تىيىم سوزدەردى ەسكەرمەگەن ادامنىڭ حايۋان تىرلىكتەن باس تارتپايتىنىن, ءسويتىپ, ادامعا ءتان كيە مەن قۇتتان ايىرىلىپ, كۇناعا باتىپ, كۇناھار بولاتىنىن ايتىپ وتىرعان. تىيىمدى ورىنداماسا تاربيەنىڭ قيىن بولاتىنىن تۇسپالمەن دە, توتەسىنەن دە ەسكە سالعان.
قازىر سول تىيىمداردى تۇككە تۇرعىسىز ەتكەننەن تاپقان پايدامىز شامالى. ەسەسىنە, اتا-انانى ارداقتاپ, تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن ۇقپاي ەسىرگەندەر كوبەيمەسە ازايماي تۇر.
تىيىم سوزدەر دە ۇلتتىڭ ۇلى بايلىعى. بابالارىمىزدان جەتكەن, دانالاردىڭ اقىل-ويىنان تۋعان تۇنىپ تۇرعان قۇندىلىق. قاتپار-قاتپار اسىل قازىنا, فيلوسوفيالىق بايلام پايىمدار.
كەيدە ءوزىمىزدىڭ ونەگەمىزدى ىسىرىپ قويىپ, تالعاپ تالداماي, تارازى باسىندا تەكشەپ الماي, وزگەنىڭ ءبىر ورەسىزىنە ورەكپىپ بارىپ جابىساتىنىمىز بار. ودان تاپقان پايدامىزدان گورى زيانىمىز شاشەتەكتەن. سونىڭ ءبىر مىسالى, ازات قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىن ءالى كۇنگە ءبىر قالىپقا كەلتىرە الماي ءبىرىمىز باتىستىڭ, ەكىنشىمىز شىعىستىڭ, ءۇشىنشىمىز تاعى بىرەۋدىڭ قىزىل-جاسىلىن كيىپ, ۇلكەنىمىز جاسارساق دەپ, كىشىمىز ادەمى بولساق دەپ اۋرەلىكپەن كۇن كەشىپ ءجۇرمىز.
ەندى جامان ادەت, جات پيعىلدان, تەرىس مىنەز, تەكسىزدىكتەن, ءجونسىز سوزدەن, جولى جوق ىستەن ساق بولۋعا ۇيرەتەتىن تىيىم سوزدەردەن دالەل دايەك كەلتىرىپ كورەلىك. بۇل – تاربيە قۇرالى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان, بۇگىنگىنىڭ وقىعان كىتابىنداي, توقىعان ورمەگىندەي دۇنيە دەپ بىلەمىز.
«بەتىڭدى باسپا, جاعىڭدى تايانبا», دەيدى قازاق. «بەتتى باستىم, قاتتى ساستىم, تۇرا قاشتىم, جالما-جان», دەمەيتىن بە ەدى اباي؟ ۇياتتان بەزىپ, جاساعان ارسىزدىق ءىسى اشىلعاندا, نە كۇناعا باتىپ, ول جاريا تۇسكەندە پەندە بەتىن باسادى. جاقتى تايانۋ دا, جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. امالى قۇرىپ, ايلاسى تاۋسىلعان ادام سول كۇيگە تۇسەدى. بۇل ارادا جاقسى ىرىم – اركىمگە باق, تەرىس ىرىم – جات دەگەندى ۇقتىرادى.
سونى ەسىڭە ساقتا دەگەندى دە العا تارتادى.
«جەردى ساباما, جەردى تەپكىلەمە, كۇلدى شاشپا», دەپتى بۇرىنعىلار. اناعا تەڭەيتىن جەردىڭ كيەلى ەكەنىن, ونى تەپكىلەۋگە بولمايتىنىن, كۇلدى شاشۋ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, ونىڭ ۇستىنە بۇرقىراپ ءۇستىڭدى شاڭداتاتىنىن, تىنىسىڭدى تارىلتاتىنىن ايتادى.
وتتان شىققان كۇلمەن كەت», دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟
«قۇدىققا تۇكىرمە, ىدىسقا تۇكىرمە, كوككە قاراپ تۇكىرمە, كوك ءشوپتى جۇلما», دەگەن دە قاعيدا بار. قۇدىق سۋىن بىلعاساڭ, ەلگە كەسەل كەلتىرەسىڭ, ىدىس-تى بىلعايسىڭ, كوككە تۇكىرسەڭ تۇكىرىگىڭ توبەڭنەن تۇسەدى, كوك ءشوپتى جۇلۋ دا كورەگەندىك ەمەستىگىن ەسكە سالادى. حالىق اراسىندا «كوكتەي ج ۇلىن» دەگەن اۋىر ءسوز بار.
«موينىڭا ءجىپ سالما, پىشاقتىڭ ءجۇزىن جالاما, تاڭدايىڭدى قاقپا, باسىڭدى شايقاما, ىشەگىڭدى, تابانىڭدى تارتپا» – بۇل سوزدەردىڭ دە تامىرى تەرەڭدە جاتىر. مويىنعا ءجىپ سالۋ ارام ولىمگە يتەرمەلەيدى دەسە, پىشاقتىڭ ءجۇزى ءتىلىڭدى كەسىپ كەتەدى, تاڭدايىڭدى تاقىلداتساڭ, باسىڭدى شايقاساڭ وقىس وقيعاعا تاپ بولاسىڭ, بۇدان اۋلاق بول دەگەن ەمەۋرىندى ەسىڭە سالادى.
«جالعىز اعاشتى كەسپە, قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا, اتقا تەرىس وتىرما, ۇرلىق قىلما, زورلىق جاساما, ۇلكەننىڭ بەتىنەن الما, شاشىڭدى, تىرناعىڭدى وسىرمە» – مۇنىڭ ءبارى دە بالالارعا تاپتىرماس اقىل. ەگەر وسىنى ۇل مەن قىزدىڭ ساناسىنا سىڭىرسەك, تەرىس قىلىق, جات ىسكە ولار بارمايدى.
قىز – ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى, ۇرپاقتىڭ – اناسى دەيمىز. بۇرىنعى اجەلەر: «قىزعا قىرىق ۇيدەن, قالا بەرسە قارا كۇڭنەن تىيىم», دەگەندى مانىمەن, مانەرىنە كەلتىرىپ ايتىپ, سوڭىن ەر-ازاماتتارعا تىرەپ قويۋشى ەدى. سەبەبى ايەل ەرگە قارايدى, ەر جەرگە قاراسا نە بولاتىندى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ جەتكىزىپ جاتاتىن. مۇنى كەمەڭگەرلىك دەمەي نە دەرسىڭ؟
تەكتى ۇرپاق وسى تىيىم سوزدەردى بۇلجىتپاي ورىنداسا, ونى الدىڭعى ۇرپاق ەلەپ-ەسكەرىپ, بابالار تاعىلىمى دەپ ويىنا ورنىقتىرسا سىمداي ءتۇزۋ بولىپ وسەتىنىنە ءبىزدىڭ يمانىمىز كامىل. مۇنداي اتالى ۇعىمداردى اتان تۇيەگە جۇك دەپ اياسىن تارىلتپاي, بۇرىنعىدان قالعان دانا ويلاردى جۇيەلەپ, توم-توم كىتاپ جازساق, ۇرپاق ءۇشىن تاربيە قۇرالى بولارى ءسوزسىز. وسى جاعىنان كەلگەندە, قازاقتىڭ تىيىم سوزدەرى مەن سول سوزدەردەن تامىر تارتاتىن وردالى ويلارىن زامان اعىمىنا قاراي تاڭداپ الىپ كادەمىزگە جاراتساق, ءتىپتى ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرعان ءار اتا-انانىڭ قولىنداعى قۇرالىنا اينالسا, قانە. ءتىپتى تورتكۇل دۇنيە ەلدەرىنىڭ جاقسى قاعيدالارىمەن قابىستىرىپ, تىڭ يدەيالاردى تۋىنداتىپ, تۇعىرىن مىقتاساق قۇبا-قۇپ.
ءبىز كوبىنە ۇلتتىق جادىگەرلەرىمىزدى ايتۋعا بارمىز دا, ونى قولدانۋعا كەلگەندە سالاقتىق تانىتاتىنىمىزدى جوققا شىعارا المايمىز. مىسالمەن سويلەگەندە دە, وزىمىزدەن گورى باسقالاردىڭ اقىلدىلارىنا, نە تىيىم سوزدەرىنە جۇگىنۋ جاعىنان جۇيرىكتىك تانىتامىز.
ەندەشە, ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ءبىر سالاسى سانالاتىن تىيىم سوزدەردى دە قاجەتكە جاراتىپ, جاستاردىڭ كوكەيىنە قوندىرساق, ۇتىلمايمىز, ۇتامىز.
