جول باستاۋشىمىز – جاسى جەتپىستەن اسسا دا ءجۇرىسى شيراق, كوكىرەگى تولعان شەجىرە, كورگەندەرىن كوڭىلگە تۇيە بىلگەن ومىرزاق اتۋباەۆ (تورعاي) اعامىز. قازىنالى قارتىمىزدىڭ تۋعان ەل مەن جەردىڭ, وبالار مەن تاستاعى سۋرەت, جازۋلار سياقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرى جان دۇنيەڭدى باۋراپ, ەرتەگىدەي ەلىتەدى. وسىنداي ءبىر كەزەكتى اڭگىمە بارىسىندا وسى ىرعايلى سايداعى كونە جازۋلار تۋرالى ايتپاسى بار ما؟! سودان سول ءبىر بەلگىسىز «قۇپيا جازۋ مەن تاڭبالاردى ىزدەپ بارۋ, ءوز كوزىممەن كورىپ قايتۋ» تۋرالى وي ميىما مازا بەرمەدى. اۋەلى كۇندەگى كۇيبەڭ تىرلىكپەن ءجۇرىپ ءبىرشاما ۋاقىتتا ءوتىپ كەتىپتى, مىنە «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي بۇگىن وسى ءبىر ءىستىڭ ىڭعايى كەلىپ تۇرعان سياقتى.
جاركەنتتەن شىققاننان توقتاماعان قالپى لەسنوۆكا, ەڭبەكشى اۋىلدارىن كوكتەي وتكەن كولىگىمىز كيەلى كيتىڭگە كەلىپ بىراق ايالدادى. سارقىراعان تاۋ وزەنىنىڭ جوعارعى جاقتاعى وتكەلىنەن وتە سالا بەيتانىس ادامدارعا جولىعىپ, ءجون سۇرادىق. دىتتەگەن جەرىمىز قايشىنىڭ بەلىنە باراتىن جولدى ءبىلىپ الىپ, كوڭىلىمىز جايلانعان سوڭ, تۇسكى استىڭ قامىنا كىرىستىك. جول بويى تورعاي اعامىز سوزگە ارالاسپاي, تەك قىسقا عانا جاۋاپ قايىرىپ, توماعا تۇيىق وتىرىپ كەلدى. وزەن جاعاسىندا راحاتتانىپ وتىرىپ تۇستەندىك, اراسىندا اعامىزدى سوزگە تارتىپ ەدىم, ونشا اسەر ەتپەدى, سول بۇيىعى كۇيىندە, قالىڭ وي قۇشاعىندا قالا بەردى. نەگە كوڭىلسىز؟.. «قيناپ قويدىق پا, جاسى كەلگەن ادامدى» دەگەن, وي دا كەلە بەردى.
سىرتقا بىلدىرمەگەنمەن اعامىزدىڭ كوزىنەن «ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ الاي-دۇلەي كۇي كەشىپ, مازاسىزدانىپ» وتىرعانىن اڭعاردىم. ءارى قاراي مازالاۋدى ءجون كورمەدىم, «نە دە بولسا بارا كورەرمىز» دەپ شەشتىم. ال جيەنىم بەكبولاتتىڭ بەيمالىم جازۋ مەن سۋرەتكە دەگەن قۇشتارلىعى سونداي ەرەكشە كوڭىلدى, مىنا قالپىندا وتتان دا, سۋدان دا تايىناتىن ءتۇرى جوق. جۇرگىزۋشى بالامىز رايىمبەك پەن ايبەكتىڭ ويلارىندا تۇك جوق, ولار ءۇشىن ءبارى قىزىق, ءبارى تاڭسىق. ەكەۋى زىر جۇگىرىپ اعالارىنا بارىنشا قىزمەت كورسەتىپ جاتىر. وتە ىزەتتى, تاربيەلى جاستار ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر, قاراپ تۇرىپ ريزالىقتان جانىڭ سۇيسىنەدى. وزەن جاعاسىنداعى كوك مايسادا ازىلدەسىپ وتىرىپ اسىمىزدى ىشكەن سوڭ, اقشاعىلدىڭ سايىمەن باتىس جاقتى بەتكە الىپ, قايشىعا قاراي تارتىپ كەتتىك. جولاي مەن دە ويعا بەرىلدىم: ...قانداي جازۋ ەكەن ءا؟.. ...كىمدەردىڭ قولتاڭباسى؟ قاشان تاسقا باسىلدى ەكەن؟ جازۋ... تاڭبا... توقتا! مەن وسى جازۋلار تاريحى تۋرالى نە بىلەمىن؟ وزىمە ءوزىم سۇراق قويدىم, ويدى وي جەتەلەپ, تۇڭعيىققا باتىپ بارامىن...
جازۋلار تاريحى جايلى وقىعاندارىم ەسكە ءتۇسىپ, بەينەتاسپاداعى كادرلار ءتارىزدى تىزبەكتەلىپ سانا ارقىلى ءوتىپ جاتىر. جازۋ – قىسقاشا ايتساق, ادامنىڭ ويىن, قورشاعان ورتاعا كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, سولار جايلى حابار بەرەتىن تاڭبالار جۇيەسى عوي. ال تاسقا بەدەرلەنگەن بەينەلىك بەلگىلەر عىلىمدا پەتروگليف نەمەسە پيكتوگرافيا دەپ اتالادى. سونىمەن ادامزات تاريحىنداعى العاشقى جازۋ تاڭبالارىنىڭ ومىرگە كەلۋى وسىدان 5000 جىل بۇرىنعى تاياۋ شىعىستاعى شۋمەر ەلىنەن باستاۋ العان-دى. ودان كەيىنگى 22 داۋىسسىز دىبىسى بار تۇڭعىش ءالىپبيدىڭ يەلەرى – فينيكيالىقتار ەكەنىن دە بىلەمىز. قىسقاشا قايىرساق, مىنا عالامشارداعى ادام ومىرىندە جازۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
...وزىممەن ءوزىم بولىپ, تۇڭعيىق ويدىڭ تۇبىندە وتىرعان مەنى «ىزدەگەنىمىز وسى جەر, كەلدىك!» دەپ «ساڭق!» ەتكەن تورعاي اعامىزدىڭ داۋىسى سەلت ەتكىزدى. بوكتەردى قيالاي جولسىزبەن جۇيىتكىگەن كولىگىمىز, جەردىڭ وي-شۇڭقىرىنا قاراماي شوقىراقتاعان كۇيى ءبىر كيىز ءۇيدىڭ الدىنا كەلىپ بىراق توقتادى. جامىراپ كولىكتەن تۇسە باستادىق, ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز تاۋ جاقتا, تاس بىتكەننىڭ ءبارى جازۋ سياقتى ەلەستەيدى.
سويتكەنشە كيىز ۇيدەن بەت-اۋزىن ۋقالاپ, كوزىن سىعىرايتقان ءبىر جىگىت اعاسى شىقتى, ءجون سۇراستىق. ول «بۇل جەر كۇلدىقورا, ارعى جاقتارىڭىز كوكتاستى» دەدى, قولىن باتىسقا سەرمەپ. ءبارىمىز ەشنارسەگە تۇسىنبەي ءبىر ءسات ابدىراپ قالدىق, سوندا قالاي بولعانى؟.. تورعاي اعانىڭ اينالاعا تاڭدانا قاراپ ء«اي, وندا ىرعايلى ساي قايدا؟» دەگەن سۇراعىنا, «ارتتارىڭىزدا قالدى عوي» دەپ شىعىس جاقتاعى ءبىرشاما ارالىقتا تۇرعان بيىكتەۋ جارتاستى نۇسقادى. اعامىز اينالانى كوزبەن شولىپ «سوندا قالاي اداستىم با؟» دەپ جان-جاعىن اڭىرىپ قاراعان كۇيى تۇرىپ قالدى. تەز ەسىن جيا قويىپ, سالدەن سوڭ الگى مالشى جىگىتكە «جاقىن ماڭدا جازۋ-سىزۋى بار تاستار كورمەدىڭ بە؟» دەپ قايتا سۇراق قويدى. مالشى «جوق» دەپ قىسقا قايىردى دا, توقتاپ بارىپ ەسىنە ءتۇستى-اۋ دەيىم, «تەك مىنا توبەنىڭ ار جاعىندا ارابشا جازۋى بار ءبىر تاستى عانا كوردىم» دەپ ءسوزىن اياقتادى. وعان جاۋاپ رەتىندە تورعاي اعا: «ە ونى بىلەمىز, ول ءبىر بايدىڭ قىزىنا قويىلعان تاس قوي, ودان باسقا شە؟ مال قاراعاندا وسى ماڭدى سان شارلاسا دا جان جاقتارىنا كىشكەنە ءبىر زەر سالمايدى ەكەن ءا بۇلار...» دەپ رەنجىگەن كەيىپ تانىتتى. سونىمەن كەرى بۇرىلىپ توبەنى بوكتەرلەي ءجۇرىپ وتىرىپ, ىزدەگەن ىرعايلى سايىمىزعا دا جەتتىك-اۋ.
بارا سالا سول ەكپىنىمىزبەن توقتاماعان كۇيى سايدى بويلاپ جوعارى ورلەدىك, ەسىل-دەرتىمىز تەزىرەك كونە جازۋدى كورۋ. شامامەن 150 مەتر جۇرگەن سوڭ العاشقى جارتاسقا جولىقتىق, ونداعى جازۋدى مەنەن باسقا ەشكىم بايقامادى, ءبارى جىلدامداتا ىلگەرى كەتتى. العاشقى جازۋ جان دۇنيەمدى جاعىمدى اسەرگە بولەدى, جايلاپ فوتواپپاراتىمدى قولعا الىپ سۋرەتكە ءتۇسىردىم. قىتاي يەروگليفىنە ۇقسايتىن سياقتى ما, قالاي ءوزى؟ جوق, ەمەس-اۋ, ەمەس. سودان سايدى ورلەپ تاعى 400 مەتر جۇرگەندە سايدىڭ ەكى جاعىن الا ورنالاسقان ۇلكەن جاقپار تاستار بىردەن كوزگە ءتۇستى. سولار شىعار دەپ شامالادىم, ىزىنشە مەنەن بۇرىن جەتكەن بەكبولاتتىڭ قۋانعاننان ءماز بولىپ ايعايلاعان داۋىسىن ەستىدىم. ەكى قولىن اسپانعا كوتەرىپ الىپ قۋانىشتان جارىلايىن دەپ تۇر, «مىنە جازۋ, مىنە سۋرەت!» دەپ ءار تاستى ءبىر كورسەتەدى.
جالپى, جارتاس دوعا ءتارىزدى ۇلكەن ءۇش بولىكتەن تۇرادى ەكەن. ەكى بولىگى باتىس جاعىندا قاتارلاسقان, ال ءبىر بولىگى شىعىس جاعىندا جەكە ورنالاسىپتى. ورتاداعى اشىقتان سۋ اققان بولۋى كەرەك, بىراق وسى اشىق بولىكتى, الدىڭعى جاقتى جەرگىلىكتى مالشىلار جارتاستىڭ سىنعان كىشكەنە بولىكتەرىمەن قورشاپ قورا جاساپ الىپتى. شىعار ەسىكتىڭ سول جاعىندا ۇزىن قۇرىق تۇر, سوعان قاراعاندا جىلقى مالىن قامايتىن سەكىلدى.
جارتاستا بەينەلەنگەن تاۋەشكى, اتتى ادام, بۇعىلار مەن ارقاردىڭ سۋرەتتەرى كەرەمەت! ال جازۋلاردى كورىپ تاڭ-تاماشا بولدىق. وسىنشاما عاجايىپ تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تابىلۋى, مەنى اياق استىنان بەينە ءبىر التىن كومبەگە جولىققانداي كۇيگە ءتۇسىرىپ, اڭىرىپ تۇرىپ قالدىم. قىتايدىڭ, ارابتىڭ, پارسىنىڭ, كونە تۇركىنىڭ سىنا جازۋلارىنا مۇلدەم ۇقسامايدى. كىم, قاشان جازدى ەكەن؟ قاي داۋىرگە ءتان؟ قانشاما عاسىرلاردى ارتقا تاستادى ەكەن بۇل جادىگەر؟ اتتەڭ, تاستار دا سويلەيتىن بولسا عوي... سويلەيدى ولار, سويلەيدى, بىراق وعان ءبىزدىڭ ورەمىز جەتپەي تۇر-اۋ!.. وزىممەن ءوزىم كۇبىرلەپ سويلەسىپ ءجۇرمىن, سۋرەتكە دە تۇسىرۋدەمىن. ويىمنىڭ سان-ساققا بولىنگەنى سونداي, ويشا ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالامىن. تاعى ءبىر بايقالعان ەرەكشەلىك جابايى جانە ءۇي جانۋارلارى جارتاستىڭ جوعارعى بولىگىندە سۋرەتتەلىپتى دە, تومەنگى جاق بولىگى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇپيا جازۋلارمەن كومكەرىلگەن.
مەنىڭ ءوز جورامالىم بويىنشا ساق, ءۇيسىن داۋىرىنە جاتاتىن سياقتى. ءيا, سول! ءدال ءوزى! جابايى جانۋارلار ساق زامانى بولسا, اتتى ادام ۇيسىندەردىكى! ەسىمە ءار سايدىڭ جاڭاعى كۇلدىقورا, ىرعايلىنىڭ اۋزىنداعى بيىك تەپسەڭدە جاتقان تاس وبالار ساپ ەتە ءتۇستى. سەبەبى ۇيسىندەر ولگەن ادامداردى مۇردەنى سۋ شايمايتىن بيىك توبەلەر مەن تاۋ بوكتەرلەرىنە جەرلەگەنى تاريحتا بار. كەلە جاتىپ سول وبالاردىڭ بىرنەشەۋىن سۋرەتكە دە ءتۇسىرىپ العان ەدىم. تاعى ءبىر بايقاعان نارسەم – تاستاعى سۋرەتتەر اراسىنان قولىنا قۇس ۇستاعان اتتى ادام, ياعني قۇسبەگى! مال باعىپ ساياتشىلىق قۇرۋ ءبىزدىڭ اتاكاسىبىمىز ەكەنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز, سول سۋرەت استىنداعى جازۋ ساياتشىلىق, اڭشىلىق نەمەسە مال باعۋ تۋرالى جازىلعان دەرەكتەر بولۋى دا مۇمكىن عوي. ب.ز.ب. ءى-ءىى عاسىرلاردا سولتۇستىگى بالقاشتان ءبىزدىڭ ءوڭىردى قوسا العاندا وڭتۇستىگى ىستىقكولگە دەيىنگى ايماقتى ءۇيسىن ەلى مەكەندەگەن ەدى عوي. سول كەزەڭدەگى قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ تاريحي مالىمەتتەرى بويىنشا:
«...ۇيسىندەردىڭ مەملەكەت باسشىسى – كۇنبي (گۋنمو), استاناسى – شىعۋ قالاسى (چيگۋچەن) قازاقشا قىزىلاڭعار, ءتۇتىن سانى – 120000, ادام سانى – 630000, اسكەرى – 188800».
دەمەك, بۇل ەلدىڭ وزىندىك مەملەكەتى, ءتىلى, ورداسى, جازۋى بولدى دەگەن ءسوز. ولار بۇل مالىمەتتەردىڭ ءبارىن اتالمىش مەملەكەت ورداسىنداعى ارنايى قۇجاتتاردان العان. نەگە دەسەڭىز بۇكىل ءۇيسىن جەرىن ارالاپ مال-جانىن ساناپ شىعۋعا قىتاي جيھانكەزىنىڭ ءومىرىنىڭ جەتپەسىن ءبارىمىز دە ءتۇسىنىپ وتىرمىز. سونداي-اق 70 مىڭ يەروگليفتەن تۇراتىن قىتاي جازۋىنىڭ تۇڭعىش رەت قولدانىسقا ءتۇسۋى قازاق ەلىمەن شەكارالاس اۋماقتا ىسكە اسقانىن تاريحتان بىلەمىز. دەمەك, بۇل سالادا ءبىزدىڭ كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ ىقپالىنىڭ بولعانىن جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس جانە دە بۇل جاعداي كوشپەلىلەردىڭ وزىندىك جازۋ بەلگىلەرى بولعاندىعىنان دا حابار بەرىپ تۇر ەمەس پە.
قورىتا ايتقاندا, وسىلاردىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, بۇل كونە جازۋ ء«ۇيسىن جازۋى بولۋى دا مۇمكىن عوي» دەگەن جورامالعا توقتادىم. وعان قوسا قۇرمەتتى وقىرمان, قازاق جەرىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ءتول جازۋىنىڭ پايدا بولۋ مەرزىمى ب.ز.د. ءى مىڭجىلدىق ەكەنىن ۇمىتپاعان بولارسىز. ارينە, بۇل تەك ءوز ويىم, بىراق تولىقتاي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيە ەكەندىگىنە ءشۇبام جوق. جارتاستاعى جازۋ تاڭبالارى مەن جانۋارلار بەينەسىن سۋرەتكە ءتۇسىرۋدى اياقتاپ, تاعى ءبىر رەت ارقايسىسىن جەكە-جەكە مۇقيات قاراپ شىقتىم.
تاماشا جاڭالىق! العان اسەرىمدى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس! اينالاعا ريزا كوڭىلمەن قاراپ ءبىراز تۇردىم دا, دەمالۋعا تىزە بۇگىپ وتىرعانىمىز سول ەدى, بۇلتتان شىققان كۇندەي بولىپ «جارق!» ەتىپ تورعاي اعامىز كەلدى, ءجۇزى جانىپ تۇر, وتە كوڭىلدى. باعانا بىزدەر جاپا تارماعاي ساي بويىمەن ورلەپ كەتكەندە, ول كىسى شارشاعاندىقتان ارتتا قالىپ قويىپتى. سودان ءبىراز دەمىن الىپ, اپتىعىن باسىپ كەلگەن بەتى وسى. قۋانىشتان ءجۇزى بال-بۇل جانعان اعامىز: «وسى عوي ءبىزدىڭ ىزدەگەنىمىز, مانا جول بويى جاس بولسا كەلىپ قالدى, بۇل جاققا كەلمەگەنىمە دە كوپ جىلدار بولدى (20 جىلدان اسىپ كەتتى), تابا الماي قالسام بالالاردان ۇيات بولاتىن بولدى-اۋ», دەپ قاتتى ۋايىمداپ ەدىم. جازۋلى جارتاستى تاپقانىمىز قانداي جاقسى بولدى», دەپ ەكى قولىمەن جارتاستى نۇسقاپ جاس بالاداي ءماز بولىپ تۇر.
بىردە شوقىراقتاپ, بىردە جايلى قالپى قايتار جولمەن زۋلاپ كەلە جاتقان كولىك تەرەزەسىنەن – زەڭگىر كوككە, ماناۋراپ مۇلگىگەن الىپ تاۋعا قاراپ, قايتادان ەرىكسىز ويعا شومدىم: ويپىرماي, «كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە؟» دەگەن راس-اۋ ءسىرا! ىشتەي ويدى وي قوزعاپ, بەيمالىم بەينەلەر مەن تاڭباعا تولى جارتاس قايتا كوز الدىما ەلەستەدى. ءارتۇرلى ساۋالدار سانامدا مىڭ قۇبىلادى, بۇل جازۋلار ەرتە ورتا عاسىردا دا جازىلۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن «سۇراق» تا قىلاڭ بەردى. ەسىمە ەندى ءتۇستى ب.ز. ءVىىى عاسىرىنداعى قارلۇقتار زامانىندا جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن تيبەتتىكتەر تاۋ-تاسقا وزدەرىنىڭ بۋددالىق دۇعالارىن ويىپ جازىپ قالدىرعاندارى تۋرالى دەرەكتەر بار عوي, تاريحتا. تۇركىنىڭ تاسپار, ىشپارا قاعاندارى ءوز بيلىگى تۇسىندا بۋددا دىنىنە بوي ۇردى ەمەس پە؟!. ءسويتىپ تيبەتتەن لامالاردى العىزىپ, بۋددانىڭ قاسيەتتى جازبالارىن تۇركى تىلىنە اۋدارتىپ كەڭىنەن ناسيحاتتاعان ەدى. بۇل جازۋ سول بۋددا موناحتارىنىڭ قولتاڭباسى شىعار؟!.
ەندى بۇعان سول تيبەت لامالارى جازبالارىنىڭ بۇدان بۇرىندارى ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان تابىلعانى تۋرالى دەرەكتى قوسىڭىز. ءيا, ول دا مۇمكىن. ارينە بۇل تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر, بىزدىكى تەك جوبا, بولجام عانا. تۋعان ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحى بىزدەر مەن كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا عوي. سول قۇندى جادىگەرلەردى قاستەرلەۋ ءار قازاقتىڭ ازاماتتىق پارىزى بولماق. ارقاشان پارىزىمىزعا ادال بولىپ, «ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەننىڭ ەڭسەسى بيىك» دەگەن حالىق ناقىلىن تۋ ەتىپ, ەلىمىز ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەيىك, اعايىن! تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, مەملەكەتتىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن!
قالي يبرايىمجانوۆ
جاركەنت
