قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى: گەندەرلىك قىرى

تابالدىرىعىمىزدان اتتاعان 2010 جىلدى الداعى اتقارار قىرۋار ىستەر مەن ماڭىزدى شارالار تۇر­عى­سىنان مازمۇندى جانە مەجەلى جىل دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, بۇل ءبىز­دىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءدال وسىنداي ماڭىز­عا يە. بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى وقي­عاسى – قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى. سەبە­بى, ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد-عا مۇشە ەل­دەر­دىڭ, ازيالىق مەملەكەتتەردىڭ جانە تۇركىتىلدەس قوعامداستىق ارا­سىندا تۇڭعىش رەت ايتۋلى مارتە­بەگە يە بولىپ وتىرعاندىعىن اۋىز تول­تىرىپ, تىلگە تيەك ەتەر ءجونىمىز بار. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايت­قا­نىن­داي, بۇل ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق جوبامىز ءارى ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن ۇلان-اسىر جەتىستىگىمىز ەكەندىگىنە داۋ جوق. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ بولاشاقتا قارىشتاپ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول وينايتىن جاڭا كەزەڭ, ءXXى عاسىردىڭ جاڭا ونجىل­دىعى تابالدىرىعىمىزدان اتتاپ وتىر. بۇل “قازاقستان – 2030” ۇزاق­مەر­زىمدى دامۋ باعدارلاماسىندا اي­قىندالعان. سوندىقتان دا ەسىگىمىز­­دەن ەنگەن جاڭا ونجىلدىق ەكونو­مي­كانى مودەرنيزاتسيالاۋ, قوعام مەن مەملەكەتتى ارمەن قاراي دەمو­كراتيالاندىرۋ سەكىلدى ۇلكەن جۇك­تەر­دى يىعىمىزعا ارتىپ وتىر. جانە دە ەڭ ماڭىزدىسى, ەگەمەن قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت ەلدى قار­قىن­دى يننوۆاتسيالىق يندۋستريا­لان­دىرۋدى ماقسات تۇتقان بەسجىل­دىق باستاۋ الدى. اسىلىندا, الداعى جىلدارى ءبىز جاڭا ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, كاپيتاليستىك قو­عام­عا ءتان ونەركاسىپ ءادىسىنىڭ ەكو­نو­ميكالىق تسيكلعا تيگىزەر جاعىم­سىز كەزەڭدەرىنە قاراماستان, تۇراق­تى جانە قارقىندى دامۋ ءۇشىن ءجۇ­يە­لى جاعداي قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز. مەن بۇل ماقالامدا ەلىمىزدىڭ ەۋرو­پا­داعى بەدەلدى ۇيىمعا توراعا­لىق ەتۋى بارىسىندا قولعا الىنار گەندەرلىك ماسەلەلەرگە ايرىقشا توق­­تال­عىم كەلىپ وتىر. قازاقستاندا گەن­دەرلىك جانە وتباسىلىق-دەمو­گرا­فيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ماق­ساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى­ن­ىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيا­لىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميس­سيا جۇمىس ىستەۋدە. بۇل جەردە ءبىر ءجايتتى ەسكەرە كەتكەن ءجون, ەلباسى جانىنان قۇرىلعان بارلىق ورگان­دار­دىڭ ءىشىن­دە, بۇل كوميسسيا ماق­تان تۇتارلىق ءارى كوپ نارسەگە ءمىن­دەت­تەيتىن ۇلتتىق دەگەن اتاۋدى ارقالاپ ءجۇر. قوعا­مى­مىزداعى نازىك تە ماڭىزدى ماسەلە­لەردى شەشۋدى موينىنا العان كوميس­سيانىڭ نەگىز­گى مىندەتى قازاقستاننىڭ 2030 جىل­عا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋى جانە 2006-2016 جىلدارعا باعىت­تالعان گەندەرلىك تەڭدىك سترا­تەگياسى اياسىن­دا وتباسى, ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭ­­دىگىن مۇرات ەتكەن مەم­لەكەتتىڭ كە­شەن­دى ساياساتىن جانە وسى تاقىرىپ­تاعى حالىقارالىق كەلىسىم-شارت­تاردى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلا­دى. بۇل كەلىسىم-شارتتارعا: – ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋ ارەكەتىنىڭ بەيجىڭ تۇعىرنا­ماسى (1995 ج.); – ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق ءتۇر­­دەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ ءجونىن­دەگى بۇۇ كونۆەنتسياسى (1998 ج.); – ايەلدەردىڭ ساياسي قۇقىعى ءجونىن­دەگى كونۆەنتسيا (2000 ج.); – تۇرمىستاعى ايەلدەردىڭ ازامات­­تىعى جونىندەگى كونۆەنتسيا (2000 ج.); – تەڭ باعالاناتىن ەڭبەككە قاتىستى ەرلەر مەن ايەلدەرگە ءبىر­كەل­­كى تولەماقى بەرۋ جونىندەگى حالىق­ارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ 1951 جىلعى №100 كونۆەنتسياسى (2000 ج.); – ايەلدەرگە قاتىستى بارلىق تۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا فاكۋل­تاتيۆتىك حاتتاما (2001 ج.); – بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتى – ونىڭ ىشىندە “ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭدىگىندەگى جەتىس­تىك­تەر, ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قۇقىعىن كەڭەيتۋ” دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى ماقساتى جاتادى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بيىك ءمار­تەبەسى قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق مەملەكەتتىك ورگان­دارمەن قويان-قولتىق ارالاسۋعا جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق ءمۇم­كىندىكتەر تۋعىزىپ وتىر. مەم­لە­كەتتىك گەن­دەرلىك ساياسات ەلباسى جار­لىعىمەن بەكىتىلگەن ستراتەگيا نەگىزىندە جۇزەگە اسىرى­لۋدا. بۇل تۇرعىدا مىڭجىلدىق دامۋ ماقسات­تارى مەن ايەلدەرگە قاتىستى بار­لىق تۇردەگى كەمسىتۋشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا ەرەجەلەرىنە سۇيەنگەن, قازاقستانعا ارنالعان گەن­­دەرلىك ينديكاتورلار انىقتال­عان. ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا ۇكىمەت بەكىتكەن قاۋلى بويىن­شا ءىس-شارالار جوسپارى جا­سا­لۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 2006-2008 جىل­­دار­عا ارنالعان, 45 ءىس-شارانى قام­تيتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسى­رۋ جوسپارى ورىندالىپ, كەلەسى 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ورتا­مەرزىمدى ءىس-شارالار جوسپارى قولعا الىندى. اتالمىش 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ورتامەرزىمدى ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن “ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىم سالاسى بويىنشا مەملە­كەت­تىك ساياساتتى جۇرگىزۋ” بيۋدجەتتىك باع­­دارلاماسى اياسىندا رەسپۋبلي­كا­لىق قازىنادان 30 ملن. تەڭگە جانە “گەن­دەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە وتباسىلىق جاعدايدى جاق­سار­تۋدى دامىتۋ شارالارى” باعدار­لا­ما­سى نەگىزىندە 38,4 ملن. تەڭگە بولىنگەن. گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگيا­سىن­دا شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى نازىك جاندىلاردىڭ ۇلەسىن 30 پايىز­عا جەت­كىزۋ كوزدەلگەن. پار­لامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن دايىن­دالعان “ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرى جانە تەڭ قۇقىق­تارىنىڭ مەملە­كەت­تىك كەپىلدىگى تۋرا­لى” زاڭىنا ەلبا­سى­نىڭ قول قويۋى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ارمەن قارايعى دەمو­كرا­تيالانۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەۋگە بولادى. بۇل زاڭنىڭ دايىندالۋى مەن بولاشاققا جول تابۋىنا ەقىۇ, يۋنيفەم جانە بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى سىندى حالىق­ارالىق ۇيىمدار زور ۇلەسىن قوستى. سونداي-اق, اتالمىش ستراتە­گيا ۇلتتىق زاڭناماعا جانە بارلىق قاي­تا دايىندالىپ جاتقان زاڭ جوبا­لارى­نا گەندەرلىك ساراپتاما جاساۋدى قاراستىرادى. وسى ماقسات­تا پرين­تسيپ­تەرى مەن نەگىزگى كەزەڭ­دەرى اي­قىن­دالعان نورماتيۆتىك قۇقىق­­تىق اكتى­لەر جوباسىنا گەن­دەر­لىك ساراپ­تاما جاساۋ­دىڭ نۇسقاۋ­لىعى دايىن­دالىپ, بەكى­تىلدى. ەندىگى ۋاقىتتا, زاڭ جوبالارى­نىڭ گەندەر­لىك ساراپتا­ما­سى عىلىمي ساراپتاما اياسىندا وتكى­زىلۋى ءتيىس. سونى­مەن قاتار, بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەت­تەر­دى جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكا­لىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لا­­ماسىن دايىن­داۋ ۇدەرىس­تەرىن­دە گەندەرلىك كوز­قاراس­تى ەنگىزۋ قولعا الىندى. ايەلدەردى قوعامدىق-ساياسي ورتا­عا تارتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان 69 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىرگەن ايەلدەر­دىڭ كوشباسشىلىعى مەك­تەبى­نىڭ رەسپۋبليكالىق جەلىسى ءدۇ­­نيە­گە كەلدى. پاۆلودارداعى “سەرىكتەس­تىك ورتالى­عى” قوعامدىق قورى جانىنان اقمو­لا, شىعىس قازاقستان, قارا­عان­دى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ايەلدەرى­نە ارنالعان ايماقارالىق “كوشباس­شىلار شە­بەر­­حانا­سى” اشىلدى. بۇل باستاما ءوزىنىڭ العاشقى ناتيجەسىن دە بەرە باستادى. پەتروپاۆل قالا­سىن­دا تۇرعىندار اراسىندا كوشباس­شىلىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا ءتورت مەكتەپ جانە ليتسەيلەردىڭ جوعارى سىنىپ وقۋ­شى­لارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن “قالا­لىق گەندەرلىك كلۋب” اشىلدى. سونىمەن قاتار, قوستاناي وبلىسى­نىڭ ءماسلي­حاتىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە جاستارمەن جۇمىس ىستەيتىن گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا شەشىم قابىلداۋ دەڭ­گەيىن­دەگى ايەلدەردىڭ قاتىسۋى­نىڭ جالپى كورىنىسى تومەندەگىدەي. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلا­مەنتى­نىڭ قۇرامىندا 21 ايەل بار. بۇل دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 14 پايىزىن قۇرايدى. 3 ايەل وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, تاعى 3 نازىك جاندى اۋدانداردى باسقارىپ وتىر. اۋدان باسشىلارى ورىن­باسار­لارىنىڭ 17 پايىزى, اۋىلدىق جانە سەلولىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ 11 پايىزى ايەلدەر. بيلىكتىڭ جوعارعى ەشالونى – ەل ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا – 1 ايەل مينيستر, 1 اگەنتتىك ءتور­ايىمى, پرەمەر-مي­نيستر كەڭسەسى باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى, 4 – جاۋاپتى حات­شى, 5 – ۆيتسە-مينيستر ايەل بار. اتاپ وتكەن كورسەتكىش جالپى ال­عان­دا دۇنيە­جۇزىلىك ورتا ستاندارت­تارعا سايكەس, دەگەنمەن ءبىز 2016 جىلعى جوسپارلى مەرزىمدە ساياسي ارەنا­داعى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ 30 پايىزدان كەم بولماۋىن نازاردا ۇستايمىز. بۇل ۇلتتىق كوميسسيا, مەملەكەتتىك ورگاندار, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى وكىلدەرىنىڭ ناقتى ءارى لايىقتى ماقساتى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لى­عىنىڭ باستالعان جانە ايەل­دەر­­گە قاتىستى بارلىق تۇردەگى كەمسىتۋ­شىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى بۇۇ كون­ۆەنتسياسىنىڭ 30 جىلدىعى تۇسىن­­دا رەسپۋبليكامىزدا گەندەر­لىك تەڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىنىڭ دامۋى تۋرا­لى تۇرعىنداردىڭ جوعارى دارەجەدە حاباردار بولۋىن قامتاما­سىز ەتكەن بىرقاتار شارالار ۇيىم­داس­تىرىلدى. قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەل­دەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جانە ايماقتىق كوميس­سيا­لارمەن بىرلەسىپ 2009 جىل­­دىڭ 16 قاراشاسى مەن 15 جەل­توق­سانى ارا­لى­عىن قامتىعان, جوعارى­دا اتالعان جۇمىستارعا باعىتتالعان ءىس-شارا­لار­دىڭ ارنايى جوسپارى دايىن­دالدى. ايماقتاردا كونۆەنتسيا ەرەجە­لەرىن جانە گەندەرلىك ساياساتتىڭ ءار­مەن قارايعى جىلجۋىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا باسشى­لى­عى بارىسىنداعى جاعىمدى اسپەكتى­لەردى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ناسيحات­تىق توپتار قۇرىلدى. وسى اكتسيا بارىسىندا, رەسپۋبليكا كولەمىندە 6 كونفەرەنتسيا, 80 ءدوڭ­گە­­لەك ۇستەل وتى­رى­سى, 178 سەمينار-ترەنينگتەر, 397 لەكتسيا, 18 پىكىر­تالاس, 15 بايقاۋ, 4 كور­مە جانە تاعى دا باسقا بىرقاتار شارالار وتكىزىلدى. بۇدان بولەك, ءبىزدىڭ جۇمىسى­مىز­داعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ەكو­نوميكاداعى گەندەرلىك تەڭدىك كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن, ايەلدەر اراسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, ەڭبەك رىنوگىنداعى ولاردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى. 2003 جىلى ايەلدەردى ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدان العا جىلجىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كوميسسيا رەس­پۋب­ليكالىق شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورىمەن ىنتىماقتاستىق مەموران­دۋمىنا قول قويدى. ءناتي­جەسىن­دە قور تاراپىنان ايەل-كاسىپ­كەرلەر جوباسىن قارجىلان­دىرۋعا جالپى كولەمى 2 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى (16 ملن. اقش دوللارىنا تەڭ). وسى ورايدا نەسيە الۋدىڭ جولدارىن جەڭىلدەتۋدى جانە ونىڭ بەرىلەتىن كولەمىن ارتتىرۋدى كوز­دەگەن “شاعىن نەسيەلىك ۇيىمدار تۋرالى” زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ايەل­دەردى شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىككە تارتۋ شارالارىنىڭ ءناتي­جەسىندە, ولاردىڭ كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ۇلەسى 40 پايىزعا جەتتى. سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ داعدارىس­قا قارسى باعدارلاماسىنا سايكەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا 120 ملرد. تەڭگە بولىنگەنى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ 2009 جىلعى 5 ناۋرىزدا وتكەن ايەلدەردىڭ V فورۋمىنداعى تاپ­سىرماسى بويىنشا وسى قارا­جاتتىڭ ءبىر بولىگى ايەلدەر كاسىپكەر­لىگىن قولداۋعا باعىتتالدى. وسى ماق­ساتتا “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” اق ديرەكتورلار كەڭەسى تاراپىنان 2009-2015 جىلدار ارا­لى­عىندا ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان قاراجاتتارىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ورنالاستىرۋ باعدارلاماسى دايىندالىپ, بەكىتىلدى. بيىلعى جىلى 450 ملن. تەڭگە ءبولۋ قاراس­تىرىلعان. ال 2010-2015 جىلدارداعى قارجىلاندىرۋ كولەمى بيۋدجەتتىك باعدارلاماعا سايكەس انىقتالادى. بەرىلەتىن نەسيەنىڭ جوعارعى كولەمى 1,5 ملن. تەڭگە, نەسيەلەندىرۋ مەرزىمى – 36 ايعا دەيىن, جىلدىق ۇستەمەسى 14 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. قازاقستاندا انا مەن بالا دەن­ساۋ­لىعىن قورعاۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلىپ وتىر. سونىڭ ءناتي­جەسىندە انا مەن بالا ءولىمى, وكپە قابىنۋى جانە جىنىستىق قاتىناس ارقىلى جۇعاتىن اۋرۋلار تۇراقتى تومەندەپ كەلەدى. وتە قاتەرلى بالا­لار اۋرۋلارى­نىڭ ءبىرى پوليوميەليت جويىلدى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقى بولىپ, “ۆ” ۆيرۋستىق گەپاتيتىنە قارسى بارلىق جاڭا تۋعان سابيلەرگە ۆاكتسيناتسيا ەكتى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار پروب­لە­­مالار ءوز شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, ايەلدەر دەنساۋ­لى­عىنىڭ يندەكسى تومەن بولىپ وتىر, ول 20-30 پايىزدى قۇرايدى. ەر­كەك­تەر اراسىندا دا دەنساۋلىق پرو­بلە­ماسى جەتكىلىكتى. ولار كوبىنە تۋبەر­كۋلەزگە جانە پسيحو­لو­گيالىق اۋىت­قۋ­لارعا شالدىعا­دى. ەركەكتەر سپيرت­تىك ىشىمدىكتەرگە, تەمەكى شەگۋگە بەيىمدىگىنە بايلانىستى تۋىنداي­تىن اۋرۋلاردان زارداپ شەگەدى, سونىمەن قاتار, وندىرىستىك جاراقات الۋ دا كەڭىنەن كەزدەسەدى. ناتيجە­سىندە ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ ور­تا­شا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنداعى گەن­د­ەرلىك تەڭسىزدىك انىق بايقالا­دى, ەركەكتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ايەلدەرگە قاراعاندا 10,5 جىلعا كەم جانە 61,9 جاستى قۇرايدى. قان ازدىعىمەن جانە ورتالىق ازيادا كەڭىنەن تاراعان تەمىر جەتىسپەۋشىلىگى اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا دەر كەزىندە ازيا بانكىنەن 1,2 ميلليون دوللار كولەمىندە گرانت تارتىپ وتىر. بۇل قاراجاتقا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىندى جانە ۇندى يودپەن, تەمىرمەن, ءتۇرلى ۆيتاميندەرمەن بايىتۋ ءجونىن­دەگى تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. “تۇزدى يودتاۋ تۋرالى” زاڭ قابىلداندى, سو­نىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا بارلىق اس تۇزى يودتالاتىن بولدى. نورما­تيۆ­تىك بازانىڭ بولماۋى قان ازدىق­تان ەمدەۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ارزان ءتاسىلى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۇندى فورتي­في­كا­تسياسىز شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. 2009 جىلى قىركۇيەكتىڭ 18-ىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ حالىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكسى جوعارعى جانە ءبىرىنشى سۇرىپتى استىق ۇنىنىڭ قۇرامىن تەمىر جانە باسقا دا مينەرالدارمەن مىندەتتى فورتي­فيكاتسيالاۋ قاراستىرىلعان. گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى ايەلدەر دەنساۋلىعىن رەپرودۋكتيۆتى بەكىتۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا قوسىم­شا ءىس-شارالاردىڭ تولىق كەشەنىن قاراستىرادى. سونىمەن قاتار, بۇل انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىل­دىرۋ, بۇل قىزمەتتى قارجىلاندىرۋدى جاقسارتۋ جانە دامىتۋ باسىمدىق­تارى بولىپ تابىلادى. گەندەرلىك سەزىمتالدىق قوعام­دىق تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇرت اراسىندا گەندەرلىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇر­گى­زى­لۋدە. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا گەندەر­لىك ساراپتاما جاسالدى. مەكتەپتىك جانە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇشىن “گەندەر” كەشەندى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. جەلدەل ءجۇرىپ جاتقان الەمدەگى جاھاندانۋ ءۇردىسى قوعامداعى زورلىق-زومبىلىقتى الدىن الۋ ماسەلە­لە­لەرىن وتكىر قويىپ وتىر. قازاقستاندا بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. 1999 جىلدىڭ وزىندە-اق ەل پرەزيدەنتىنىڭ باستا­ما­سىمەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرامىندا, اۋداندىق دەڭگەيگە دەيىن ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بويىنشا ارنايى بولىمشەلەر قۇرىلعان بولاتىن. قازاقستان بۇرىن­عى كەڭەستىك اۋماقتا وسىنداي بولىمشە قۇرعان جالعىز مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى­نىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, زاڭعا قارسى ءىس-ارەكەتتەردەن ايەل­دەر­دىڭ بوستاندىعى مەن زاڭدى قى­زى­­عۋ­شىلىقتارىن قورعاۋ. وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى “تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى” زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ بويىنشا قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە ازاماتتىق زاڭنامالارداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى سارا­­لاۋعا مۇمكىندىك تۋماق. ەڭ باستى­سى, بۇل زاڭدا وتباسىندا زور­لىق-زومبىلىق قايتا جاساۋدىڭ الدىن الاتىن شارالار قاراستىر­ىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ايەل­دەر­دىڭ قۇقىعىن قورعايتىن 20 داع­دارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, 2008 جىلى اتالعان ورتا­لىق­تارعا ءتۇرلى كومەك تۇرلەرىن سۇرا­عان 21679 ءوتىنىش تۇسكەن بولسا, ولاردىڭ 6165-ءى فيزيكالىق, 5539-ى پسيحولوگيالىق, 556-سى جىنىستىق جانە باسقا دا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان. قىلمىستىق كودەكستىڭ بارلىق باپتارىنا, سونىمەن قاتار ادام ساۋدالاۋعا بايلانىستى قىلمىستار­عا قاتىستى “قازاقستان رەسپۋبليكا­س­ى­نىڭ تۋريستىك قىزمەتى تۋرالى” زاڭىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەر­ىستەر ەنگىزىلگەن. بۇل ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ كۆاليفيكاتسيالىق بەلگى قۇرامى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلگەن, ولاردى جاساعاندارعا ارنالعان ىقپال شارا­لار دا كۇشەيتىلگەن. ەندىگى ۋاقىتتا ادامداردى قازاقستان اۋماعىنان زاڭسىز الىپ شىعۋ نەمەسە الىپ ءوتۋ قىلمىس بولىپ ەسەپتەلىپ جانە 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن مۇلكىن تاركى­لەۋمەن بىرگە باس بوستان­دى­عىنان ايىرۋ جازالارى قاراستىرىل­عان. ادام ساۋداسى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنىڭ ورەسكەل تۇردە بۇزى­لۋىنا اكەلىپ سوقتىراتىن قۇليەلە­نۋ­شىلىكتىڭ قازىرگى زامانعى فورما­سى بولىپ تابىلادى. ادام ساۋداسى جونىندەگى بايانداماعا سايكەس (ۆاشينگتون, 12 شىلدە 2007 جىل) قازاقستان كۇشتەپ جۇمىسقا سالۋ جانە جىنىستىق قىز­مەت­تەرگە ەرىكسىز يتەرمەلەۋدە كىسى ساۋ­دا­سى وبەكتىسىنە اينالعان ادامدار شىعاتىن جانە ءترانزيتتى ەل بولىپ وتىر. سول سەبەپتى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ادامداردىڭ زاڭسىز ترافيگى­مەن كۇرەستە ءتيىمدى ءارى جاڭا تاسىلدەردى قاراستىراتىن ساياسي شارالار قابىل­داۋدا. 2005 جىلدىڭ 14 جەلتوقسا­نىندا بۇۇ-نىڭ “ادام ساۋداسى جانە ءۇشىنشى تۇلعالار ارقىلى جىنىستىق قاتىناسقا قولدانۋ تۋرالى” كونۆەن­تسياسىن جانە دە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-تاجىريبەلىك جانە ارنايى شارالارى قاراستىرىلعان 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە كۇرەسۋ بويىنشا شارالارىنىڭ جوسپارىن ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ايتا كەتۋگە بولادى. گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل تاقىرىپتاعى سۇراقتار 2006-2011 جىلدارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق قوعام­دى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا دا ەسكەرىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 13 مىڭعا جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بار. ولاردىڭ جۇمىستارىن جاندان­دىرۋ ماقساتىندا 2006-2011 جىلدار­داعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇجىرىم­داماسى جانە “مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تۋرالى” زاڭ قابىلداندى. ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ورىندايدى. جىل وتكەن سايىن گەندەرلىك جانە وتباسى-دەموگرافيا ماسەلەلەرى بو­يىن­شا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇن­داي جوبالارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى مولايىپ كەلەدى. مىسالى, 2005 جىلى وسى ماقساتقا 1,5 ملن. تەڭگە بولىنسە, 2008 جىلى 20 ملن., ال 2009 جى­لى 40 ملن. تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالعان. گەندەرلىك ساياساتتى جۇزەگە اسى­رۋدى اقپاراتتىق قولداۋ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ بيۋد­جەتتىك باعدارلامالارىنان مەملەكەت­تىك تاپسىرىس اياسىندا اتقارىلادى. 2005 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى تەلە-راديو باعدارلامالاردىڭ سانى 2,5 ەسەگە, ال مەرزىمدى باسپا­سوزدەگى جاريالانىمدار 1,5 ەسەگە ارتقان. “گەندەرلىك تەڭدىكتى دامىتۋ جانە كۇشەيتۋ, ايەلدەر مەن ەرلەر قۇقىعىنا قاتىستى قوعامدىق سانا­داعى جاعىمسىز تاپتاۋرىن كوز­قاراس­تاردان ارىلۋ” تاقىرىبىنداعى مەم­لەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات اياسىندا 2008 جىلى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنا 18 ملن. تەڭگە, مەرزىمدى باق-تارعا 37,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى. اتقارىلعان جۇمىستاردى حالىققا جەتكىزۋگە 13 باق اتسالىستى. ايرىقشا اتاپ وتەر دۇنيە, وتبا­سى جانە گەندەرلىك ساياسات ماسەلە­لەرى بويىنشا ەلباسى ساياساتىن سارالايتىن جانە ناسيحاتتايتىن ۇلتتىق كوميسسيانىڭ “وتباسىم” جۋرنالى 2009 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جارىق كوردى (توقسانىنا 1 مارتە شىعادى). وتكەن جىلى جۋرنالدىڭ 4 سانى جارىق كوردى, ونىڭ بىرەۋى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا ارنالدى. وسى ايتىلعان اڭگىمەنىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى مەم­لەكەتتىك گەندەرلىك ساياساتتىڭ جۇيەلى جانە تالاپقا ساي جۇرگىزىلىپ وتىر­عانىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى. ول گەندەرلىك تەڭدىك جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلت­تىق جانە حالىقارالىق تاجىريبەسىن جان-جاقتى جانە ناقتى ەسەپكە الا وتىرىپ, الەم ەلدەرى قوعامداس­تى­عىنا ءتان وركەنيەتتىك, ءدىني جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن دە نازاردا ۇستايدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى ۇلتتىق گەندەرلىك ساياساتى ساباقتاستىق, پراگ­­ما­تيزم جانە تەڭگەرىمدىك ۇستا­نىم­عا سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ اجىراماس بولىگى ءارى ول ۇلتتىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى كۇشەي­تۋگە باعىتتالعان. ەقىۇ-عا توراعالىق بىزگە گەندەرلىك ساياسات سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىزگە ىقپال ەتەدى. جانە دە قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بۇدان كەيىن دە بەكي تۇسۋىنە بەيىمدەلۋىمىز بەن اتلان­ت جانە تىنىق مۇحيتى اراسىنداعى كەڭىستىكتە جان-جاقتى ىنتىماق­تاس­تىعىمىزدى ارتتىرۋعا تاپتىرماس مۇمكىندىك. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسى پرەزيدەنتى جانىن­­­­داعى ايەلدەر ءىسى جانە وت­­­باسى­لىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى.