« ...بۇزىلعان قاۋىمدى ءتاڭىرى تۋرا جولعا باستامايدى».
(قۇران كارىم. ءمايدا سۇرەسى, 51-ايات)
1.
اقسارى بالا ادەتتەگىسىنەن كەشتەۋ ويانعان. ساعات ءتىلى ون بىرگە تاقاپتى. «كۇندەگىدەي جەتىدە تۇرىپ, ەرتەڭگىلىك شايىمدى اسىعىس ىشە سالا مەكتەپكە جۇگىرە جونەلۋدەن قۇتىلدىم, – دەپ ويلادى ەسىنەپ-قۇسىناپ. – جازعى كانيكۋلدىڭ باستالعانى كەشە. الدا ءۇش اي دەمالىس بار... قانداي تاماشا!..»2.
ەرتەڭگىلىك شايىن ءىشىپ بولعان بالا ىدىس-اياقتاردى جۋىپ, جينادى دا, جازعى دەمالىس ايلارىندا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن رەت-رەتىمەن جازا باستاعان. نەگىزگىلەرىنىڭ استىن سىزدى, «وقيتىن كىتاپتارىم» دەگەن تۇسقا جەتىپ, ويلانىڭقىراپ قالدى. قانداي شىعارما تاڭدايدى؟ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىسام دەپ وقتالدى دا, ىلە قازاق ەرتەگىلەرىنە كوڭىلى اۋعان. بۇل يدەياسى ۇناعانى سونداي, كىتاپ سورەلەرىندەگى «قازاق حالىق ادەبيەتى». «ەرتەگىلەر. ءۇشىنشى توم» دەگەن جيناقتى الىپ, پاراقتاي باستادى. «اعاش ات تۋرالى» ەرتەگىنىڭ باس جاعىنا كوز جۇگىرتىپ ەدى, جەتەلەپ بارادى. «باياعى زاماندا اتاقتى ءبىر پاتشا بولىپتى. ونىڭ كۇندەي سۇلۋ ءۇش قىزى, ايدان اپپاق ءبىر ۇلى بولىپتى...» «توقتاي قال نۇرجان... كۇندەي سۇلۋ دەگەنى ءجون, ايدان اپپاق ۇل بولا ما؟!. ايدان اپ-پاق-ق... ايدان اپ-پاق-ق... ايدىڭ اپپاق بولعانى ما؟! ول-داعى جەرگە ۇقساعان وزگە پلانەتا عوي... گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى قالدىبەك اعاي سولاي ايتقان! ءيا-ءا, كارتادان قاراساڭىز, جەر دە, اي دا دوڭگەلەك...» « ... كۇندەردىڭ كۇنىندە پاتشاعا ونەرپاز ءۇش جىگىت كەلىپتى, ونىڭ بىرەۋى قولىنا تاۋىس (كوركەم تۇكتى قۇس), بىرەۋى مىستان ىستەلگەن قوڭىراۋ, بىرەۋى اعاشتان سوققان ات ۇستاپ كىرىپتى ...» «قىزىق... تاۋىس... مىستان جاسالعان قوڭىراۋ... اعاش ات... ءھىم-م... قازاق تىلىندەگى وسىنداي ەرتەگىلەردى وقىمايمىز دا, تاڭداي قاعامىز... ءبىزدىڭ سىنىپتاعى وقۋشىلاردىڭ ەسى كەتىپ, كورىپ جۇرگەن گارري پوتتەردەن قاي جەرى كەم بۇل ەرتەگىنىڭ؟!. ارى قاراي نە بولادى؟!.» – كىتاپ سورەسىنىڭ قاسىندا تۇرعان نۇرجان, ءوز بولمەسىنە كەلىپ, ستولعا جايعاستى دا وقۋىن جالعاستىردى. « – ... ولارعا, پاتشا: – بۇل كوتەرىپ جۇرگەندەرىڭ نەمەنە؟ – دەپ ساۋال قويىپتى. تاۋىس ۇستاعان جىگىت: – تاقسىر, ءسىز ءوز قاتارىڭىزداعى پاتشالاردان اسقان ۇلى پاتشا بولدىڭىز. ءبىز ءسىزدىڭ زامانىڭىزدا وقىپ ونەر تاپقان كىسىلەر ەدىك. سىزگە ونەرىمىز بەن جەتكەن تابىسىمىزدى اكەلىپ وتىرمىز. مىنا مەنىڭ قولىمداعى تاۋىس جاندى ساعات. ول ءار ساعات سايىن شاقىرىپ, وتكەن مەزگىلدى ءبىلدىرىپ وتىرادى». عاجاپ, – دەدى بالا. – قوڭىراۋ شەتتەن كەلگەن جاۋدى بىلەدى. قاقپاعا ءىلىپ قويسا, قاستىق ويمەن قامدانعان دۇشپانداردى سەزىپ قالىپ, كۇمىس ءۇنى سىڭعىرلاپ دىبىس شىعارادى. مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ارنايى سوعىلىپتى. ال اعاش اتپەن ۇشىپ, دىتتەگەن جەرگە قاس-قاعىم ساتتە جەتۋگە بولادى ەكەن... اعاش اتتىڭ كەرەمەتىن كورۋگە كوپشىلىك قاۋىم جيىلدى. اركىم اتقا ءمىنىپ, اياقتارىن تەبىنىپ, تاقىمداپ كوردى. اعاش ات ءمىز باقپادى. ورنىنان قوزعالمادى. پاتشانىڭ بالاسى كەلىپ اتقا وتىرعاندا, اعاش اتتى جاساعان شەبەر ءبىر تەتىكتى قوزعاپ جىبەردى. ات ءبىرتىن-ءبىرتىن كوككە كوتەرىلدى. شاھاردىڭ سۇلباسى بۇلدىراپ, كوزدەن تاسالانعان شاقتا, پاتشانىڭ بالاسى «بۇل مەنى جويعالى جاسالعان زات بولار» دەپ قورىقتى. اعاش اتتىڭ ءبۇيىرىن سيپاپ ءجۇرىپ, وڭ جاعىنان ءبىر, سول جاعىنان ءبىر شاعىن تەتىك تاپتى. وڭ جاعىن باسقاندا جوعارى ورلەپ, سول جاعىن قوزعاعاندا تومەن تۇسەتىنىن ءبىلدى. ءسويتىپ, اعاش اتتى يگەرىپ, قالاعان جاعىنا ۇشتى. جەردەگىلەر شاھزادانى قاشان قايتىپ ورالار ەكەن دەپ كۇتىپ قالا بەردى. بالاعا ەرتەگى ەرەكشە اسەر ەتتى. قىم-قيعاش قىزىقتى وقيعالار كوز الدىنا ەلەستەدى... قۇددى كينو كورگەندەي... كينو دەمەكشى, بۇنىڭ كىشكەنتاي كەزىندە, اجەسى ايىقپاس اۋرۋعا شالدىققان اناسىنا شيپا ىزدەگەن بالا جايلى ەرتەگى ايتىپ ەدى...3.
ەرتەدە ءبىر بايدىڭ جالعىز بالاسى بولىپتى. بالانىڭ قولى اشىق, جومارت ەكەن. كەمباعال كەدەي مەن جوق-جىتىك ادامدارعا سۇراعانىن بەرەدى. اناسى دا ۇلىنىڭ ىزگى نيەتىن ءتۇسىنىپ, جاق اشپايدى. ءبىر كۇنى اناسى قاتتى اۋىرىپ, جاتىپ قالادى. بالا ۋايىمداپ, اناسىنىڭ جازىلۋىنا ەم ىزدەپ, الىس-جاقىن جەرلەردەن اتاقتى دارىگەرلەردى الدىرادى. جەتى كۇن دەگەندە ءيمانجۇزدى ءبىر كاريا كەلىپ, سىرقات انانىڭ تامىرىن ۇستايدى. – جامان دەرت ەكەن, – دەيدى باسىن شايقاپ. – نە ىستەۋىم كەرەك؟ شيپاسى بار ما؟ – دەيدى بالا قادالىپ. – تابا المايسىڭ, ءبارىبىر... – انام ءۇشىن جانىم ساداعا! – اۋرۋدى جىبەرگەن اللا, شيپاسىن دا جىبەرەر! – تاۋەكەل! – اناڭا جانىڭ اشيدى ەكەن. نيەتىڭ ءتۇزۋ... – از-كەم ءۇنسىز وتىرعان كاريا ءسوز باستادى: – جازىق جانە الاسا تاۋلى جەرلەردە, ارىق جاعالارىندا, سايلاردىڭ دىمقىل جەرلەرىندە وسەتىن مۇجىعىن دەگەن ءشوپ بولادى. بۇل – تىك وسەتىن, كوپجىلدىق, ءشوپ تەكتەس وسىمدىك. بيىكتىگى ەكى قارىستاي. جاپىراعى كەزەكتەسىپ ورنالاسادى. ءتۇپ جاعىنىڭ جاپىراعى ۇلكەن, ۇزىن ساعاقتى, جوعارعى بولىگىنىڭ جاپىراعى كىشكەنە, قىسقا ساعاقتى نەمەسە ساعاقسىزداۋ, كەڭ قانداۋىر ءتارىزدى, ءبۇتىن جيەكتى نەمەسە بولىمسىز ارا ءتىستى كەلەدى. شوق باس گ ۇلى شاشاگۇل شوعىرىن قۇرايدى. گ ۇلى سارى ءتۇستى, ەرنەۋى ءتىل ءتارىزدى كەلەدى. وسى ءشوپتى تاۋىپ اكەلسەڭ, اناڭ اۋرۋىنان جازىلادى.4.
بالا جولعا شىعادى. العاشقى ەت قىزۋىمەن توقتاماستان ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن جۇرەدى. مەزگىل كوكتەم بولعانىمەن جەر ساز, جول اۋىر. ەرتەڭىندە اقشام ۋاقىتىندا ارنالى ۇلكەن وزەنگە تاپ بولىپ, بەلىن جازىپ دەم الادى. توڭىرەككە قاراپ وتىرسا اناداي جەردە قارايعان ءبىر ماق ۇلىق تىپىرلاپ جاتىر. بۇل نە دەپ تاقاۋ كەلسە, اياقتارى اسپانعا قاراپ سازعا باتقان كادىمگى تاسباقا! بالانىڭ جانى اشىپ, جاعاعا الىپ شىقتى. – تۇنشىعىپ ءولىپ بارادى ەكەنمىن! العىسىم شەكسىز ساعان! – دەيدى تاسباقا. – كورىپ تۇرىپ قۇتقارماسام, كىم بولعانىم, – دەيدى بالا شىنىن ايتىپ. – وسىلاي جاتقانىما ءبىراز بولدى. كەشەدەن بەرى قانشاما ادام ءوتتى بۇل جەردەن, ەشكىم نازار اۋدارعان جوق. تاسباقانىڭ كوڭىلى بوساپ, كوزىنە جاس كەلدى. – بايقاماعان شىعار... – نەگە بايقاماسىن؟!. وزىڭدەي مەيىرىمدى جانمەن جولىقتىرعان اللا! كورەر جارىعىم بار ەكەن. – قايدا بەت تۇزەدىڭ؟ – انام سىرقاتتانىپ, ۇزاق ساپارعا شىعىپ ەدىم. – ءبىر قاجەتىڭە جارارمىن. باسىڭا ءىس تۇسسە, كوزىڭدى تارس جۇمىپ, مەنى ەسىڭە ال, – دەيدى تاسباقا. – جارايدى, – دەپ بالا ءجۇرىپ كەتەدى. ءجۇرىپ كەلەدى, ءجۇرىپ كەلەدى. بىردە قىرعا, بىردە تاۋعا ورمەلەگەن ءيىر-قيىر دالا جولى تاۋسىلار ەمەس. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە, ەكىندى اۋعان مەزگىلدە, نۋ ورمانعا ەنەر تۇستا تىزە بۇگىپ, دەم الىپ وتىرادى دا, كوزى ءىلىنىپ كەتەدى. قۇددى وڭىندەگىدەي اناسىمەن قاۋىشادى تۇسىندە! ءجۇزى جايناعان اناسى جايدارى! ۇستىندەگى كيىمدەرى شىتتاي جاڭا! «بالام-اي, شالدىعىپ-شارشادىڭ-اۋ!.. ءبىر ءوتىنىشىم بار! قاشان دا جاردەم سۇراعان تىرشىلىك يەلەرىنە قامقور بول! قولىڭنان كەلسە جاقسىلىق جاسا! ويتكەنى, مەيىرىم يەسىن ءتاڭىرى جاقسى كورەدى! جەبەپ-جەلەيدى!..» اققۋ كەيپىندەگى اناسى قاناتتارىن قاعىپ-قاعىپ, اسپان الەمىنە اۋەلەي كوتەرىلىپ كورىنبەي كەتتى. بالا ويانىپ كەتتى. بويى سەرگەك, تىڭ! ءون بويىنا قۋات كىرگەندەي قۋناپ قالىپتى! جۇرمەك نيەتپەن تۇرا بەرگەندە, شىرىلداپ ولاي ءبىر – بىلاي ءبىر ۇشقان انا-قارلىعاشقا كوزى ءتۇستى. اسا مازاسىز, ابىرجۋلى! «بۇل جاي ەمەس», دەپ بالا قارلىعاشتىڭ سوڭىنان ىلەستى. ءدىڭى جۋان اق قايىڭنىڭ تۇبىنە كەلسە, ايىر ءتىلىن سۋماڭداتىپ, الاشۇبار جىلان ءسامبى تالدىڭ ۇشار باسىنداعى قارلىعاشتىڭ ۇياسىنا جەتىپ قالىپتى. قولىنداعى وتكىر قىلىشپەن تارتىپ قالدى. سول مەزەتتە انا-قارلىعاشتىڭ قىزىل شاقا بالاپاندارى ۇلارداي شۋلاپ قويا بەردى. – العىسىم شەكسىز ساعان, ەي ادام! – دەدى انا-قارلىعاش. – كورىپ تۇرىپ قۇتقارماسام كىم بولعانىم, – دەدى بالا. – الگىندە عانا سالت اتپەن ءبىر كىسى ءوتتى. وندا الاشۇبار جىلان ەندى-ەندى ورمەلەپ بارا جاتقان. اراشا سۇرادىم شىرىلداپ. قايىرىلىپ قاراعان دا جوق! جانارى جاسقا تولى انا-قارلىعاش مۇڭىن شاقتى. – بايقاماعان شىعار... سوكپە ەشكىمدى... – قايدا كەتىپ باراسىڭ؟ – انام قاۋىپتى دەرتكە ۇشىراپ, جولعا شىعىپ ەدىم. – قاجەت كەزدە مەنى ەسىڭە ال, – دەدى انا-قارلىعاش قوش ايتىپ.5.
توقىمداي قۇراق كورپەسىن جەرگە جايىپ, ازىق-ت ۇلىك سالعان قورجىنىن باسىنا جاستانىپ جاتا قالعان. كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى. اق ساقالدى, اق سالدەلى, قولىندا اق تاياعى بار كاريا تاقاۋ كەلدى: – اناڭنىڭ سىرقاتىنا شيپا ىزدەگەنىڭ ساۋاپتى ءىس! ءتاڭىرى جارىلقاسىن! العان بەتىڭنەن قايتپا! كوپ ۇزاماي تابارسىڭ! – دەدى. بالا كوزىن اشتى. اپىر-اي, ءوڭى مە, ءتۇسى مە؟ اقساقال قايدا؟!. – كوزىڭدى جۇم! كىرپىكتەرى قاماسىپ, بەيمالىم دۇنيەگە ەنگەن. اق سالدەلى اقساقال جىميىپ نۇسقاۋ بەردى: – اسا قامقور, ەرەكشە راقىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن دە! – اسا قامقور, ەرەكشە راقىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! قالىقتاپ بارا جاتقانىن سەزدى. قانداي عاجاپ, قانداي قىزىق مىنا كورىنىس! ءىپ-ىلەزدە ىركەس-تىركەس, قابات-قابات سىرعي جىلجىپ, ءجۇزىپ بارا جاتقان اق بۇلتتاردىڭ اراسىنان تابىلدى. بۇلتتار سونداي جۇپ-جۇمساق! بەت-ءجۇزىن ايالاي سيپايدى! ىعىسىپ جول اشادى! – اناسىن ارداقتاعان پەرزەنت سەندەي-اق بولسىن! قاتارلاسا قالىقتاپ اپپاق بۇلت ەرىپ كەلەدى. – راحمەت! – دەدى بالا جىميىپ. – جولىڭ بولسىن جولاۋشىم! – ايشاڭقان بۇلت ءبىراز جەرگە دەيىن ۇشىپ كەلدى دە, قوشتاسىپ قالىپ قويدى. عاجاپ! اقشا بۇلتتار سوناۋ-سوناۋ تومەندە; بۇل ءالى ۇشىپ كەلەدى. توڭىرەگىنە حوش ءيىس شاشقان گۇلدەردىڭ ءيىسىن-اي! سىلدىراعان كاۋسار بۇلاق دىبىسى قانداي اۋەزدى! ۇشار باسىن مۇز باسقان اسقار تاۋلار! ەتەگى سىڭسىعان ورمان! قۇيقىلجىتا ءان سالعان ءانشى قۇستار! التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ءۇيدىڭ الدىنا كەلىپ, ىشكە ەندى. توقىمداي قۇراق كورپەسى كىرە بەرىس بولمەدە قالدى. – بۇل سەنىڭ ءۇيىڭ, – دەدى اقساقال. – قالاساڭ تۇرۋىڭا بولادى. – نەگە؟ –تۇسىنبەي اڭ-تاڭ. – ول ساۋالىڭا جاۋاپتى ەستىرسىڭ... ازىرشە ارالا, كور. ءوزىنىڭ جالاڭ اياق, جالاڭ باس ەكەندىگىن سەزدى. – قورىقپا! – دەدى اقساقال جىميىپ. ءتاي-ءتاي باسقان سابيدەي ۇركەكتەپ العا اتتاعان. قىزىلدى-جاسىلدى گۇلدەردى باسۋعا ايانشاقتادى. جاپىرىلىپ, تىربيعان باشپايلارىمنىڭ ىزدەرى قالىپ قويادى-اۋ دەپ قورىقتى. – قىسىلما, جۇرە بەر, – دەدى كاريا. بىرەۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي, العا وزعان. – ارتىڭا بۇرىل... جاپىرىلىپ قالادى-اۋ دەگەن گۇلدەرى بۇرىنعىدان دا قۇلپىرا تۇسكەن. تاڭعاجايىپ مەكەندى ارمانسىز ارالادى. – شارشاساڭ, ۇيگە كىر, – دەدى كاريا. نە دەگەن كوپ بولمەلەر! بىرىمەن ءبىرى جالعاس, سالىنا بەرگەن – سالىنا بەرگەن. ءار بولمەنىڭ قابىرعاسى, شاڭىراعى, ءتىپتى بوساعاسىنا دەيىن وسىمدىك. ادەمى سارايدىڭ سىرتقى قابىرعاسى تولى جاڭعاقتار! ارشىپ, جەلىمدەپ قويعان سياقتى. ءۇي دەپ جۇرگەنى, كادىمگى كيىز ءۇي! وڭ قولىن سوزىپ ەدى, قابىرعاداعى جاڭعاق ءدانى ۋىسىنا توپىلداپ تولىپ كەتتى. اسادى ارمانسىز. قارنى سىزداعانىمەن, كوزى تويمايدى. – كەكىرىك اتىپ, تىم-تىم اشقاراقتانعان جامان عادەت! جاڭعاق ءدانىن اۋزىنا اپارا بەرگەندە, مي قابىرشىعىنا ۇقساس كىشكەنتاي ءتۇيىر ءتىل قاتتى. بالا قولىن تارتىپ الدى. – اشقاراقتىقتىڭ ەكىنشى اتى نە ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ تۇيىردەي ءداننىڭ توتەسىنەن قويعان ساۋالىنان ۇيالدى. – ءناپسى دەيدى! – ءناپسى؟! – نەگە تاڭعالاسىڭ؟ – العاش ەستىپ تۇرمىن. – بىلمەسەڭ, تىڭدا! – ايتىڭىز. – ءار نارسەنىڭ ورنى بار. ۇيقىنىڭ دا, كۇلكىنىڭ دە, تاماقتىڭ دا... ءناپسى ءجايلى ماعلۇمات بىلگىڭ كەلسە, مەن ساعان اسىقپاي اڭگىمەلەيىن. – تىڭدايىن, – دەدى بالا. تۇيىردەي ءدان ءسوزىن ساباقتادى. – ادامدا ەكى رۋح بار. بىرەۋىن رۋح-ي حايۋاني دەيدى. بۇل اللا تاعالانىڭ قۇدىرەت سيپاتىنىڭ ارالاسۋىمەن جاراتىلعان. ەكىنشىسى, رۋح-سۇلتاني. ول دا اللا تاعالانىڭ كوركەم سيپاتىمەن جاراتىلعان. دەنەدە وسى ەكى پاتشانىڭ ءبىر-ءبىر ءۋازىرى جانە ادامنىڭ رۋحاني باسشىسى بار. – قىزىق... – دەنە تابيعاتىن وسىلار ارقىلى باسقارادى. رۋح حايۋانيدىڭ اقىل كەڭەسشىسى – شايتان. ول شايتاندارمەن كەڭەسەدى. رۋح ءسۇلتانيدىڭ ءۋازىرى اقىل جانە پەرىشتە. ول سولارمەن اقىلداسادى. رۋح-ءحايۋانيدىڭ زاۋقى – ءىشىپ-جەۋ, كيىنۋگە عانا سوعادى. ياعني, سىرتتاي ادامعا ءلاززات بەرەتىن نە بولسا, سولاردىڭ بارلىعىنان كۇش تاۋىپ, رۋحي سۇلتانيدى جەڭىپ وتىرادى. رۋح – ءسۇلتانيدىڭ قالايتىنى – عيبادات جانە اللانىڭ امىرىنە باعىنۋ, جاقسىلىق جاساۋ, كىسىلىكتى بولۋ, وتانىڭدى ءسۇيۋ! ءارى اللانىڭ تىيىمدارىنان قاشۋ. رۋح – سۇلتاني, مىنە, وسىلاردى جاساۋ ارقىلى رۋحي-حايۋانيدەن باسىم تۇسەدى. بۇلار دەنەدە بيلىك قۇرادى. بىرەۋىنىڭ سيپاتى ەكىنشىسىنە قايشى كەلگەندىكتەن ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى قارسى كەلىپ جاتادى. رۋح-ءحايۋانيدىڭ نەگىزى, ەرەكشە كۇشپەن جاماندىقتى ءامىر ەتەدى. ونى – ءناپسى دەيدى. ءالگىندە, سەن قىزىعىپ جاڭعاق ءدانىن تويعانشا جەدىڭ. قارنىڭ سىزداسا دا, كوزىڭ تويمادى. ءناپسىنىڭ جەتەگىنە ەردىڭ... – ءوزىم دە ۇيالىپ تۇرمىن... – بۇدان بىلاي ءناپسىڭدى اۋىزدىقتا! سابىر ساقتا! – بۇل سوزدەرىڭ جىگەرىمدى شىڭدادى! – دەدى بالا. – اڭگىمەم اياقتالعان جوق... – جالعاستىر, – دەدى بالا. – رۋح – ءسۇلتانيدىڭ نەگىزگى سيپاتى – ءسافيا. ونى ادامشىلىقتىڭ سيپاتى دەپ تە اتايدى. مۇنداي سيپاتقا يە بولعان كىسى ناعىز ادام! بۇل – اللا تاعالانىڭ جاقسى سيپاتى. سوندىقتان وسى ەكى سيپات ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى, ادام اعزاسىندا شايقاسىپ جاتادى. ياعني, رۋح-سۇلتاني رۋح-حايۋانيدى قاراۋسىز قالدىرماي, ونىمەن ىلعي كۇرەسىپ وتىرسا, وندا قارسىلاسىن وزىنە تاۋەلدى ەتەدى. ءاربىر بۇيرىعىنا باعىندىرىپ, يلاھي ءامىردى ورىنداعان بولادى. ءتۇسىندىڭ بە؟!. – تۇسىنگەندەيمىن... – مىناۋ دوڭگەلەنگەن دۇنيەدەگى الۋان ءتۇرلى سوعىستار, قىرقىستار, قياناتتار, قىزعانىشتار, كورە الماۋشىلىقتار تاعى باسقا تولىپ جاتقان تويىمسىزدىقتار, الگى رۋح-ءحايۋانيدىڭ امال-ارەكەتتەرى! وبىر, جالماۋىز ناپسىدەن! اگاراكي ادامزاتتىڭ جول باستاۋشى سەرىگى رۋح-سۇلتاني بولسا, جايلى تىرشىلىك ورنايدى جەر بەتىندە! سوناۋ-سوناۋ ىقىلىم زاماننان ايتىلىپ كەلە جاتقان, اتا-بابالارىمىز اڭساعان, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن ءو م ءى ر دەگەنىمىز سول! – عاجا-اپ, – دەدى پەيىش نۇرىنا شومىلعانداي سەزىمدەگى بالا – عا-جا-اپ!..6.
بالا ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولمەلەردى ۇزاق ارالادى. ءبارىنىڭ ءىشى قىزىلدى-جاسىلدى ءشوپ, ءتۇرلى-ءتۇرلى وسىمدىكتەر! باسقان ءىزى بايقالمايدى. ارالاپ-ارالاپ كەلىپ, ەكىنشى ەسىكتەن دالاعا شىقتى. بۇل جەردە قۇرما اعاشتارى جايقالا ءوسىپ تۇر. ەكەۋىن الدى. بىرەۋى وزىنە, ەكىنشىسى اناسىنا. ەكى-ءۇش قۇرمانى جەپ كورىپ ەدى, ورنىنا قۇرمالار قايتادان ءوسىپ شىعا كەلدى. بالانىڭ باسىنا تاماشا وي كەلدى. بۇرىلىپ ۇيگە ەندى دە: – اسا قامقور, ەرەكشە راحىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! – دەدى. كوزدەرىن تارس جۇمىپ, قولدارىن العا سوزدى: «تابىلا كور, مەن ىزدەگەن قۇراق كورپە!» العا اتتاپ ەدى, ءبىر بولمەنىڭ ەسىگى سىرىلىپ اشىلدى. كوزىن اشسا, توقىمداي قۇراق كورپەسى جاتىر الدىندا. – اتا, اتا, تاپتىم!– دەدى قۋانعاننان. – قايتا عوي ەلىڭە, رۇقسات... اق سالدەلى اقساقال قولىن بۇلعاپ, قوشتاسۋ ءراسىمىن جاسادى. بالا توقىمداي قۇراق كورپەگە وتىرۋى مۇڭ ەكەن, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا, ءوزى كەلىپ توقتاعان تاۋ بوكتەرىنە دىك ەتە ءتۇستى. كۇن كوكجيەككە تاقاپتى.7.
بالا قالجىراپ شارشاعانىنا قاراماستان كوز ۇشىندا كورىنگەن شاھارعا ءجۇرىپ كەتتى. اياقتارىنا تاس بايلاپ قويعانداي, وتىرا كەتسە تۇرۋى نەعايبىل. دىڭكەلەپ شارشاعان شاقتا از ۋاقىت ايال جاسادى. كوكجيەككە تاياعان شارتاباق كۇنگە قولىن كولەگەيلەپ ۇز-ا-ا-ق قارادى. و, توبا! شاھار ۇيلەرى شاشىراڭقى ءھام جۇپىنى! كوشەلەرى قيسىق, بۇرالاڭ! قالا حالقى اۋا كوشكەندەي, ءولى تىنىشتىق ۇرەي شاقىرادى. باتىس جاقتا ارنالى وزەن اعىپ جاتىر. سۋ بەتى قاپ-قارا! تاعى تاڭعالعانى, ارنالى وزەننىڭ ارعى جاعى دا قالا! قالا بولعاندا قانداي! ارشىعان جۇمىرتقاداي اق شاڭقان ۇيلەر! وقتاي ءتۇزۋ كوشەلەر! اسپانمەن تالاسقان بيىك-بيىك ءسامبى تالدار! كوك جەلەككە مالىنعان گۇلزارلار! وسىندايدا كەرەعارلىق بولادى ەكەن-اۋ! ارنالى داريانىڭ ەكى جاعىنداعى ەكى قالا – ەكى الەم! ءبىرى, سۇرەڭسىز-سۇرقاي, ەكىنشىسى – ءجانناتتى جاسىل باققا ورانعان! «ءوڭىم ەمەس, ءتۇسىم شىعار!» دەپ ويلادى بالا. مىنا قىزىقتى قاراڭىز! ءساندى قالانىڭ تۇرعىندارى دا اجارلى بىروڭكەي! ءيمانجۇزدى, يبالى ادامدار جىميا ك ۇلىپ, ءبىرى-بىرىمەن ەسەندەسىپ ءوتىپ جاتىر. نە دەگەن ىزەت-ءىلتيپات! بەرگى جاعالاۋداعى شاھاردا جان بالاسى كورىنبەيدى. ىركەس-تىركەس, قالاي بولسا سولاي سالىنعان توقال تامداردىڭ توزىعى جەتىپ, قۇلاۋعا جاقىنداپتى. بالا ورنىنان تۇردى. سۇرقاي شاھاردىڭ شەتىندەگى تەمىر قاقپادان ەنە بەرگەندە بەت-جۇزدەرى اڭعا ۇقساعان, ەكى اياقتى, ءمۇيىزدى قۇبىجىق الدىن كەس-كەستەدى. – قايدا باراسىڭ؟ – جولاۋشىمىن... كوزىن شۇبەرەكپەن تاڭىپ, قولىنا كىسەن سالىپ پاتشاعا الىپ كەلدى. ءدالىز بە, قورا ما, ايتەۋىر تارس-تۇرس, تارس-تۇرس اشىلعان كو-ءوپ ەسىكتەردەن وتكەنىن بىلەدى. – شەش كوزىن! ءتوردىڭ توبەسىندە بەت الپەتى بۇجىر-بۇجىر, قوس ءمۇيىزدى وڭكيگەن ءداۋ وتىر. – جۇرەك جۇتقان جانعا ۇقسايسىڭ! ومىرىڭە قاۋىپ تونگەنىن سەزبەيسىڭ بە؟! ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن ادام ءتىرى قالمايدى... جوق, الدە ءبارىن ءبىلىپ, جورتا اڭقاۋسىپ تۇرعاننان ساۋمىسىڭ؟! – وتىرىك ايتىپ ولەتىن جايىم جوق! جول سورابى ءسىزدىڭ ەلگە الىپ كەلدى... بىرەر ساۋال قويۋعا رۇقسات پا؟ – سۇراعىن... – ءسىزدىڭ شاھاردا حالىق تۇرا ما؟ – تۇرماعاندا شە؟ – نەگە كورىنبەيدى؟ – جۇرتشىلىق كۇندىز ۇيىقتايدى... – سوندا تۇندە نە ىستەيدى؟ – تۇندە تىرشىلىك باستالادى. – عاجا-اپ! – وعان نەگە تاڭعالاسىڭ؟ – جۇمىس ىستەمەي مە, ءجۇرىپ-تۇرماي ما؟! – ءبىزدىڭ ەلدە تىرشىلىك اۋەنى مۇلدە بولەك! ادامدار كۇندىز ۇيىقتاپ, تۇندە تىرشىلىك جاسايدى. – ءتۇسىندىم-م, تاقسىر... – تاعى ساۋالىڭ بار ما؟ – قالا نەگە كوڭىلسىز... وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى شاھارعا قاراڭىزشى! تاڭ-تاماشا قالدىم! وندا ءبارى-ءبارى سۇلۋ, كوركەم! – دوعار ءسوزدى! اقىل ايتۋعا كەلدىڭ بە؟ قاھارلى پاتشا قولىنداعى اسپابىن سىلدىر ەتكىزگەن. ەڭگەزەردەي ەكى اسكەر جەتىپ كەلدى. – مىنا پەندەنى زىندانعا تاستاڭدار! ءولسىن ءىرىپ-ءشىرىپ! اڭ بەينەسىندەگى قۇبىجىقتار بالانى دەدەكتەتىپ ۇزىن دالىزبەن ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەلدى دە, ءزىلماۋىر ەسىكتەگى قارا ق ۇلىپتى اشىپ, قاراڭعى بولمەگە يتەرىپ جىبەردى. قانشا جاتقانى جادىندا جوق. تاس قابىرعاعا باسى سوعىلعان با, سولقىلداپ بارادى. كوزىن اشا بەرگەندە ىشقىنا ايقايلاپ جىبەردى. ءجۇزىن ءاجىم تورلاعان, شاشى البا-جۇلبا مىستان كەمپىر ءتونىپ تۇر. – قورىقپا بالام! – دەدى كەيۋانا. ءۇنى جۇمساق. زارەسى ۇشىپ, جۇرەگى توقتاپ قالا جازداعان بالا كوزىن اشقاندا بەت اۋزى مىج-مىج كەمپىر سوزدەرىن جالعادى. – باعى جانباعان بەيباقپىن... وسىناۋ زىنداندى تۇراق ەتكەنىمە قانشا بولعانىن دا بىلمەيمىن... كورەر جارىعىم بار ەكەن! جۇرەگىم سوعىپ تۇرعانمەن, ءتىرى ارۋاقپىن!.. سويلەسەرگە قارا تاپپاي, زارىعىپ جاتقاندا كەلگەنىڭدى قاراشى! تاس زىنداندا جولىقتىرعان اللاعا سانسىز شۇكىرشىلىك ايتامىن! كەشەگى ءتۇسىم شۋاقتى كۇندەردەن بەلگى بەرگەندەي ەدى!.. باسە-باسە-ە!..8.
تاڭ الدىندا باسىن كوتەردى. تىڭايىپ قالعانداي. شەكەسىندەگى ىسىگى دە باسىلعان. جان-جاعىنا ساقتانا قارادى. سىعىرايعان شامنىڭ جارىعى ءجوندى كورسەتپەيدى. الاڭ-قۇلاڭ سۇلبا شالىنعانداي. قاراڭعى بۇرىشتا بۇگىلىپ, قوس قولىن جايىپ كەمپىر وتىر. سوڭعى سوزدەرىن ەمىس-ەمىس قۇلاعى شالعان: – راببىم اللا! تىلەگىمدى قابىلداپ, ءبىر پەندەڭدى جىبەرگەنىڭە راحمەت! ەندى وسى بالانىڭ تەزىرەك جازىلۋىن ءناسىپ ەت! ەكەۋلەپ ارەكەت جاساپ, جارىق دۇنيەگە شىعۋىمىزدى جاقىن ەت!.. – ءامين! – دەدى بالا جۇرەگى جارىلارداي قۋانىپ. – ساۋىقتىڭ با, بالام! بەتى-قولىڭدى شاي! ايتەۋىر سۋعا تاپشى ەمەسپىز! شۇكىر! ودان سوڭ ورازاڭدى اشىپ العىن!.. بەلى بۇگىلگەن كەيۋانا قولىنداعى بارىن جۇپىنى داستارقانعا قويدى. قاتقان قارا نان. سۋىپ قالعان كوجە. قارنى اشقان ەكەن. ءبىرىن قالدىرماي سوعىپ الدى. – ولەر-ولمەس اۋقات قوي! قاناعات قارىن تويعىزادى دەمەكشى, بۇعان دا كوندىكتىم... كوندىكپەگەندە نە ىستەيمىن؟! سەنىڭ وسىندا كەلەتىنىڭدى, كوپ ۇزاماي جارىق دۇنيەگە شىعارىمدى ءتاڭىرىم سەزدىرگەن!.. بىلدىرگەن!.. – قايتىپ؟! – ونىڭ ءمانىسىن تۇسىنە قويماسسىڭ... – ىقتيارىڭىز ءبىلسىن اپا! كۇپتى كوڭىلدىڭ بىلمەگى دە مول... شاھارداعى ادامدار اڭعا نەعىپ اينالعان؟ مەنىمەن تىلدەسىپ, وسى زىندانعا جىبەرگەن پاتشا دا قۇبىجىق بەينەسىندە. ءسوزى ءتۇزۋ سياقتى, كادىمگى ادام تىلىندە سايراپ تۇر... مۇنداي حالگە نەگە ۇشىراعان؟ ايتىڭىزشى بىلسەڭىز؟ الدە, مەن ءتۇس كورىپ جاتىرمىن با؟!. – ءتۇس ەمەس, ءوڭىڭ بالام... ورەكپىگەن جۇرەگىن باسىپ, كاريانىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇردى بالا. – بۇل شاھار جاقۇت اتالاتىن مەملەكەتتىڭ استاناسى بولاتىن, – دەپ باستادى حيكاياسىن كەيۋانا. – ۇلكەن ەلدىڭ تاسى ورگە دومالاپ, جىلدان-جىلعا داۋلەتى مولايدى. قارىن قامىنان باسقانى اڭساماعان حالىقتان بەرەكە-بىرلىك كەتە باستادى. بىلايشا ايتقاندا, باسقا قونعان باقتى تەپتى. بولماشى سەبەپتى سىلتاۋراتىپ, توي تويلادى. اراق-شاراپتى سۋشا ءسىمىردى. قۋلىق-سۇمدىق, ماقتانشاقتىق, كىسى اقىسىن جەۋ, ايارلىق اسقىندى. جەزوكشەلىك ەتەك الدى. قارا حالىق سونداي بولعان سوڭ, حان دا ۇزاپ قايدا بارسىن! ىنساپ كەتتى ودان دا! پاتشا سارايىنىڭ قىزمەتشىلەرىن جاعىمپازدىق, كولگىرسۋ, تاكاپپارلىق, قىزعانىش, قىزىلدى-جاسىلدى ءدۇنيەگە دەگەن اشكوزدىك جايلادى. ءادىلەتسىز باسشىلار ورىنتاقتارى ءۇشىن ءوزدى-ءوزى قىرىق پىشاق قىرقىسىپ جاتتى. قىسقاسى, مەيماناسى تاسىپ-شالقىعان ەلدى تاۋبەسىنە كەلتىرۋ ءۇشىن جاراتۋشى جەر سىلكىنتتى. وعان دا قىڭبادى قىڭىر ەل. – سۇمدىق قوي! – بالا جاعاسىن ۇستادى. – اقىر اياعى نەمەن تىندى دەيسىڭ عوي؟! – يا... – جاراتۋشىسىن ۇمىتقان ەل وڭۋشى ما ەدى؟! ءتاڭىرىنىڭ نازاسىنا ۇشىراپ, قۇبىجىققا اينالدى! – بىردە-ءبىر كىسى قالمادى ما؟ – وندا مەن ون ءۇش جاستا ەدىم... اپاتتىڭ ءبارى اللانىڭ جازاسى دەپ ءبىلدىم... سول ءۇشىن دە, جاتسام-تۇرسام ءتىلىمدى كاليماعا كەلتىردىم... ءمىناجات ەتتىم جاراتۋشىعا! ادام كەيپىندە قالعانىم, بالكىم سودان... – حيكمەت ەكەن.... – قۇبىجىققا اينالعانىن, اۋەلى پاتشانىڭ ءوزى بىلەدى! اينا الدىنا كەلىپ ۇڭىلسە, قوس ءمۇيىزدى بىرەۋ باعجيىپ, باقىرايىپ تۇر دەيدى. قاق ماڭدايىندا كەرە قارىس ءمۇيىز! بەت-ءجۇزىن ءجۇن باسقان! قورقىپ, قوڭىراۋلاتىپ ءۋازىر-جاندايشاپتارىن شاقىرماي ما! ۋازىرلەرى دە بىروڭكەي ءمۇيىزدى قۇبىجىقتار! ءتىپتى, بۇرىنعىدان دا ەلگەزەك! ىلدىم-جىلدىم! – دەرەۋ قالا حالقىن جيىڭدار! – دەيدى قاھارلى پاتشا داۋىس كوتەرىپ. ساعاتقا جەتپەي حابار جەتتى: – تاقسىر, ەل-جۇرتتىڭ ءتورت كوزى تۇگەل! ساراي الدىنا الاڭعا جينادىق! ءسىزدىڭ عازيز ءجۇزىڭىزدى كورۋگە ىنتىق! تاعاتسىزدانىپ تۇر! – قوس ءمۇيىزدى باس ءۋازىر ءيىلىپ-بۇگىلىپ, جىك-جاپپار. ەسىك الدىنا شىعا بەرە باسى اينالىپ, قۇلاپ تۇسە جازدادى پاتشا اعزام. و, توبا! قاق شەكەلەرىندە بىزديگەن-بىزديگەن كەرەقارىس مۇيىزدەر! كوزدەرى قىزارعان, جۇزدەرى بوزارعان ادامدار بۇقا كوزدەنىپ, تۇرا شاباتىنداي; ايبات شەگە, ءمۇيىزدەرىن سۇعىپ-سۇعىپ الاتىنداي! – تاراسىن... كەتسىن ۇيلەرىنە! – قالشىلداپ-دىرىلدەگەن پاتشا ۇلى دەنەسىن ازەر يگەردى. – ءبىر اۋىز لەبىز ايتپادىڭىز با؟ – باس ءۋازىر قيىلىپ, پاتشاعا تىلەك ەتتى. – جوق ايتارىم... قاھارلى پاتشادان قايمىققان ۋازىرلەر قىسقا-قىسقا بۇيرىق بەرىپ, حالىقتى قۋىپ جۇرگەندە, ءوزى جاس, ءوزى سۇلۋ بويجەتكەندى كوردى باس ءۋازىر. – ياپىر-اي! قايدان كەلگەن پەريزات؟! اڭ-تاڭ باس ءۋازىر. سوزگە كەلمەستەن پاتشانىڭ الدىنا جەتكىزىلدى جاس قىز. – كىمسىڭ؟ – كورىپ تۇرسىز... ەكى اياقتى پەندەمىن... – قالا حالقىنىڭ ءبارى اڭعا... ءمۇيىزدى قۇبىجىققا اينالعاندا, سەن... سەن... قالايشا ادام بەينەسىندەسىڭ؟! قىز قاسقايا قاراپ تۇر! – ونىڭ ءمانىسى جالعىز جاراتۋشىعا عانا ايان! – نە دەيدى مىنا پەندە؟! قالاي-قالاي قۇيقىلجيدى؟! – ءتاڭىرى ەرەكشە مەيىرىمدى بولعانىمەن, قاھارى دا قاتتى... ءسىزدىڭ ەلىڭىز قاھارعا ۇشىرادى! – مەن شە؟! – ءسىز دە, ءسىزدىڭ ەلىڭىز دە... ەمەن ەسىكتەن ەنگەن جەندەتتەر جەتىپ كەلدى قىزدىڭ قاسىنا. پاتشا ايقاي سالدى: – زىندانعا اپارىڭدار, مىنا الباستىنى! قالسىن سوندا...9.
– سول قىز, مىنا مەن ەدىم, – دەدى كەيۋانا. – سودان بەرى وسىندا جاتىرمىن... ول ەندى وتكەن ءومىر... ءجا, بالام, جارىق دۇنيەگە شىعۋدىڭ امالىن قاراستىرايىق! – ايتىڭىزشى اپاتاي! انا وزەننىڭ ار جاعىنداعى ءساندى قالانىڭ ادامدارى نەلىكتەن اجارلى! كوشەلەرى نەگە ءتۇپ-ءتۇزۋ! سۇلۋ شاھارعا تامسانىپ, قاراي بەرگىڭ كەلەدى... – ونىڭ ءمانىسى جاراتۋشى اللاعا سەنىم جانە يماندىلىقتا جاتىر! ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان ەلدىڭ حالقى قايىرىمدى, كىشىپەيىل, مادەنيەتتى ءھام ءبىلىمدى! ءاسىلى, يماندى ەلدى جاۋ المايدى! اسپانى اشىق ءاماندا! ىرگەسى شايقالمايدى, ءبىلدىڭ بە؟! – ءتۇسىندىم... – تۇسىنسەڭ سول! ءجا, مىنا قاماقتان قۇتىلاتىن قانداي امال بار؟! بالا جول-جونەكەي جولىققان تاسباقا مەن انا-قارلىعاشتى ەسىنە ءتۇسىرۋى مۇڭ ەكەن, ەكەۋى دە كوپ ۇزاماي زىنداننان تابىلدى. – ءمىن ارقاما, – دەدى تاسباقا. كەيۋانا مەن بالا كەزەكتەسىپ زىنداننان شىقتى. انا-قارلىعاش شىقىلىقتاپ جول باستادى. ەش قيىندىقسىز ارنالى وزەننەن دە ءوتىستى. اسەم شاھارعا جەتكەن ولاردىڭ الدارىنان ءيمانجۇزدى, ءساندى كيىنگەن ەكى اسكەر جاساعى شىقتى. كەيۋانا مەن بالانى سالتاناتتى سارايدىڭ قاسىنداعى ءبىر بولمەگە الىپ كەلىپ, ۇستەرىندەگى شوقپىت-شوقپىت, ەسكى كيىمدەرىن شەشىندىرىپ, مونشاعا ءتۇسىردى. جۋىنىپ, ەس جيعان سوڭ جاقسىلاپ تاماقتاندىردى. ءۇش كۇن الاڭسىز دەم العان كاريا مەن بالا پاتشا اعزامنىڭ سارايىنا جەتكىزىلدى. توردەگى تاعىندا وتىرعان پاتشا مەيماندارىن ورنىنان تۇرىپ, قۇشاق جايا قارسى الدى. – جاعدايلارىڭدى ءبىلىپ وتىرمىن, – دەدى پاتشا مەيىرىمىن توگە سويلەپ. – ايتسە دە, ءوز اۋىزدارىڭنان ەستيىن. بالا باسىنان وتكەن جاعدايدى بايان ەتتى. ەرتەڭىندە پاتشا جۇمساعان ادام مۇجىعىن ءشوبىن الىپ كەلدى. تاس زىنداندا كەزدەسكەن كاريانى بالا وزىنە وكىل اجە ەتىپ قابىلدادى. سودان سوڭ ەكەۋىن پاتشانىڭ سەنىمدى ادامدارى ەلىنە جەتكىزدى. ال بالانىڭ اناسى دەرتىنەن قۇلان تازا ايىعىپتى. تولىمبەك ابدىرايىم. استانا.
