«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەمەكشى, قازاقستاندىقتار كۇز بەن كوكتەمدە بەنزين باعاسىنىڭ نەشە تەڭگەگە كوتەرىلەتىنىن الاڭداي كۇتۋدى ادەتكە اينالدىردى. بيىل دا ەلىمىزدەگى جانار-جاعارماي ستانسالارى كراندارىنىڭ قۇلاعىن ۇستاعاندار «داستۇرلەرىنەن» جاڭىلمادى. قىركۇيەك ايىندا بەنزين باعاسى بىردەن 10-11 پايىزعا كوتەرىلىپ شىعا كەلدى. قازان ايىندا كولىك جۇرگىزۋشىلەر ەڭ كوپ تۇتىناتىن اي-92 ماركالى بەنزيننىڭ ءليترى 153 تەڭگەگە شارىقتاپ شىقتى.
قالتالارى تاقىرلانعان كولىك جۇرگىزۋشىلەر بەنزين باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنىڭ سەبەبىن بىلگىسى كەلىپ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆتىڭ اۋزىنا قارايدى. ال مينيستر جالتاقتاپ رەسەيگە قارايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى اي-92 بەنزينىنە دەگەن سۇرانىستىڭ 30 پايىزى رەسەيدەن اكەلىنگەن ءونىم ارقىلى قاناعاتتاندىرىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىر ايىنان بەرى رەسەيدەن تاسىلاتىن بەنزيننىڭ كوتەرمە باعاسى تونناسىنا 517 دوللاردان 560 دوللارعا دەيىن قىمباتتاعان كورىنەدى. الەمدىك سانكتسيا قىسپاعىندا وتىرعان رەسەي تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا باعانى تاعى قالاي قۇبىلتاتىندىعى بوزىمباەۆقا بەيمالىم ەكەن.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بىلدەي ءبىر ءمينيسترىنىڭ جاۋابىن ەكىنشى ءبىر مەملەكەت ءونىمىنىڭ باعاسىنا تاۋەلدى قىلىپ قويعان قانداي قۇدىرەت؟ مۇناي شيكىزاتىنىڭ ۇستىندە وتىرعان قازاقستاننىڭ مۇناي ونىمدەرى بويىنشا ۇنەمى رەسەيگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا الماي كەلە جاتقاندىعىنىڭ سىرى نەدە؟ «قازاقستان فەنومەنى» اتانعان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن الەمگە تانىتقان ەگەمەن ەلىمىزدە شيرەك عاسىر بويىنا ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ سالىنباۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بەنزين باعاسى قاشان تۇراقتايدى؟ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى قىلعان وسى ءبىر اششى سۇراقتارعا اشىق جاۋاپ ىزدەيتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
«باقسام, باقا ەكەن» دەگەندەي, بۇل تاعدىرشەشتى سۇراقتاردىڭ سىرى «جابايى كاپيتاليزمدەگى جەكەمەنشىكتىڭ باس پايداسىن وسىرۋگە قۇنىققان «بارماق باستى, كوز قىستى» اتتى باقاي ەسەپتە جاتىر ەكەن. وعان قازاقستانداعى بەنزين باعاسىن بەلگىلەۋ قۇرىلىمىنىڭ قىر-سىرىن زەرتتەۋ ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن, رەسەيدە بەنزين باعاسىن بەلگىلەگەن كەزدە ونىڭ قۇنىنىڭ 50 پايىزىن بيۋدجەتكە اۋدارىلاتىن اكتسيزدەر مەن سالىقتار قۇرايدى. ال قازاقستاندا بەنزين باعاسىنىڭ 50-60 پايىزى شيكىزات قۇنىنان, 20-30 پايىزى قايتا وڭدەۋگە جانە تاسىمالداۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردان, تەك قالعانى عانا بيۋدجەتكە تۇسەتىن اكتسيزدەر مەن سالىقتاردان قۇرالادى. ياعني بەنزين باعاسىنان تۇسەتىن پايدانىڭ 80 پايىزدان استامى ءبىر قولعا شوعىرلانعان ەنشىلەس (اففيليروۆاننىە) كومپانيالارعا تيەسىلى. ويتكەنى شيكىزاتتى جەتكىزەتىن دە, دايىن ءونىمدى الاتىن جانە تاسىمالدايتىن دا وسى بارلىق پايداسىن ءبىر قوجايىننىڭ قالتاسىنا قۇياتىن ۇلەسى ءبىر ەنشىلەس كومپانيالار بولىپ تابىلادى.
سوندا وسى قالتالى قوجايىندار دايىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن قىمباتقا شەتەلدەن تاسىعانشا, ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن جوعارى ساپالى بەنزيندى تولىقتاي قازاقستاندا شىعارۋعا نەگە مۇددەلى ەمەس؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى دا سول ەنشىلەس كومپانيالاردىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن كوزقاراستا جاتقان سياقتى. ماسەلەن, سوڭعى ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدەگى بەنزين باعاسىن قالايدا تۇراقتاندىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترىن سۇراقتىڭ استىنا الىپ-اق باقتى. ق.بوزىمباەۆ بولسا, «بارلىق ماسەلە رەسەيدەن تاسىمالداناتىن 20 پايىز كولەمىندەگى بەنزيننىڭ باعاسىنا بايلانىستى. ەگەر ونىڭ باعاسى بۇگىنگىدەي تونناسىنا 560 دوللار بولسا, ىشكى رىنوكتاعى باعانى رەتتەۋگە بولاتىن شىعار. ال ونىڭ باعاسى كوتەرىلەتىن بولسا, وسى شەتتەن جەتكىزىلەتىن 20 پايىزدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بەنزيننىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەپ ەكىۇشتى جاۋاپپەن قۇتىلدى.
بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن: ەگەر سۇرانىستى قاناعاتتاندىراتىنداي بەنزين كولەمى ءوز ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بولسا, ونىڭ باعاسىن رەتتەۋگە بولادى. ال ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى يمپورتقا تاۋەلدى بولسا, ىشكى رىنوكتاعى باعانى رەتتەۋ ۇكىمەتتىڭ دە قۇزىرىنا باعىنبايدى. ياعني جانار-جاعارماي ستانسالارى كراندارىنىڭ قۇلاعىن ۇستاعان «الىپساتارلار» يمپورتتى سىلتاۋراتىپ, بەنزين باعاسىن ۇنەمى كوتەرە بەرەدى. مىنە, گاپ قايدا...
بەنزين ماسەلەسىندە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ جولى قايسى؟ ونىڭ جولى بىرەۋ – قولدانىستاعى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ نەمەسە ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ. قازاقستاندا ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن ء(موز) سالۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنىنە جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ءۇيد باعدارلاماسى قابىلدانعان كەزدە دە جاڭا ءموز سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى. ءتىپتى مۇنداي زاۋىتتى قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىندە سالۋ ءتيىمدى بولاتىنى دا بەلگىلەندى. مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلى 17 قاڭتاردا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدە جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەتتىگىن ناقتى ەكونوميكالىق مىسالدارمەن دالەلدەپ بەردى. ال سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءۇيد باعدارلاماسى بويىنشا ىسكە قوسىلاتىن كاسىپورىنداردىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتى وتكەن تەلەكوپىردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«وزىمىزدىڭ مۇنايىمىز بولا تۇرا, كىم-كورىنگەنگە الاقان جايىپ, الدەكىمدەرگە جالىنىپ, مۇناي ونىمدەرىن سۇراماۋ ءۇشىن بىزگە قالاي بولعاندا دا جاڭا وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇدان ارتىق ەندى قالاي ايتۋعا بولادى؟! سودان بەرى دە ءۇش-ءتورت جىل وتە شىقتى. الايدا ءموز سالۋ ماسەلەسى سيىرقۇيمىشاقتانىپ, كۇن تارتىبىنەن كومەسكىلەنىپ بارادى.
ءتىپتى ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى قازاقستانعا ءۇشىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق ەكەنىن دالەلدەپ باعۋدا. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار تيەسوۆ «شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتى جەتكىلىكتى. كەڭەس زامانىندا ول ەكى كەزەڭمەن 12 ميلليون توننا ءونىم شىعارۋعا جوبالانعان. قۇرىلىسشىلار ۇلگەرمەگەندىكتەن ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قوندىرعىلارى عانا ورناتىلدى. وسىعان بايلانىستى جوسپارلى تۇردە شىمكەنت زاۋىتىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋعا شەشىم قابىلداندى», دەپ مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە ول ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ماسەلەسى دەموگرافيالىق جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى, ال ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋال تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا نەگىز بولا المايتىندىعىن دا العا تارتتى.
قازاقستاندا جاڭا مۇناي زاۋىتىن سالۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋدان وسىنداي نەگىزسىز سىلتاۋلارمەن جالتارعان مەملەكەتتىك توپ-مەنەدجەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن باعالاۋدى ۋاقىت ەنشىسىنە قالدىرىپ, قولدا بار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ 2009-2015 جىلدارى جۇرگىزىلىپ, 2016 جىلى قازاقستان وتاندىق جوعارى ساپالى بەنزينمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس ەدى.
قازىرگى كۇنگە دەيىن بەلگىلى بولعان دەرەكتەر بويىنشا, ەلىمىزدەگى وسى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋعا جاڭا زاۋىت سالۋعا جۇمسالاتىن قارجىدان دا كوپ قارجى جۇمسالىپ وتىر. ماسەلەن, اتىراۋ ءموز-ءدى جاڭعىرتۋ جانە قايتا قۇرۋعا – اروماتتى ءوندىرىس كەشەنىنە 1329 ميلليون اقش دوللارى, تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنە 2050,1 ميلليون دوللار قارجى جۇمسالسا, شىمكەنت ءموز-ءىن جاڭعىرتۋعا 1853,5 ميلليون دوللار, پاۆلودار محز-ىن جاڭعىرتۋعا 831 ميلليون دوللار قارجى شىعىندالدى. وسى رەتتە وسىنشاما قارجى جۇمساعان جاڭعىرتۋ جايى قالاي بولىپ وتىر دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. 1985 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن شىمكەنت ءموز ەلىمىزدەگى ءۇش ءموز-ءدىڭ ەڭ جاڭاسى بولىپ سانالادى. ونىڭ قۋاتى جىلىنا 5,25 ميلليون توننا مۇناي وڭدەۋگە نەگىزدەلگەن. 90-شى جىلدارداعى «جەكەشەلەندىرۋ» كەزىندە بۇل زاۋىت ءتۇپ-تۇقيانىمەن «ۆيتول» اتتى نيدەرلاندتىق كومپانياعا 60 ميلليون دوللارعا ساتىلدى. نيدەرلاندتىق «ينۆەستورلار» مۇناي ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, تەز پايدا تابۋ ءۇشىن تولىقتاي مازۋت وندىرۋگە كوشتى. مەملەكەت كەيىننەن نيدەرلاند ينۆەستورلارىنان شىمكەنت ءموز-ءىن قىمبات باعاعا زورعا دەگەندە قايتا ساتىپ الىپ, جاڭعىرتۋ ماسەلەسىندە «جۇماق» جاساۋعا ۋادە بەرگەن كانادالىق ينۆەستورلارعا ساتتى. بىراق ولار دا ۋادەسىن ورىنداماي, زاۋىتتى تۇرالاتىپ كەتتى. قازىر شىمكەنت زاۋىتىنىڭ 50 پايىز ۇلەسى قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ قولىندا. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا اۋاداي قاجەت بولىپ وتىرعان جوعارى ساپالى بەنزين ماركالارىن شىعارۋ ءۇشىن مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋگە قاتىستى جاڭعىرتۋ كەشەندى جۇرگىزىلە مە, جۇرگىزىلمەي مە – قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ قاس-قاباعىنا بايلانىستى.
اتىراۋ ءموز-ءى 1945 جىلى امەريكالىقتاردىڭ باسشىلىعىمەن سالىنعان بولاتىن. سوعىس جىلدارىنداعى كۇردەلى كەزەڭدە سالىنعان زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق كەمشىلىكتەرى كوپ ەدى. سوڭعى جىلدارى زاۋىتتا ەكى رەت كۇردەلى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. 2000 جىلى اتىراۋ ءموز-ءىن قايتا جاڭعىرتىپ, جاڭا قوندىرعىلار ورناتقان جاپونيانىڭ «دجەي دجي سي» جانە «مارۋبەني كورپورەيشن» كومپانيالارى جوعارى ساپالى جانار-جاعارماي ونىمدەرىن شىعارۋعا ۋادە بەرگەن. ءىس جۇزىندە زاۋىت ءالى كۇنگە دەيىن جوعارى ساپالى بەنزين ونىمدەرىن شىعارۋعا قابىلەتسىز.
پاۆلودار ءموز-ءى 1978 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. پاۆلودار زاۋىتى نەگىزىنەن باتىس-ءسىبىر كەن ورىندارىندا شىعارىلعان مۇنايدى وڭدەۋگە باعىتتالعان. پاۆلودار ءموز-ءى 90-شى جىلدارى جەكەشەلەندىرىلىپ, ارزان باعامەن ر.سارسەنوۆ دەگەن كاسىپكەردىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. 2009 جىلى سارسەنوۆ بۇل زاۋىتتى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنا 1,2 ميلليارد دوللارعا قايتادان ساتتى. سوڭعى كەزدە پاۆلودار ءموز-ءىن جاڭعىرتۋ بويىنشا سمەتالىق جوبالاۋ قۇجاتتارى جاسالىپ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بىراق بۇل زاۋىت باياعىسىنشا ەلىمىزدە وندىرگەن مۇناي شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەي المايدى.
قازىنالى قازاق جەرىنىڭ قويناۋىنداعى بارلىق مۇناي مەن گاز قورىنا يەلىك جاساپ وتىرعان «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى قولداعى ءۇش ءموز-ءدى ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭعىرتا الماي ما, نە ءبىر جاڭا ءموز سالۋعا شاماسى جەتپەي مە؟ ابدەن جەتەدى. ماسەلەن, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن رۋمىنيادا ءبىر ءموز ساتىپ الىپ, ونى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جان-جاقتى جاڭعىرتقان بولاتىن. ويتكەنى ەۋروپادا جانار-جاعارماي ونىمدەرى قىمبات. سوندىقتان مۇددەلەرى ءبىر ەنشىلەس كومپانيالارعا تۇسەتىن پايدا جوعارى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا كەن ورىندارىنىڭ يەلەرىنە جان قيناماي-اق الەمدىك جوعارى مۇناي باعاسىمەن شيكىزات ساتقان ءتيىمدى.
قورىتا ايتقاندا, دايىن مۇناي ونىمدەرىن ساتاتىن بيزنەسمەندەر مەن ولاردىڭ ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندا وتىرعان لوببيستەرى ءۇشىن ەلىمىزدەگى جانار-جاعارماي ونىمدەرىنىڭ يمپورتقا تاۋەلدى بولعانى ءتيىمدى. سوندىقتان ولار ەلدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن تەرەڭ جاڭعىرتۋعا دا, جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا دا مۇددەلى ەمەس. ەندەشە جىلدا قايتالاناتىن بەنزين باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى تۋرالى بەستسەللەرگە بىزدەگى بەنزين باعاسى رەسەيدەگى بەنزين باعاسىمەن تەڭەسكەنشە نۇكتە قويا المايتىن سياقتىم
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
