قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى باسقوسۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يگور دودون, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ساپار يساقوۆ, سونداي-اق تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى – اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ كەلدى.
مولدوۆا مەن وزبەكستان ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە العاش رەت قاتىسقانىن ايتا كەتەيىك. مەملەكەتتەر ليدەرلەرىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قارسى الدى.
سالەمدەسۋ جانە جالپى سۋرەتكە ءتۇسۋ راسىمىنەن كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى شاعىن قۇرامدا كەزدەسۋ وتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شاعىن قۇرامدا وتكەن وتىرىستا:
– قۇرمەتتى ارىپتەستەر! وتكەن جىلى ءبىز سىزدەرمەن بىرگە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. بۇل بىزگە دوستاستىقتىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىن سارالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. تمد-نىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىز ىلگەرىلەپ كەلەدى, سونىڭ ىشىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم باستى العىشارت بولعانىمەن كەلىسەمىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. الداعى ۋاقىتتا وسىمەن شەكتەلىپ قالماۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. ۇيىمنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرىپ, بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا بەيىمدەۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋىمىز قاجەت. وسىعان بايلانىستى, كەلەسى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, بۇگىنگى تاڭدا دوستاستىقتى دامىتۋداعى باستى ستراتەگيالىق قۇجات 2007 جىلى قابىلدانعان تمد-نى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى مەن ونى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بولىپ تابىلادى. اتالعان قۇجات تمد قىزمەتىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى مەن ماسەلەلەردىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق سەكىلدى كەڭ اۋقىمىن قامتيدى. ال وسى سالالاردا ناقتى جۇمىستار اتقارىلۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى قازىرگى تۇجىرىمدامانىڭ ەرەجەلەرىن بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا بەيىمدەۋىمىز كەرەك, سونىمەن قاتار اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ جوسپارىن ازىرلەۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن, – دەدى.
ەلباسى, سونداي-اق الەمدىك ەكونوميكاداعى قۇبىلمالىقتىڭ ءالى دە ساقتالىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, تمد مەملەكەتتەرى ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋى قاجەتتىگىن, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا رەسۋرستاردى ىزدەستىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
– تمد اۋماعىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى بيزنەسمەندەرىمىز ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق كووپەراتسياسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى. ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى مەن اتقارۋ كوميتەتىنە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى تۋرالى كەلىسىم جوباسى بويىنشا جۇمىستى جانداندىرىپ, ونى جۋىق ارادا قابىلداۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وسى ۇيىمعا توراعالىعىنىڭ ناتيجەلى بولعانىن ايتىپ, كەلەسى جىلى تمد-عا توراعالىق ەتەتىن تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنا تابىس تىلەدى.
وسىدان كەيىن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن قۇرامدا وتكەن وتىرىسىنا كەزەك كەلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىس بارىسىندا تمد اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى نىعايتۋ جولدارى تالقىلاندى. دوستاستىق جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا پىكىر الماسىلدى.
سونىمەن قاتار, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2018 جىلى تمد-عا توراعالىق ەتۋ كەزەڭىندە اتقاراتىن جۇمىس جوسپارى, تۇرىكمەنستان تاراپىنىڭ دوستاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا قاتىستى ۇستانىمى جانە تمد-نىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى ورتاعا سالىندى. قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل, عارىشتى بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى كوڭىل ءبولىندى. مەملەكەتتەر باسشىلارى وتباسى ينستيتۋتىن جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋ تۋرالى مالىمدەمە قابىلدادى.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى ءتيىستى وكىلەتتىكتەردى ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ, قورعانىس مينيسترلەرىنىڭ, شەكارا اسكەرلەرى قولباسشىلارىنىڭ كەڭەستەرىنە, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق كەڭەسكە بەرۋ ارقىلى دوستاستىقتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالارىنا باسا نازار اۋدارىلدى.
كەڭەيتىلگەن وتىرىس ناتيجەسىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويدى. ولاردىڭ اراسىندا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا زاتتاي ايعاق بولىپ تابىلاتىن ەسىرتكى زاتتارىن, پسيحوتروپتى زاتتار مەن ولاردى جاسايتىن زاتتاردى, وتتى قارۋ, ونىڭ نەگىزگى بولشەكتەرىن, وق-ءدارى, جارىلعىش زاتتار جانە جارىلعىش قۇرىلعىلاردى بەرۋ ءتارتىبى تۋرالى حاتتاما بار.
سونىمەن قاتار تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى:
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا توراعالىق جاساۋ تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە ونى بۇگىنگى كۇنگە بەيىمدەۋ تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا 2019 جىلدى – كىتاپ جىلى, 2020 جىلدى – 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتباسى ينستيتۋتىن جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋى جونىندەگى مالىمدەمەسى تۋرالى;
- «دوستاستىقتىڭ مادەني استانالارى» مەملەكەتارالىق باعدارلاماسىن 2018 جىلى – ارمەنيا رەسپۋبليكاسىندا, 2019 جىلى – بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا, 2020 جىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ىسكە اسىرۋ تۋرالى;
- مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ, ۇكىمەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جانە تمد ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى اجىراتۋ تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى تۋرالى ەرەجەگە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قىلمىستىق جولمەن تاپقان تابىستاردى زاڭداستىرۋعا, تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى تۇجىرىمداماسى تۋرالى;
- تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ىنتىماقتاستىعىنىڭ تۇجىرىمداماسى تۋرالى شەشىمدەر شىعاردى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن بۋرابايدا تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى وتكەنى ءمالىم. اتالعان سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تمد-نى ترانسفورماتسيالاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باستاما كوتەرگەن بولاتىن. اراعا ءبىر جىل سالىپ قىركۇيەك ايىندا بىشكەك قالاسىندا وتكەن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىندە ن.نازارباەۆ ۇسىنعان باستامالاردىڭ نەگىزىندە دوستاستىقتى بۇگىنگى شىندىقتارعا بەيىمدەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان-دى. ال سوچيدەگى سامميت بارىسىندا دا قازاقستان پرەزيدەنتى كوتەرگەن ماسەلەلەر تولىقتاي قولداۋ تاپتى دەۋىمىز كەرەك.
تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە ارقاۋ بولعان ۇيىم تۋرالى از-كەم مالىمەت كەلتىرە كەتەيىك. ەڭ العاش 1991 جىلى بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە ۋكراينا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان-دى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا الماتىدا 11 ەگەمەن ەل ءتيىستى حاتتاماعا قول قويىپ, بارلىق رەسپۋبليكالار تەڭ قۇقىقتى نەگىزدە تمد-نى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
قازاقستان تاراپى تمد-عا 2015 جىلى توراعالىق ەتتى. توراعالىق تۇسىندا, ياعني سول جىلدىڭ 29 مامىرىندا بۋرابايدا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەر باسشىلارىنىڭ وتىرىسى, 15 قازاندا ەلوردادا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى, 16 قازان كۇنى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوتتى.
بىلتىر تمد-نىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي, قىرعىزستان تاراپىنىڭ توراعالىق جاساۋىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى, بىشكەك قالاسىندا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتىپ, 25 جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىستار قورىتىندىلاندى, پرەزيدەنتتەر وسى پىشىمدە ودان ءارى جۇمىستى جالعاستىرۋعا, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدى نىعايتا تۇسۋگە, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا جانە يگىلىكتەرىن ارتتىرۋعا, ءوزارا قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋعا ءازىر ەكەندىكتەرىن جەتكىزگەن.
2017 جىلى توراعالىق مارتەبە قىرعىزستاننان رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوتتى. رەسەيدىڭ توراعالىق تۇجىرىمىنا سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان نەگىزگى كۇش-جىگەر مىنا ماقساتتارعا باعىتتالۋدا:
- ايماقتىق مەملەكەتارالىق ۇيىم رەتىندە تمد-نى ودان ءارى نىعايتۋ جانە دامىتۋ, ونىڭ الەمدىك ارەناداعى ابىرويى مەن ىقپالىن كۇشەيتۋ;
-تمد قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا كەلىسىلگەن شارالاردى ىسكە اسىرۋ, جۇمىستى بۇگىنگى ىقپالداستىق نەگىزىندەگى دامۋ تالاپتارىنا بەيىمدەۋ;
- تمد كەڭىستىگىندە ىقپىلداستىق ۇدەرىستەرىن جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ساياسي قولداۋ كورسەتۋ;
- تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى زاتتارى مەن پسيحوتروپتى زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا, ادام ساۋداسىنا جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان» –
سوچيدەن (رەسەي)
