ياعني ەرتىس اۋدانىنا 3 وتباسى (16 ادام), اقتوعاي اۋدانىنا 1 وتباسى (3 ادام), ۋسپەن اۋدانىنا 1 وتباسى (3 ادام) ورنالاسقان. ءبىز جۇمىس ساپارىمەن ەرتىس اۋدانىنا بارعانىمىزدا وندا 8 وتباسى (34 ادام) كوشىپ كەلگەنىن بىلدىك. وسىنداعى گولۋبوۆكا اۋىلىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىنداعى ىنتىماق اۋىلىنان قونىس اۋدارعان ازات دەمەسىنوۆتىڭ ءوز ماماندىعى ينجەنەر بولسا, ايەلى مۇعالىم ەكەن, وتباسىندا 3 بالاسى بار. بىردەن ءۇيلى بولعان ازات «اباي» جشس-ىنە ينجەنەر-باقىلاۋشى, ال ليۋدميلا مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسىپ, 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندەگى جاردەماقىعا يە بولدى. ولاردىڭ 1 جىلعا دەيىن كوممۋنالدىق تولەمدەر مەن جالعا الۋ شىعىندارى وتەلىپ, باسقا دا كومەكتەر بەرىلمەك. وسى اۋداننىڭ بۇلانباي اۋىلىنا جەرگىلىكتى كاسىپكەر امانتاي ءمۋسيننىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىسىنان جانە وزبەكستاننان 5 وتباسى كوشىپ كەلدى. ولار 3 مىڭداي جىلقىسى بار «التاي», «قارپىق», «سايدالى», «سارتوقا» شارۋا قوجالىقتارىندا ەڭبەك ەتۋدە. كوشىپ كەلگەندەرگە ءۇي بەرىلگەن. الدارىندا مالى دا بار.
امانتاي اعامىز جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 3 وتباسىن قابىلداپ الۋعا ءازىر. قازىر اۋدان ورتالىعى ەرتىس پەن اعاشورىن اۋىلىندا 24 پاتەرلى, سەۆەرنىي مەن گولۋبوۆكا اۋىلدارىندا 2 پاتەرلى 4 ءۇي سالىنۋدا. گولۋبوۆكا مەن بۇلانبايدان باسقا ەرتىس, امانگەلدى اۋىلدارىنا دا وڭتۇستىكتەگى ماقتاارال, تۇلكىباس, سارىاعاش اۋداندارىنان كەلگەن ءبىردى-ەكىلى وتباسىلار ورنالاسىپتى. اۋدان اكىمدىگى كەلەسى جىلى 200 وتباسىن ورنالاستىرۋعا ازىرلەنۋدە.
سونىمەن بىرگە پاۆلودار اۋدانىنا دا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى شەڭبەرىندە الماتى, جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان 1200-گە جۋىق ادام كەلىپ قونىستانادى دەپ جوسپارلانۋدا. اۋدان باسشىسى الەكساندار بابەنكو باستاعان اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە بارىپ قايتتى. ناتيجەسىندە چەرنورەتسك اۋىلىنا سارىاعاشتان 5 وتباسى كەلدى. ولار قازىر جۇمىسقا ورنالاسىپ, ۋاقىتشا بەرىلگەن ۇيلەرگە ورنالاسقان. وڭتۇستىكتەگى سياقتى پاۆلودار اۋدانى دا كوكونىس وسىرەدى. ءبىر چەرنوياركا اۋىلىندا 150 شارۋا قوجالىعى بار. ءبىز چەرنورەتسك اۋىلىنا كەلگەن ەربول مولداباەۆ, ۇلان مولديەۆ ەسىمدى ازاماتتارمەن كەزدەستىك. ەكەۋى دە جەرگىلىكتى «ماقاش» شارۋا قوجالىعىنا جۇمىسقا ورنالاسىپتى. اۋدان اكىمدىگى ولارعا ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر بەرىلەتىنىن جەتكىزىپ, ءبىر جىلعا ارنالعان جالدىق پاتەر قۇنىن تولەۋگە ۋادە بەرىپتى.
باستىسى, شەتتەن كەلگەن اعايىندار مەن وڭتۇستىك وبلىستاردان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وتباسىلارىن ورنالاستىرۋدا قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر مەن سىنىپتاردىڭ بولۋى, بالاباقشالارمەن قامتىلۋى, جاڭا ورتاعا تەزىرەك بەيىمدەلىپ كەتۋلەرىنە جان-جاقتى كومەك قاجەت. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ اقپارلارىنا قاراساق, ءوندىرىستى وڭىرگە جۇمىسشىلار, باقتاشىلار, تراكتورشىلار جەتىسپەيدى. سوندىقتان وڭتۇستىك وڭىرلەردەن كوشىرىلەتىن تۇرعىندار الدىمەن وسى ورىنداردى تولتىرۋى ءتيىس. ەكىباستۇز, اقسۋ سياقتى ءوندىرىستى قالالاردىڭ دىتتەگەنى دە وسى. ال جەلەزين, باياناۋىل اۋداندارىنىڭ كاسىپكەرلەرى اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى ءۇشىن جۇمىسپەن بىرگە تۇرعىن ءۇي بەرۋگە دايىن. باسقارمانىڭ كوشى-قون ءبولىمى «وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوشىپ كەلىپ, ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوپ. ماسەلەن, شىمكەنتتەن 200 جانە قىزىلوردادان 300-دەي وتباسى پاۆلودار وڭىرىنە قونىس اۋدارۋعا نيەت بىلدىرۋدە. بىراق باسپانا ماسەلەسى قيىنداۋ. كەلگەندەرىندە ءۇي جوق, ولار جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان بەرىلەتىن قىزمەتتىك پاتەرلەردە جانە پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتىر» دەيدى.
قازىر وبلىس اۋماعىنداعى اۋىل حالقىنىڭ سانى – 223 742 ادام (29,5 پايىز). سوندىقتان پاۆلودار وبلىسىنا كوشىرۋدىڭ نەگىزگى ماڭىزى دەموگرافيالىق دەمەۋ بولۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال. بۇل ءۇشىن كوشىپ كەلگەن تۇرعىنعا اۋەلى باسپانا كەرەك. قونىس اۋدارعان وتباسىلارعا تەگىن ءۇي بەرىلمەيدى. بالالى-شاعالى وتباسى بار ادامنىڭ ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشىپ كەلىپ, ءۇي جالداۋعا كۇيى كەلمەسى انىق. ءبىر جىلدان كەيىن كۇيى كەتەدى, ەرىكسىز قايتا جولعا جينالادى. ەلىمىزدەگى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى 2013 جىلى قابىلداندى. باعدارلامادا جۇمىس كۇشىنە تاپشى وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى ارتىق وبلىستارعا شاقىرۋ ايتىلعانىمەن, بۇل ماسەلەدە الدىمەن وڭىرلىك جوسپاردىڭ كەرەگى انىق. مىسالى, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ كوشى-قون باعدارلاماسى قانداي, ناقتى جوبا-جوسپار جاسالعان با دەگەن سۇراقتار بارشانى مازالايدى. ال قازىرگى احۋالعا قاراساڭىز, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ وتىرىستارىندا بۇل جايىندا تالقىلاۋ, تالداۋ جاسالعانى بايقالمايدى. سوندىقتان ءبىردى-ەكىلى ادامنىڭ كوشۋىمەن قونىستاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدامىز دەگەن ءسوز ءالى شيكىلەۋ. وڭتۇستىكتەن, شەتتەن كەلگەن قازاقتار بولسىن, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋى قاجەت. ولارعا كەرەگى اۋىلىنا ەل قونىپ, جۇرت كوشىپ كەلىپ جاتقاندا قۇشاق جايا قارسى الىپ, ولاردى جاڭا قونىسقا بەيىمدەۋ عوي.
بۇعان دەيىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ «كوشەم دەگەن ازاماتتى ىنتالاندىرۋ كەرەك. ول سول ايماققا قىزىعۋشىلىقپەن بارۋى قاجەت. ءبىز ولارعا ءۇي الىپ بەرەمىز, جاعدايىڭدى جاساپ بەرەمىز دەپ ۇمىتتەندىرمەۋىمىز كەرەك. مەملەكەت ەشكىمگە بارا سالىپ ءۇي اپەرمەيدى. ال كوشىپ جاتقاندارعا ءبىز تۇرعىن ۇيلىك نەسيە الۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن تۇرلەرىن قاراستىرۋعا نەمەسە جالعا العان ءۇيدىڭ شىعىندارىن وتەۋ سياقتى قۇرالداردى قاراستىرامىز», دەگەن-ءدى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە 59 مىڭ وتباسىنى كوشىرۋ, كوشى-قون جۇمىستارىن 2018 جىلدان باستاۋ جوسپارلانعان. ولاردى الەۋمەتتىك قولداۋ ءۇشىن ءبىر جىل بويى باسپانا جالداۋ مەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋگە ارتاراپتاندىرىلعان كومەك قارجىسى بولىنبەك. كوشۋ شىعىندارى دا مەملەكەت ەسەبىنەن قاراستىرىلادى. ءوڭىر باسشىلىعى وسى كوشكە وسى باستان ازىرلىك جاساۋى ءتيىس. كەزىندە بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا «اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارىندا حالىق سانى از. ول جاققا وڭتۇستىكتەن تۇرعىنداردى كوشىرۋ كەرەك. اۋىلدار بوس جاتىر», دەپ دابىل قاققان ەدى. ماسەلە ءالى كۇن تارتىبىندە تۇر. مىسالى, اۋىل تۇرعىندارى قاجەتتى جەر تەلىمىنە قول جەتكىزە المايدى. بىرەۋلەر يەلەنىپ السا دا بۇل جەرلەر بوس جاتادى. اۋىلدى ساقتاۋ, اۋىلعا ەل قوندىرۋ ماسەلەسى وبلىستىق پروكۋراتۋرانى دا ويلانتىپ وتىر.
– سوندىقتان وڭىردەگى اۋدان پروكۋرورلارىنا جەردىڭ ايقىن, زاڭدى جانە ءادىل ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جىل سايىن اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋعا اۋقىمدى قاراجات بولىنەدى. بۇل تۋرالى اۋىل تۇرعىندارى بىلە بەرمەيتىندەرى راس. سۋبسيديا مەن نەسيەلەر جىل سايىن بەلگىلى ءبىر ادامدارعا عانا بەرىلمەۋى ءتيىس. اۋىلدىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ تۇرعىنداردىڭ قالاعا قونىس اۋدارۋىن ازايتادى. وبلىس حالقىنىڭ 20 پايىزى عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى تومەن. تۇرعىندارى از ءارى شالعايدا ورنالاسقان ءار اۋىلدى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. اۋدان پروكۋرورلارى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ ءار اۋىل بويىنشا بۇل ماسەلەنى زەردەلەپ, شەشۋگە مىندەتتى. سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ وزگە دە كوزدەرىن قاراستىراتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى ۇسىنۋ قاجەت, – دەيدى بۇل رەتتە وبلىس پروكۋرورى سەرىك قارامانوۆ.
ال اۋىلداردا, اۋدان ورتالىقتارىندا قازىر بوس ۇيلەر دە جوق. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان ءۇي بەرىلسە نەمەسە ءۇي ساتىپ الۋعا جەتەتىندەي قاراجات بولىنەتىن بولسا عانا سولتۇستىككە ەل كوشىرۋگە بولادى. مىسالى, كوشىپ كەلگەن وتباسى ەرتىس اۋدانىنداعى گولۋبوۆكا اۋىلىنا بارادى. ويتكەنى وندا اۋىلدى وركەنيەتتى دارەجەگە جەتكىزگەن نيكولاي ميللەر ەسىمدى كاسىپكەردىڭ شارۋاشىلىعى بار. ول شاعىن قالاشىق سالىپ, باسپانا بەرىپ وتىر. ياعني كوشىپ كەلۋشىلەر اۋىلدارعا قىزىعۋشىلىقپەن بارۋى كەرەك. ءبىز قالاي قىزىقتىرا الامىز؟ كوپ اۋىلدارىمىز شالعايدا. جولسىز, سۋسىز. سوندىقتان كەلۋشىلەر وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كوكونىس وسىرۋگە الەۋەتى جەتكىلىكتى پاۆلودار اۋدانى, ەكىباستۇز, اقسۋ سياقتى ءوندىرىستى قالالارعا, جەلەزينكا, ۋسپەنكا, قاشىر اۋداندارى سىندى حالىقارالىق جولداردىڭ بويىندا تۇرعان, شارۋاشىلىقتارى دامىعان جەرلەرگە ىرگە تەپكىسى كەلەدى. مىسالى, وزبەكستان جاعىنان كەلگەن قازاقتاردىڭ دەنى ەكىباستۇزدىڭ سولنەچنىي كەنتىنە قاراي جول تارتادى. بۇل جەردە گرەس-2 ستانساسى مەن ونىڭ بوس تۇرعان, جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان پاتەرلەرى بار.
ايتا كەتەرلىگى, كوشىپ كەلۋشىلەرگە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جول شىعىنىن وتەۋگە سۋبسيديا بەرىلەدى. ياعني ءۇيدىڭ وتاعاسى 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش جانە باسقا مۇشەلەرى 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە جاردەماقى الادى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ءوڭىردىڭ تەحنولوگيا, حيميا-مەحانيكا, بيزنەس, اگرارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجدەرى «سەرپىن» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, الماتى, جامبىل وبلىستارىنان 200 جاستى قابىلداماقشى. قۋانىشتىاق حابار. ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت. الايدا وڭىرلىك جوبا-جوسپار قابىلدانباي, كوش قابىلداۋ ءىسىنىڭ تۇراقتى جولعا تۇسپەيتىنىن تۇسىنسەك ەكەن.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
