرىنسا, قوعامنىڭ دا, حالىقتىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە ىشكى, سىرتقى تىرشىلىگى وڭعا باسپايدى. سوندىقتان قازاق ءالىپبيىن لاتىن ارپىنە كوشىرۋ – مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ وتە ماڭىزدى ءارى تاريحي شەشىمى بولىپ تابىلادى.
ەندىگى الدا تۇرعان ۇلكەن ماسەلە – سول لاتىن ءارپىن قازاق تىلىنە دۇرىس ءارى ۇتىمدى بەيىمدەۋ. تاريحتان بەلگىلى: كەزىندە كيريلليتساعا كوشكەندە كەيبىر ەلدەردە دىبىستار دۇرىس ارىپتەلمەگەننىڭ سالدارىنان ول تىلدەر كەيبىر ءتول دىبىستارىن جوعالتىپ العان بولاتىن. ناتيجەسىندە ول تىلدەردىڭ تابيعاتى بۇزىلىپ, دىبىستار وزگەشە ايتىلىپ, وقىلىپ ءجۇردى. ءادىلىن ايتۋ كەرەك, قازاقتىڭ كيريلليتسالىق جازۋى باسقا تىلدەرگە قاراعاندا ءبىرشاما دۇرىس بولدى. سونىڭ وزىندە دە قازاق جازۋىنا اراكىدىك رەفورما جاسالىپ تۇردى. ايتالىق, 1953 جىلى « ۇلى» دەگەن سوزدەگى «ۇ» (اپوكريف) الىنىپ تاستالدى دا, ول ءارىپ «ۇ» بولىپ وسى كۇنگى فورمادا جازىلدى. سونداي-اق 1957 جىلى ءتىلدىڭ «ۇنەمدىك زاڭىنا» بايلانىستى ماسەلەن, «قۇمىرىسقا» دەگەن ءسوز «قۇمىرسقا» بوپ قىسقارتىلدى, ال جەكە سوزدەگى «ىي» دەگەن ەكى تاڭبا «ي» دەگەن ءبىر تاڭبامەن اۋىستىرىلىپ, «جىيىرما» ءسوزى «جيىرما» بوپ جازىلدى. قازاق تىلىنە جات اببرەۆياتۋرا ەندى, ورىس, ەۋروپا تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەر ەش وزگەرىسسىز قولدانىلدى. مىنە, وسى تەكتەس كەمشىلىكتەر لاتىن ارپىنە كوشكەندە ەسكەرىلگەنى ابزال.
وسىعان قوسا, مىنا ءبىر جاعدايدى دا ەستە ۇستاۋ كەرەك سياقتى. قانشا دەگەنمەن, حح عاسىردا قازاق ءتىلى كوپ جاعىنان تولىعىپ, باي تۇسكەنى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ارتيكۋلياتسيامىز كەڭەيىپ, سانالۋاندىق قاسيەتكە يە بولدى. قازىر قازاق ءتىلىنىڭ ارتيكۋلياتسياسى كەز كەلگەن ءتىلدىڭ ءسوزىن ءدال بەرەدى: اعىلشىننىڭ دا, ارابتىڭ دا, قىتايدىڭ دا, يسپاننىڭ دا, فرانتسۋزدىڭ دا, ت.ب. دەمەك, لاتىن ءارپىن ەنگىزگەندە, ءتيىستى ەملە-ەرەجە تۇزگەندە ارتيكۋلياتسيامىزدىڭ وسى مۇمكىندىگىن جوعالتىپ الماۋدى دا ويلاستىرعان ءجون.
ارينە, بىردەن ءمىنسىز جاڭا الفاۆيت جاساۋ وڭاي ەمەس. ازىرشە ۇسىنىلىپ وتىرعان نۇسقانى تاعى جەتىلدىرە ءتۇيىپ, بەكىتكەن ءجون سياقتى. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ءالى تاعى دا قاجەتتى رەفورمالار جاسالار. «كوش جۇرە تۇزەلەر», –دەگەن ءسوز وسىندايدا ايتىلعان شىعار.
سەيىت قاسقاباسوۆ,
قر ۇعا اكادەميگى
استانا
