فاريزا ءتۇر-بولمىسى, سويلەگەن ءسوزى مەن تۋراسىن ءتىلىپ تۇسەتىن مىنەزىمەن ءابىشتىڭ شەشەسى ايساۋلەگە وتە ۇقساس ەدى. بىرگە تۋعان قانالاس قارىنداستاي ابىشكە شىر-پىر بوپ, ويلانباستان وتقا تۇسۋگە ءازىر ەدى قاشاندا. ولار ءبىر-ءبىرىن الىستان تانىپ, جاقىن سىيلاستى. ەشكىمگە ەشتەڭەنى كەشپەگەندە, ابىشكە ءبارىن كەشىرەتىن. بولمىس ءبىتىمى, مىنەز ءپىشىمى اڭعال سالقامداۋ ونى تالاي قاتەردەن قورعاپ قالعان دا شىعار-اۋ. ول ەكەۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۋلى-شۋلى, كۇندە اۋدارىسپاق مازاسىز كەزىندە لاپىلداعان قىزىل وتتىڭ اراسىندا ءجۇردى. ءابىش اعىنان جارىلعان ءبىر سوزىندە: «تىرشىلىكتىڭ تالاي قياناتى مەن قيامەتى تۇسىندا وپىرىلىپ كەتكەلى تۇرعان جاردىڭ باسىنداعى جالعىزداي جابىعىپ قاتتى قامىققان, قامىرىققان ساتتەردە باسقالار بولماسا دا, فاريزا قاسىمنان تابىلىپ, قولتىقتان سۇيەپ قالىپ ءجۇردى», دەۋى تەگىن ەمەس, سول ءبىر كەزدەگى اقيقاتتىڭ العاۋسىز شىندىعى. مۇنداي اعىنان جارىلعان ءسوز كۇندە ايتىلا بەرمەيدى. فاريزا وتىرعان جەردە ءابىشتىڭ كوڭىلى توق, ايدىنى اسقاق ەدى. ءبىر كەزەڭدە بىرگە قاتار ءومىر ءسۇرىپ, شىعارمالارىن ءبىر مەزگىلدە جارىسا جازعان بۇل ەكى تۋما تالانتتىڭ مىنەزدەرى باسقا-باسقا بولعانمەن, تالانت تابيعاتتارىنىڭ تاسقاينار باستاۋى ايىرماسى جوق ەكى تورىداي ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەدى. ولار قاتار جاساسقان زور ماعىنالى ومىرلەرىمەن, تەرەڭ قوپارىپ, كەمەل تولعاعان شىعارمالارىمەن ۇرپاققا تاعىلىم بولعانداي ونەگە تاستاپ كەتتى. مەن ابىشپەن دە, فاريزامەن دە كوڭىل جاقىن جاقسى تانىس بولعانىممەن, ىشەك-قارنى ارالاس, بىتەقايناسقان سىرلاس-مۇڭداس بولعانىم جوق. كوپ ۋاقىت ءورىس-جايلاۋىم بولەكتەۋ بولىپ, شەت جايلاپ, قيىر قونىپ ءجۇردىم.
ءابىش پەن ونىڭ زامانداستارى وقۋدى ءتامامداپ, قاتارعا ىلىگىپ, وزدەرىنشە تولقىن بولىپ, توپ قۇراپ, اتاقتارى دابىرا بولىپ جاتقاندا, جارتى شار اينالىپ سەندەلگەن مەن ۋنيۆەرسيتەت پارتاسىنا ەندى عانا وتىرىپ جاتتىم. ول از دەسەڭىز, رەسەيدەن كەلگەنىم, ورىسشا وقىعانىم بار, اۋىزەكى سويلەۋ قورىم ناشارلاۋ, جازۋ-سىزۋىم دا كەلىسە قويماعان كەز. اتاق قۋىپ, دارەجە ىزدەۋمەن ءىسىم بولماي, ءوز-وزىممەن ارپالىسۋدان باستاۋدان باسقا لاج جوق-تى مەندە. وزگەلەر كۇن استىنىڭ كۇنشۋاعى ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن تىرەسىپ جاتقاندا, مەن ءوز-وزىممەن كۇرەسىپ جاتتىم. مەنىڭ تىرلىگىم جەل ديىرمەنمەن سالعىلاسقان كارى سەرى دون كيحوتتىڭ تىرلىگىنە وتە ۇقساس ەدى.
شىنىن ايتسام, 60-شى جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن بىرىنەن ءبىرى وتكەن, اۋىزدىقپەن ارپالىسقان شاباعانشىل جۇيرىكتەردىڭ الىستان شاڭىن كورىپ, كوك شولاقتى قامشىلاپ سوڭدارىنان سالدىم, سول قيقۋمەن باس كوتەرمەي ءالى قۋىپ كەلەمىن, جەتتىم بە, جەتپەدىم بە – انىعىن بىلمەيمىن. استانادا وتكەن جەتپىس بەس جىلدىق مەرەي تويىمدا ءابىش مەنىڭ شىعارماشىلىعىما باعىشتاپ ويداي ءسوز سويلەدى. ارامىزدان كەتەردەن التى اي بۇرىن قويشىعارا, تولەن, قاجىعالي سياقتى قالامداس سەرىكتەرىنە كوشىپ-قونعان جاڭا پاتەرىنە شاقىرىپ, ءۇي كورسەتتى. مەنىڭ سياسى كەپپەگەن «تۋعان اۋىل ءتۇتىنى» اتتى توپتاما اڭگىمەلەرىمنىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىندا باسىلىپ جاتقان كەزى ەدى. ءابىش, تولەن, قاجىعالي ۇشەۋى دە وقىعان ەكەن. ءابىش تولعانا وتىرىپ, قالامگەرلەردىڭ ەگدەلىك مەجەسىنە اياق اتتاعاندا, جاستىق شاقتارىنا قايتا ورالىپ, بالالىق, بوزبالالىق كەزدەرىندە باس-تان كەشكەندەرىن اۋەستەنە جازاتىنىنا كلاسسيكالىق ورىس ادەبيەتىنەن مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ سويلەدى. ءابىشتىڭ ءوزى دە سوڭعى ولەڭدەر جيناعى «عاپىل دۇنيەدە» جاستىق شاعىنا قايتا ورالماپ پا ەدى.
ءابىشتىڭ وزىمەن, ءۇي ءىشى شاڭىراعىمەن ەرتە ارالاسقان دۇيسەنبەك قاناتباەۆ ەكىنشى كۋرستان باستاپ سول ءۇيدىڭ ءبىر بالاسى بوپ كەتتى. تۇرىكمەننىڭ كراسنوۆودسك دەگەن جەرىندەگى سۇلمەن, سۇلەي دەگەن قۇمدى بۇيراتتارىندا تۋىپ-وسكەن, كەيىن پەرشىل ماماندىعىن مەڭگەرگەن, تولەن ابدىكتىڭ ايتىپ تاراتۋىنشا گينەكولوگ بولعان دۇيسەنبەك قاناتباەۆ «وگىز بۇزاۋلاپ جاتىر» دەسەڭ سەنەتىن, تۋا ءبىتتى اڭقاۋ, تۋا ءبىتتى ادال, تۋا ءبىتتى جاڭعانىڭ وي-شۇڭقىرلى, اق تىكەندى, وركەش-وركەش قۇمىنان جارالعان قوسپاسىز تابيعي اقىن ەدى. انەكي, سول ادام جانىنىڭ تابيعيلىعى ءۇشىن شىرىلداعان دۇيسەنبەك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا ءجۇرىپ «شەكارا», «ادىراسپان», «اداي كۇيى» دەگەن ولەڭدەر جازدى. تۇرىكمەنستاندا تۋىپ, قازاق توپىراعىنا زارىعىپ جەتكەن كوكىرەگى ساعىنىشقا تولى ول قازاقتىڭ قالا, دالاسىن ورىس جايلاپ, بيلەپ-توستەپ العانىن كوزىمەن كورىپ, ءاپ دەگەندە لاپىلداعان اسقاق سەزىمدەردەن تەز ارىلىپ, ۋايىمشىل ويشىلدىققا بوي الدىرىپ, مۇڭ مەن شەرلى اۋەندەرگە اۋىستى. راسۋل عامزاتوۆتىڭ: «ۇلتىم ەرتەڭ ولەر بولسا, مەن بۇگىن ولۋگە باقىلمىن!» دەگەنى سارىنداس يدەيانى ولەڭدەرىنە تۇپقازىق ەتىپ وزىنشە جىرلادى. ءابىشتىڭ دۇيسەنبەك ولەڭدەرىن سۇيسىنە باس شۇلعىپ, ۇي تىڭداعانىنا تالاي كۋا بولدىم. جاس اقىننىڭ سياسى كەپپەگەن ولەڭدەرىنىڭ ورتالىق باسپاسوزدەردە كەدەرگىسىز باسىلۋىنا دا سەپتەستىگى از بولمادى, ءسىرا. قىسقاسى, دۇيسەنبەك ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, تانىمال اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
«لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ادەبيەت بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتكەن ءابىشتىڭ سىنشىلىق قابىلەتى ويانعان ءبىر كەز ەدى. ءابىشتىڭ جاس كەزدە جازعان ولەڭدەرىنە, عارىشتان اعىپ تۇسكەن جۇلدىز تاسىنداي كەدىر-بۇدىرى جوق, جىپ-جىلتىر, جۇپ-جۇمىر حيكايا-پوۆەستەرىنە كوبىرەك ءمان بەرىپ, ونىڭ كۇندەلىكتى ادەبي پروتسەستەردى باقايشاعىنا دەيىن شاققان, ۇيقىلى ەنجار ويدى ءتۇرتىپ وياتىپ, دەلەبە قوزدىرعان سىنشىلدىق ونەرىن بۇلدىرلاتىپ جۇرگەن سياقتىمىز. ول سوناۋ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن باستاعان 60-70-جىلدارى ادەبيەت مايدانىنىڭ اسپانىندا اۋزىمەن وت شاشىپ, نايزاعاي ويناتىپ, داۋىل تۇرعىزعان ءابىش ەمەس پە؟ ادەبيەتتىڭ جەتەكشى جانرلارى پوەزيا, پروزا, رومان ۇردىستەرى تۋرالى نە سويلەگەندە, نە ماقالا عىپ جازعاندا تورتكۇل دۇنيەنىڭ شاڭىن قاعىپ-سىلكىپ, ورىستى ورىس ەتكەن حIX عاسىر ادەبيەتىن ساراپتاي وتىرىپ, قازاق ادەبيەتى جەتىستىكتەرىمەن شەندەستىرە تۇيىندەۋ ءابىش سىنشىلىعىنىڭ وزەكتى ءورىسى ەدى. وسى ءارى عىلىمي, ءارى دالەلدى, لاپىلداعان ورتتەي جالىندى, شىنشىل دا كوركەم سىني تولعانىستارى ءابىشتىڭ ۇشان-تەڭىز ءبىلىمى مەن الەمدىك ادەبي پروتسەستەردى جاتقىزىپ-ورگىزگەن مول ەرۋديتسياسىن پاش ەتتى. جاس قالامگەر تىڭنان تۇرەن سالعانداي, بۇعان دەيىن شاڭ باسقان ادەبي مۇرالاردىڭ بەتتەرىمەن شەكتەلىپ كەلگەن شەشەندىك سوزدەردى سىني ەڭبەكتەرىنىڭ تىلدىك ورەسىنە اينالدىرىپ, قازاقتىڭ دىلمارلىك ونەرىن ادەبيەتكە قايتارا اكەلىپ قوستى. الايدا قازىرگى جوقتان بار بولعان ويى تۇساۋلى, قيالى شەكتەۋلى, بىلىمنەن ماقرۇم, ورەسىز سىنشىسىماقتار ءابىش سالعان ينتەللەكتۋالدى داڭعىلدى, ادەبي سىنداعى ءابىش ونەگەسىن اققۇلا ۇمىتقانداي, جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى. ءابىش بيىگىنە جەتە الماي, ءابىش دەڭگەيىندە سويلەي الماعان سوڭ, ونىڭ سىنشىلدىق ونەگەسىن ءبىرجولا جاۋىپ قويعان سىڭايلى.
ول از دەسەڭىز, ءوز تۇسىنداعى جاس بۋىننىڭ ۇيىتقىسى, وتكىر دە ازۋلى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «الدىڭعى تولقىن – اعالار, كەيىنگى تولقىن – ىنىلەر» اتتى ايدار اشىپ, ادەبي ويدى سىلكىندىرۋگە مۇرىندىق بولعان دا ءابىش. ول ەرتەلى-كەش ايتەۋىر ءبىر لاپ ەتپەي قويمايتىن كەساپاتتى داۋدىڭ الدىن وراۋ ماقساتىمەن, اعا بۋىننىڭ شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن العا تارتا وتىرىپ, ولاردى وكشەلەپ كەلە جاتقان جاس بۋىن وكىلدەرىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جارقىراتا كورسەتىپ, قازاق ادەبيەتىندە تىڭنان تۇرەن سالعان سونى, جاڭا, جويقىن ادەبي قوزعالىستىڭ باستالعانىن جار سالىپ ايتۋدان تانبادى. ول وسى كەزدەگى ادەبي پروتسەستەردىڭ بەيرەسمي يدەولوگى ەدى. ادەبيەتىمىزدىڭ جەتەكشى جانرى پوەزيانىڭ ءال-احۋالىنا كەسىپ-ءپىشتى قاتال ۇكىم شىعارۋعا دا باتىلدىعى جەتتى. «وتىزىنشى جىلداردان بەرمەن قاراي مىناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتان بەلىنە دەيىنگى ارالىقتاعى پوەزيامىزدىڭ سارىنىنا قۇلاق تۇرسەك, «ۇرتتاپ العان» ادامنىڭ سويلەگەنىندەي. تىم جەلكىلدەك, تىم جەلپىلدەك. لاپىرعان, لەپىرگەن, ساپىرعان بىردەڭە. قازاقتان وتكەن جاعاسى جايلاۋ حالىق جوقتاي. كۇيرەتە كۇيزەلتپەك تۇگىلى, شىمبايىنا باتىرىپ شىمشىپ العانداي بىردە-ءبىر قۇقاي كورمەگەندەي. كۇڭىرەنبەك تۇگىلى كۇڭكىلدەگەن سىبىس شىقپايدى. بۇرىن-سوڭدى ادامزات كەشپەگەن مامىراجاي زامانعا تاپ بولعانداي. وتان, پارتيا, كوسەم, جورىق, جەڭىس... قيت ەتسە, الاقانىن ۇرىپ, سانىن شاپاقتاپ جاتقان شات-شادىمان. ءوزىمىزدى ايتساق – ءىش كيىمىمىزدىڭ اۋى جىرتىلىپ كەتەردەي ءدالىرىپ, وزگەلەردى ايتساق – اكەمىزدىڭ قۇنى كەتكەندەي, ەجىرەيىپ سالا بەرەتىن ءبىر اڭگۇدىك داۋرەن... باسقانى قويىپ, باعزىدان بەرى ءتاڭىرى تۇتىپ, تابىنىپ كەلگەن زەڭگىر كوكتىڭ وزىنە قاراپ جۇدىرىق ءتۇيىپ, كيە تۇتىپ كەلە جاتقان جەر-انامىزدىڭ وزىنە اياعىمىزدى جالاتقىمىز كەپ, توقال قاتىنىمىزداي اقىرىپ-شاقىرىپ تەپسىنىپ باقتىق». مىنە, ءابىشتىڭ ايتۋىندا پوەزيا اۋجايى وسىنداي ەدى. كەمپىردىڭ ازۋ تىسىندەي ارەدىك اعاراڭداعان قاسىم امانجولوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆتەردى قوسپاعاندا, پوەزيانىڭ نوباي سارىنى ءجونسىز ەلىرگەن داڭعازا دابىرا, الاقول جالتاقتىق دەرتىنە بەلشەدەن باتقان-دى. «مەن نە دەيمىن, قوبىزىم نە دەيدى» دەگەندەي ءوز مۇڭىن ءۇنسىز مۇڭداعان حالىق ءبىر جاقتا, حالىق مۇڭىن مۇڭدايتىن پوەزيا ءبىر جاقتا, دارەجەدەن دامەلى اقىن ءبىر جاقتا لاعىپ ءجۇردى. گازەتتەر تاپسىرىس بەرسە, اقىن جەك كورىپ تۇرعانىن ماقتاپ, جاقسى كورىپ جۇرگەنىن داتتاۋدان ارلانبادى. ءابىش ولاردى «الەۋمەتتىك دەلق ۇلى, رۋحاني ناقۇرىستار» دەپ اتادى. شىنىندا دا الگىلەر ادەبيەتتىڭ جولبيكەلەرىنە اينالىپ, جارتى جولدا كوشتەن قالىپ قويدى. قازىرگى ۇرپاق ولاردىڭ اتتارىن دا بىلمەيدى.
جالعان جارەۋكەشتىكپەن كۇندە ۇشىراسىپ, شىنايىلىق ىزدەۋدەن جاندارى زاپى بولىپ, تار قاماۋدى بۇزىپ شىعار جول تاپپاي تىنىستارى تارىلىپ جۇرگەن, جۇرەكتەرىنە قوڭىر ساز, كومەيلەرىنە تولعاقتى ءسوز ۇيا سالعان قازاقتىڭ ءورىمتال جاس بۋىن اقىندارى – ۇلتىنىڭ قارا قوبىزى بوپ كۇڭىرەنگەن ءابىشتىڭ ويلى دا مۇڭدى ۇنىنە ەلەڭ ەتىستى. ولار ءابىشتىڭ كوڭىل اۋەنىنىڭ قۇلاق كۇيىنەن-اق ىزدەگەن شىنايىلىق پەن ادىلەتتىلىكتىڭ اۋىلى قايدا جاتقانىن ايتپاي تانىپ, سارىلا ىزدەگەندەرىن ەندى تاپقانداي حالىق مۇراتى, ۇلت تاعدىرى, قازاقتىڭ كوكسەۋ كوكجيەگى دەگەن قاستەرلى ۇعىمدارمەن جىلاپ تابىسىپ, قۇشاقتاسا قاۋىشىپ, بىتە قايناسا باستادى. ايدىن بۇلاق بوپ, كەڭ سارقىراپ اتقىلاپ اققان رۋحاني قۋات – قادىر, مۇقاعالي, جۇمەكەندەردى قازاق پوەزياسىنىڭ قۇس قونار بيىگىنە سامعاتتى. ۇلتتىق رۋحاني ارناعا جەكە-جەكە جۇلگە بوپ قوسىلعان تولەگەن, فاريزا, اقۇشتاپ, جۇماتاي, نەسىپبەك, تەمىرحان, ەسەنعالي, ۇلىقبەكتەر ۇلتتىڭ كۇرە تامىر اش وزەگىندەي بولعان ۇلى داريانى گۇل باعىنداي جايقالتىپ جىبەردى. اشۋلى ۇرپاقتىڭ اششى دا ۇستارانىڭ جۇزىندەي وتكىر پوەزياسى جاڭا ۇرپاقتىڭ كوڭىل كوكسەۋىنە اينالدى. ادەبيەتتىڭ بارى دا, نارى دا ءبىزبىز دەپ اتاق-داڭققا سەمىرگەن اعا بۋىن وكىلدەرى ءابىش جالاۋلاتقان جاڭا اۋجايعا ءبىرى اشىق, ءبىرى استىرتىن قارسىلىق تانىتتى. پىش-پىش اڭگىمە قاۋلاپ ءوربىپ بوي بەرمەي بارا جاتقان سوڭ, ونى ب ۇلىكشىل ويدىڭ ورداسى «لەنينشىل جاستان» الاستاپ, مادەنيەت مينسترلىگىنىڭ رەپەرتۋار كوللەگياسىنا اۋىستىرىپ جىبەردى.
جوعارعى جاقتىڭ ساقتىعى ورىنسىز ەمەس-ءتى, كەشىكپەي قازاق ادەبيەتىندەگى ابس-تراكتسيونيزم ۋ-شۋى باستالىپ كەتتى. اعا بۋىننىڭ سولاقاي وكىلدەرى «كەيىنگى بۋىن – ىنىلەر» دەپ ءابىش قولداپ, كوتەرمەلەگەن جاس بۋىن وكىلدەرىن سۇلاتا سوعۋ ناۋقانىنا بىلەك سىبانا كىرىستى. ابستراكتسيونيزم جات پيعىل دەپ تانىلىپ, كەزەڭدىك يدەولوگيالىق ۇستانىمعا اينالدى. بىراق اراعا جىلدار سالىپ, ءومىر شىندىعى بۇل شالاعاي ۇستانىمنىڭ قوزداعان ورنىندا ك ۇلىن عانا قالدىردى. ول ۇلكەن تالاسسىز تابيعي تۇردە ءوز-وزىنەن جۇزەگە استى. اراعا ون جىل سالعاندا كەشە عانا قۇيرىقتارىنا شالا بايلانعان «ابستراكتسيونيستەر» شەتىنەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىنە اينالىپ شىعا كەلدى.
قازاق ادەبيەتىندەگى وسىناۋ ءدۇر سىلكىنىستىڭ يدەولوگى ءابىش كەكىلباەۆ ەكەنىن ۇلكەن ۇيدەگى ساياساتكەرلەر ايتپاي تانىدى. ءابىشتى ۋاقىتشا بولسا دا ادەبي ورتادان الاستاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. جابىلا ءجۇرىپ ىزدەپ تاپقاندارى ونى اسكەر قىزمەتىنە جىبەرۋ ەدى. قالامگەردى اسكەردەن اراشالاپ قالامىز دەپ, جوعارى جاققا ءسوزى وتەدى دەگەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى تابانىنان تاۋسىلدى. الايدا بىردە-ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەدى. ءابىش مادەني تۇردە جەر اۋ جازاسىنا كەسىلدى.
قالامگەرگە ارا تۇسكەن دۋالى اۋىزداردىڭ سوزدەرى ىلتيپاتقا الىنباعانىنا قاراعاندا, ءابىش تاعدىرى قاسارىسقان قۇزىرلى قولدىڭ كۇشتەۋىمەن جۇزەگە استى. وڭاشادا بۇل ورايدى تالاي تۇرتپەكتەگەنىمدە, ءابىش سۇراعىمدى ەستىمەگەندەي, قۇلاق قاعىپ سەلت ەتپەدى. قيانات كىمنىڭ قولىمەن ىستەلگەنىن ءبىلدى, بىراق ايتپاي كەتتى.
دالالىق لاگەردە بولعان ابىشكە ءتورت-بەس ايدان كەيىن دەمالىس كۇندەرى وتباسىمەن قاۋىشىپ, بىرگە بولۋعا رۇقسات ەتىلدى. ونىڭ جارىم كوڭىلىن اۋلاپ, ۇيلەرىنە شاقىرىپ داستارقان كورسەتۋشىلەر كەزەككە تۇرىپ قاپىلدى. وسى كەزدەرى ءابىشتىڭ بويىندا اشۋشاڭدىق مىنەز ۇشقىندارى نىشان بەردى. بولماشىعا شىرت ەتىپ, جولداستارىنىڭ شاڭىن اسپاننان قاعىپ, تاۋسىلا سويلەگەنىنە كوزىم كۋا بولعان كەزدەر از ەمەس. ول الدەكىمدەرگە وكپەلى, الدەبىرەۋلەرگە رەنىشتى, ءوز تاعدىرىنا ءتۇڭىلىستى جاعدايدا ەدى. كەزەككە تۇرىپ شاقىرعان ۇيلەرگە باردى ما, بارمادى ما, انىعىن بىلمەيمىن. وسى كەز ول بىزبەن جيىرەك قاتىستى.
...بىردە سول كەزدەگى وقىرمان, كورەرمەن كوڭىلىن باۋراعان ادەبيەت پەن ونەردىڭ سونى تۋىندىلارى تىلگە تيەك بولدى. ەبىل-سەبىل جوپەلدەم پوەزياعا قاراعاندا, باياۋلاي قوزعالاتىن پروزانىڭ اجارى ايشىقتالا باستاعان كەز ەدى. ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىنە» سوڭعى نۇكتە قويىلىپ, العاش رەت جەكە-جەكە ءۇش كىتاپ بوپ شىققان, ت.احتانوۆتىڭ «دالا سىرى», ب.سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», ا.نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى», ق.ىسقاقوۆتىڭ «قوڭىر كۇز ەدى», ءا.كەكىلباەۆتىڭ «كۇيشى», «شىڭىراۋ», «حانشا داريا حيكاياسى» ەلەۋلى ادەبي قۇبىلىس سانالىپ, وقىرماننىڭ دا, ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ اۋزىنان تۇسپەي تۇرعان. تەاتردا «بەۋ, قىزدار-اي!», «بولتىرىك بورىك استىندا», «انا – جەر انا» جارىسا ءجۇرىپ جاتتى. 60-شى جىلداردىڭ باسىندا تەاترعا جىلاپ كىرىپ, جىلاپ شىعاتىنسىڭ. كورەرمەننىڭ سانى ەلۋدەن اسپايتىن. ەندى قازىر تەاتردىڭ الدى توپىرلاعان حالىق, بيلەت تاپپايسىڭ, كۇندە انشلاگ. ماسەلە شىعارمانىڭ جەتى قات جەر استىن قوپارعانداي تەرەڭ ويلىلىعىندا عانا ەمەس, حالىق ومىرىنە جاقىندىعىندا ەكەنىنە دە, مىنە, كوز جەتىپ وتىر. كينودا «قىز جىبەك» ەكرانعا شىعىپ, راديو, تەلەارنالاردا ءشامشىنىڭ «اقماڭدايلىمى», نۇرعيسانىڭ «سارجايلاۋى» ساڭقىلداپ جاندى جادىراتىپ تۇرعان ءبىر مامىراجاي كەز ەدى.
جوق جەردەن باتىسەۋروپالىق روماننىڭ ءوربىپ دامۋى تۋرالى اڭگىمەنى باستاپ كەتتى. باقساق, رومان ءداۋىرى قازىرگى دەڭگەيگە جەتكەنگە شەيىن ءۇش ءجۇز جىلدىق شىرعالاڭدى باسىنان كەشىرىپتى. رومان جانرىنا العاش دەن قويعان يسپاندار بولعانمەن, جاڭالىق اتاۋلىعا قۇلاقتارى تۇرىك ەلگەزەك فرانتسۋزدار وزا شاۋىپ العا ءتۇسىپ كەتكەن. گرەك, ريم الەمىنە كەڭ جايىلعان انتيكالىق ەپيكا تۇرا كەلە رىتسارلىق, اۆانتيۋريستىك, كۋرتيزاندىق روماندارعا اينالىپ, اقىر سوڭى رەاليستىك ارناعا اۋىسقاندا, اعىلشىن, نەمىس, يتالياندار ادەبيەتتىڭ جاڭا جانرىنا ەندى اۋەستەنە باستاعان ەدى. فرانتسۋز روماندارى ورىستىڭ تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ بولمىسىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ, ونىڭ تولستوي, تۋرگەنەۆ, چەحوۆ, بۋنين سياقتى وكىلدەرىن وركەنيەتتىڭ شىڭىنا سامعاتا اۋەلەتكەن. فرانتسۋزدار وزدەرىن ارتقا تاستاپ, وزا شاپقان ورىستىڭ رۋحاني بۇلقىنىسىنا قايران قالعاننان باسقا امال تاپپاعان. ورىستىڭ رومان ءداستۇرى, اسىرەسە ونىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتەن» باستالعان ەپيكالىق ارناسى بىزدە م.اۋەزوۆ ارقىلى كوگەرىپ, وركەن جايعان. ءابىش م.اۋەزوۆتى جوعارى قويىپ, الەمدىك الىپتارمەن يىقتاستىرا سويلەپ وتىردى. ونىڭ «گورنىي گيگانت», كىشى الماتى سايىنداعى ءپىلتاستاردىڭ ۇستىندە شىنتاقتاپ جاتىپ شەرتكەن اڭگىمەسى كەيىن تۇتاس ماقالاعا اينالعانىن جيناقتارىنان كوردىم.
تاعى بىردە, قازان ايىنىڭ ورتاڭعى تۇستارىنداعى مامىراجاي شۋاقتى كۇندەردىڭ بىرىندە ساياسىندا ءبىز وتىرعان الما تەرەك وقىس ەسىنەگەن جەلدەن جاپىراقتارى بۇرقىراي جاۋىپ, بۇتاقتارى سىبىرلاي شايقالىپ كەتكەندە, قوس جۇدىرىقتاي ءداۋ, قىپ-قىزىل اپورت الما ءابىشتىڭ جاستىعىنا دۇڭك ەتىپ, الاقانىنا اۋناپ ءتۇستى. جيىن-تەرىم الدەقاشان بىتكەن. ودان بەرى قازان امالىنىڭ تۇنگى سالقىنى دا ۇرىپ ءوتتى. بۇل قايدان جۇرگەن, نەتكەن الما؟ كەزەكتەسە قانشاما مويىن سوزعانمەن, المانىڭ كوزدەن تاسا تىعىلىپ تۇرعان جەرىن تابا المادىق. قىزىل اپورت تۇپ-تۋرا كوك اسپاننىڭ وزىنەن ءۇزىلىپ تۇسكەندەي ەدى. ءابىش اۋدارىپ-توڭكەرىپ, قوس الاقاندى تۇگەل كومكەرگەن الماعا ۇزاق تەلمىردى. تەپ-تەگىس جۇقا قابىعى ايناداي ساۋلەلەنگەن, اينالاسى جۇپ-جۇمىر, ورتتەي قىپ-قىزىل ءمىنسىز الما. تەك قانا ساباعىنىڭ تۇبىندە تىرناق ورنىنداي كۇپ-كۇرەڭ داعى بار.
– اپورت ابدەن ءپىسىپ, بال شىرىنعا اينالعاندا, ساباعىنىڭ تۇبىنەن قۇرت تۇسەتىن ادەتى. شاماسى, مۇنداي ءتاتتى الما بۇل باقتا جوق شىعار, – دەگەن ءابىش كلارانى شاقىرىپ الىپ: – ەشكىم تيمەسىن. ءوزىم سۇراعاندا بەرەرسىڭ, – دەپ ايەلىنىڭ بوقشاسىنا سالىپ جىبەردى.
كوپ ۇزاماي وسى قىزىل الما قالامگەردىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىنا فيلوسوفيالىق ءتۇيىن بولعانى وقىرمانعا ايان.
1970 جىلى ءابىش «قازاقفيلم» ستۋدياسىنا باس رەداكتور بولىپ, ستسەناريلىك قورى جۇتاڭ تارتىپ, كۇيزەلىستى كۇيگە تاپ بولعان قازاق كينوسىن تۇرالاعان قالپىنان تۇرعىزۋ ءۇشىن ەكى جىلدىق ستسەناريستەر كۋرسىن اشىپ, ارنايى ستيپەنديا تولەپ, تاڭداۋلى دەگەن پروزاشىلاردى كينوستسەناريست ماماندىعىنا وقىتتى. ولاردىڭ قاتارىندا دۋلات, تولەن, قاجىعالي, تىنىمباي بولعانى ەسىمدە. ءابىش ەكى ايدا نەمەسە ءۇش ايدا ءبىر بىزدەردىڭ جازوعاندارىمىزدى ءوزى قاداعالاپ وقىپ, تالقىلاۋ وتكىزىپ وتىردى.
– سەندەر پروزانىڭ ۇردىسىنە سالىپ, استارلاپ, تۇسپالداپ جازۋدى قويىڭدار. اياق استىندا تاس جاتسا, «مىنا جەردە قىرىنان ءتۇسىپ ءتورت بۇرىشتى كىرپىش جاتىر» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي بادىرايتىپ جازىڭدار. سەندەردىڭ تۇسپالدارىڭدى تۇسىنەتىن بىزدە رەجيسسەر جوق, – دەپ شارشاي سويلەگەنى ەسىمدە.
انەس ساراي,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
