جاسىراتىنى جوق, ەگەر ورىس تەاترىن نەمەسە ورىس تىلدەس ۇجىمدى (ونىڭ ىشىندە گازەت, جۋرنالدار دا بار) ۋكراين, ارميان, نەمىس, كورەي نەمەسە ت.ب. ۇلت وكىلدەرى باسقارسا ەشكىم تاڭعالمايدى, ال انا تىلىندە ويلاپ, انا تىلىندە سويلەيتىن قازاق باسقارسا تاڭدانىس, ءتىپتى ۇركە قاراۋ ورىن الادى. امال نە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعداي سولاي قالىپتاسقان جانە ءالى دە سول ادەتتەن, وكىنىشكە قاراي, ارىلا الماي كەلەمىز... وزگە تىلدە ونەرىن كورسەتەتىن شىعارماشىلىق ورتانى قازاقشا سويلەيتىن ادام باسقارسا – ورەسى جەتپەيتىن سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى.
وسىدان ون جىل بۇرىن اتالمىش تەاترعا ديرەكتور بولىپ ەركىن قاسەنوۆ تاعايىندالعاندا دا جۇرتتىڭ ءبارى سولاي ويلاپ, ونى ۋاقىتشا كەلگەن ادام رەتىندە قابىلدادى. ونىڭ ۇستىنە وسىعان دەيىن تەاتر ۇجىمىندا بەي-بەرەكەتسىزدىك كوپ بولىپ, بىرنەشە ديرەكتور اۋىسقان ەدى. مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى ەركىن تىلەۋعازى ۇلىن سوڭعى جىلدارى شەنەۋنىكتەر قاتارىندا جۇرگەن جەرىنەن الىپ, ايعاي-شۋى تولاستاماي تۇرعان ۇجىمعا ۋاقىتشا جىبەرگەندەي كورىنگەن. بىراق كەز كەلگەن اداممەن ورتاق ءتىل تابىسا بىلەتىن, اشىق مىنەزدى, جومارت جۇرەكتى, كەڭ ولشەپ, كەسەك تۋرايتىن ەرەكەڭ ۇزاماي ۇجىمدا تۇراقتىلىق ورناتىپ, ونىڭ كۇش-جىگەرىن شىعارماشىلىق ورتاق تابىستار جولىنداعى ءبىر ارناعا توعىستىرۋعا مۇمكىندىك جاساي ءبىلدى. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, ول تابىستى مەنەدجەر, تەرەڭدى بولجايتىن پسيحولوگ جانە تەاتر ونەرىنىڭ سىرالعى مامانى ەكەنىن تانىتتى. شىعارماشىلىق توقىراۋدا جۇرگەن ۇجىم قازاقشا ويلايتىن ديرەكتوردىڭ تەگەۋرىنىمەن اياق استىنان تۇلەپ, كۇش-جىگەرىن قالاي شىڭدادى دەگەن سۇراقتى بىردە ەرەكەڭە قويعانىمىزدا ول: «جول تاپپاي ۇيلىعىپ, تۇرىپ قالعان ورتاعا تىڭ تىنىس بەرۋ ءۇشىن گاسترولگە شىعارۋ, فەستيۆالدارعا قاتىستىرۋ كەرەك دەپ ويلادىم. ويتكەنى ونەر ساپارلارى اكتەردىڭ, شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ ءوسۋى مەن ويلانۋىنىڭ قۇلپىن اشاتىن كىلتتىڭ ءبىرى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ءسويتىپ ءوزىنىڭ ديرەكتور بولىپ كەلگەنىنە بىرنەشە اي عانا وتكەن ەركىن قاسەنوۆ ول كەزدە «استانالىق» دەگەن اتى دارداي بولعانىمەن بولمىسى «پروۆينتسيالىق» تەاتردى «جىعىلساڭ ناردان جىعىل» دەگەندەي قازاقستان ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ورداسى الماتىعا گاسترولدىك ساپارمەن شىعارادى. بويىنداعى بارلىق ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, الىس-جاقىن تانىس-بىلىستەرىن ىسكە قوسا وتىرىپ جاس ديرەكتور الماتىلىق اسقاق كورەرمەندەردىڭ كەڭ زالدى تولتىرۋىنا, ءباسپاسوزدىڭ استانا تەاترىنىڭ الماتىعا العاش كەلۋىنە ارناپ بىرنەشە حابارلار مەن سىن-تىلەكتەر جازۋىنا قول جەتكىزەدى. تەاتر سالاسىنىڭ تالاي تىسقاققان ماماندارى, اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەر استانالىق تەاتردىڭ تۋىندىلارى تۋرالى وزدەرىنىڭ لەبىزدەرىن بىلدىرەدى.
ايتۋعا عانا وڭاي بولعانمەن وسىناۋ شارۋانى ابىرويمەن اتقارا بىلگەن ديرەكتوردىڭ بەدەلى ۇجىم الدىندا ءبىرشاما ءوسىپ, ونىڭ ىسكەرلىگىنە سەنىممەن قارايتىندار العاش سول جولى كورىنگەندى. ءوز قابىلەتتەرىنىڭ قىرى دا سول جولى تانىلىپ, پروۆينتسيادا كوپتەن بەرى كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ جۇرگەن بىرقاتار اكتەرلەر الماتىلىق بىلىكتى سىنشىلاردىڭ شىننىڭ جۇزىنە سالعان ماقالالارىن كورگەندە, جۇندەرى جىعىلىپ, شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارا باستاعان.
وسى كەزدەن باستاپ تەك تىڭ شىعارماشىلىق تىنىس قانا ءوز-وزىنەن كۇپسىنىپ, جەتىلدىم, جەتەرلىك بولدىم دەپ ويلايتىن ۇجىمدى سەرپىلتە الاتىنىن ەركىن قاسەنوۆ تە جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان دا سىرتتان بىلىكتى رەجيسسەرلەر شاقىرىپ, شىعارماشىلىق ورتانىڭ شەبەرلىگىن شىڭدايتىن جاڭا ءادىس تاپتى. بۇل بۇرىننان بەلگىلى ءادىس بولعانىمەن قاسەنوۆ ونى جاڭا ارناعا كوتەردى. سونىڭ قاتارىندا ول ليتۆالىق بەلگىلى رەجيسسەر يوناس ۆايكۋستى شاقىرىپ, بۇرىن ءوڭىر قولعا الىپ كورمەگەن جاڭا ماتەريال بولىپ تابىلاتىن اننا يابلونسكي پەساسىنىڭ نەگىزىندە «يازىچنيكي» («پۇتقا تابىنۋشىلار») سپەكتاكلىن دايىنداتتى. بۇل بۇگىنگى دراماتۋرگيانىڭ تاقىرىپتان دا, پاليترا مەن تەرەڭدىكتەن دە اقساپ تۇرعان كەزىندە كلاسسيكا مەن وسى زاماننىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ ۇسىنىلعان ماتەريال ەدى. ورىس تەاترلارىنىڭ بالتىق بويىنداعى مەترى بولىپ تانىلعان رەجيسسەر كۇردەلى ماتەريالدى تابىسپەن يگەرىپ, قازاقستاندىقتار بۇرىن كورمەگەن جاڭا تۋىندىنى ۇسىنا ءبىلدى. بۇل استانا تۇرعىندارى ءۇشىن ايرىقشا جاڭالىق بولىپ, تالاي ادام ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ۇجىم دا ءوز كۇشىنە سەنىپ, ەندى كۇردەلى ماتەريالدارعا باتىلدىقپەن قول سوزا باستادى.
تەاتردىڭ ءورىسىن ارتتىرىپ, قۇلاشىن كەڭگە سىلتەۋ جولىندا شىن شەبەرلەردىڭ قويىلىمىن ساحناعا شىعارۋ كەرەك ەكەنىنە كوزى جەتكەن ەركىن قاسەنوۆ وسىدان ءارى دە تالاي تەاتر مايتالماندارىن شاقىرىپ, ولاردىڭ تۋىندىلارىن كورەرمەندەرگە ۇسىندى. ايتا كەتەتىن جايت, ديرەكتوردىڭ كىسىگە جاقىن, ادامدارمەن ءتىل تاپقىشتىعىنىڭ ارقاسىندا استانالىق زيالى قاۋىم اراسىنان ورىس تەاترىنىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرى قالىپتاستى. اراسىندا شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميسسيالار باسشىلارى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنان تۇراتىن ەليتالىق توپ تا بار.
سىرتتان شاقىرىلىپ, سپەكتاكل قويعان ماماندار قاتارىندا اۆستريادان ەگيشە گاۆوركيان, رەسەيدەن الەكساندر كانەۆسكي, لەونيد چيگين, ۆلاديمير تىككە, دميتري گورنيك جانە ت.ب. بولدى. سوڭعى كەزدە تاجىكستاندىق شەبەر بارزۋ ابدىرازاقوۆپەن شىعارماشىلىق ارىپتەستىك ورناعان.
وسى جىلداردا ورىس تەاترىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا ارنايى شاقىرۋىمەن كەلگەن باس رەجيسسەر بەكبولات پارمانوۆ, باس سۋرەتشى قانات ماقسۇتوۆ سياقتى جىگىتتەر دە اتسالىسىپ ءجۇر. ءوز ارالارىنداعى ۇساق, پەندەشىل كيكىلجىڭدەرگە مويىن بۇرمايتىن, شىن مانىندەگى شىعارماشىلىقتى عانا ءپىر تۇتقان ۇجىم دا قالىپتاسىپ قالدى. ويتكەنى اكتەرلەر ءوز تابىستارى تەك بىرلەسكەن جۇمىس پەن بىرىككەن ونەردە ەكەنىن ۇققان. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەندەي, گوركي تەاترىنىڭ ونەرىن ءتۇرلى ماماندار دا جوعارى باعالاپ ءجۇر. سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى, يۋنەسكو-نىڭ حالىقارالىق تەاتر ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى نينەل مازۋر (گفر) بىلاي دەپ جازىپتى: «م.گوركي اتىنداعى استانانىڭ (قازاقستان) اكادەميالىق ورىس دراما تەاترى كوپتەگەن حالىقارالىق فەستيۆالدارعا قاتىسىپ ءجۇر. مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركىن قاسەنوۆ باسقاراتىن وسىناۋ شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ قادامدارىن كوپتەن بەرى باقىلاپ, فەستيۆالدان فەستيۆالعا ءوسىپ, كوركەمدىك شەبەرلىگىن ارتتىرىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىن. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ رەپەرتۋارىندا وتاندىق, ورىس جانە شەتەلدىك كلاسسيكانىڭ تۋىندىلارى عانا ەمەس, وسى زامانعى دراماتۋرگيا دا ورىن العان. سپەكتاكلدەردى تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى بەكبولات پارمانوۆ قانا ەمەس, شەتەلدەردىڭ ءتۇرلى جاستاعى شاقىرىلعان رەجيسسەرلەرى دە قويادى. وسىدان شىعارماشىلىق قولتاڭبالاردىڭ, كوپپوليارلىقتىڭ سان ءتۇرلى قىرلارى كورىنىپ تۇر».
جوعارىدا ءبىز باسشىنىڭ ادامدارمەن ورتاق ءتىل تاپقىشتىعى, كىسىلىك قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسيالار باسشىلارى, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرمەن ەتەنە ارالاساتىندىعىن ايتقان ەدىك. سولاردىڭ اراسىندا ۆەنگريا ەلشىسى يمرە لاسلوتسكي, قىتاي ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلى لي چجي جانە ت.ب. بار. ال رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, گرۋزيا, وزگە دە بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ ەلشىلەرى ورىس تەاترىنىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرى. ەلشىلىكتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتقانىنىڭ ارقاسىندا گوركيلىكتەر ۆەنگرياداعى, قىتايداعى, يسپانياداعى تەاتر فەستيۆالدارىنا ارنايى شاقىرۋ الىپ, قاتىسىپ قايتتى. بارىندە دە قازاقستاندىق تەاتر جوعارى دەڭگەيدەن كورىنىپ, ديپلومانت اتالدى. ال قىتايدا بولعان «ماڭگىلىك شەكسپير» حالىقارالىق فەستيۆالىنە استانالىق تەاتر قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل تمد ەلدەرى تەاترلارىنىڭ اراسىنان جالعىز قاتىسىپ, ديپلومانت اتانۋىمەن قاتار باسقالارعا تارتىلماعان (بۇل ەلدە ونەرپازدارعا گۇل سىيلاۋ سالتى جوق ەكەن) ءبىر سەبەت گۇلگە قول جەتكىزىپ, جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭعالدىردى.
ورىستا «قارا باقىر قۇنى جوق» («گروش ەمۋ تسەنا») دەگەن ءبىر قاناتتى ءسوز بار, بۇل كوبىنەسە حالقىنا قايىرى جوق, قارا باسىنىڭ عانا قامىمەن كەتكەن ادامعا قاراتا ايتىلادى. سول ايتپاقشى, ەركىن قاسەنوۆ ورىس تەاترىندا ءوزىنىڭ ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ويلاماي, قارا باسىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاپ, تەك وزگە الەمنىڭ ىعىمەن جۇرە بەرگەن بولسا, جوعارىداعى تىركەستى وعان دا ايتىپ قالۋعا بولار ەدى. بىراق ەرەكەڭ ونداي ەمەس, ۇلتىنىڭ ۇستىنىن ۇمىتپاي, ورىس تەاترىنا قازاقتىڭ رۋحىن ەنگىزىپ, ونىڭ قازاقستاندىق قالپىن قالىپتاستىرۋعا دا شىن بەيىلىمەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جان. قازاق اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىن, قازاق تاريحىنا بايلانىستى وقيعالاردى ساحنالاپ جۇرگەنى سونىڭ ايقىن ايعاعى. ماسەلەن, وسى تەاتردا تەك ەركىن قاسەنوۆتىڭ كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا عانا راحىمجان وتارباەۆتىڭ «سۇلتان بەيبارىسى», قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارناپ بولات جانداربەكوۆتىڭ رومانىنىڭ نەگىزىندە «ساق پاتشايىمى توميريس», «الپامىس» (جىر نەگىزىندە) ت.ب. ساحنالاندى. سونىڭ ىشىندە «سۇلتان بەيبارىستى» گاسترولدىك ساپارمەن ۆەنگرياعا دا اپارىپ قويىپ, ەجەلگى ماجارلاردىڭ ريزاشىلىعىن العانى بار. بۇل تۋرالى «ەگەمەندە» كەزىندە كەڭىنەن جازىلعان بولاتىن. سونداي-اق و.بوكەيدىڭ «اتاۋكەرەسى», ءا.ورازبەكتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى» تەاتردا ءساتتى قويىلعان تۋىندىلار قاتارىندا. «ناۋرىز مەيرامىنان» باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكەلەرىنىڭ دە ورىس تەاترىندا كەڭىنەن اتالىپ, شەتەلدىك ديپميسسيالاردىڭ قاتىسۋىمەن ۇلىقتالۋىنىڭ ءوزى دە كوپ نارسەدەن حابار بەرەدى.
ەركىن قاسەنوۆتىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ميحايل بوچارنيكوۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناسىنىڭ ارقاسىندا تەاتر سول ەلدەگى كوپتەگەن فەستيۆالدارعا قاتىسىپ, ونداعان قالاسىنا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. گوركيلىكتەر تمد مەن بالتىق بويى ەلدەرى ورىس تەاترلارىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگتە بولىپ تۇراتىن حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ جىل سايىنعى قوناعى جانە جۇلدەگەرى. سونىمەن بىرگە رەسەي فەدەراتسياسى تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى ۇيىمداستىرعان شەتەلدەردەگى ورىس تەاترلارىن قولداۋ ورتالىعى قۇرعان اسسوتسياتسياعا دا بەلدى مۇشە بولىپ كەلەدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ جوعارىدا اتالعان العىس حاتى وسى اسسوتسياتسيانىڭ ۇسىنىسىمەن تاپسىرىلعان.
مىنە, ءسويتىپ, ەركىن قاسەنوۆ ورىس تىلدەس شىعارماشىلىق ورتاعا قازاقشا وقىعان ادام باسشىلىق جاساي المايدى دەگەن قاساڭ تۇسىنىكتى تەرىسكە شىعارىپ, ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بيىكتەرگە جەتىپ جۇرگەن وسىنداي جان. ارينە, بيلىك باسىنداعى تۇيسىكتى ازاماتتار تاراپىنان قولداۋلار بولىپ تۇرعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, استانا قالاسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ەسىمىن ەرەكەڭ امسە قۇرمەتپەن اۋىزعا الىپ وتىرادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
