شىبىنمەن شايقاس
ويپىر-اي, ءتىپتى,
شاتاق بولدى.
قاپتاعان قارا شىبىن...
گۋىلدەسىپ كەپ,
كورىنگەن تۇسقا قوندى.
«كىش!» دەگەنىڭدى ۇقپايدى,
ۇيدەن شىقپايدى,
ءتىپتى, ەسىرىپ الدى.
ىشەتىن اسىڭىزعا
وزىڭىزدەن بۇرىن ۇمتىلىپ,
وشىگىپ الدى.
ونى از دەسەڭىز,
گۋ-گۋ ەتەدى ەسىگىڭ الدى!
– ءاي, سەنى ءبىرجولا قۇرتپاسام با! –
وسىنى ايتىپ اپالاق,
جۇمساپ ەدى شاپالاق,
پىسقىرمادى,
بوسقا كەتتى ءىستىڭ ءبارى!
«دىڭ-ڭ» دەپ بارىپ ءوزىنىڭ
باسىنا قوندى,
قولىن وڭدى-سولدى
سەرمەگەنىنەن قايران بولمادى,
شىبىندار
دىڭ-دىڭ ۇشۋىن قويمادى.
ەندى اپالاق قالاقتى الدى,
شىبىنداردى
قىرىپ سالۋعا تالاپتاندى.
انە,
شىرەنىپ تۇرىپ سالىپ قالدى!
گۋ-ۋ ەتىپ جونەگەن شىبىنداردىڭ
دەگەنمەن, بىرەۋى تالىپ قالدى.
اپەكەڭ ايامادى,
ونى قاتاردان سىزىپ تاستادى,
دەمەك, مىجىپ تاستادى.
اپالاق قالاعىن
تاعى سىلتەدى!
بىراق بۇ جولى ءمۇلت كەتتى,
شىبىن بىتكەن
قالاقتى كوتەرگەننەن بۇلت ەتتى.
اپالاق سوندا دا قويار ەمەس,
بىردە ۇرىپ قۇلاتىپ,
بىردە, ءتىپتى,
بىرنەشەۋىن قاتارىنان سۇلاتىپ,
بۇل قىزىققا تويار ەمەس!
بىراق ءبىر وكىنىشتىسى,
قانشا ۇرىپ سوققانمەن,
قاپتاعان قارا شىبىندى
ءبىرجولا جويار ەمەس.
ءتىپتى,
بىرەۋىن ۇرىپ تۇسىرسە, ورنىنا
ەكى شىبىن قوسىلاتىن سياقتى!
وزدەرى مۇلدەم
بىلمەيدى ەكەن ۇياتتى.
سەرمەي-سەرمەي
اپالاقتىڭ قارى تالدى,
شىبىن شىركىندەر,
مۇرتى بۇزىلماستان ءورىس الدى.
اپالاق قالاعىن
سوندا دا سەرمەدى,
اككى بولعان شىبىندار
وعان ەرىك بەرمەدى.
گۋ-ۋ ەتىپ
توبەگە قاراي ورلەدى,
شىبىن اۋلاۋشى
اعىل-تەگىل تەرلەدى,
دىڭكەلەدى!
ماقساتى ۇلكەن ەدى...
شىبىن قۋىپ,
الاسۇرىپ ءوزىنىڭ
شىبىنداي بولدى اۋىر سالماعى.
بىراق شىبىن شىركىندەردى
تاۋىسا المادى!
ونىڭ باستى سەبەبى –
ۇيىندە تازالىق جوق ەدى.
* * *
كانە,
بۇدان كىم نە ءتۇسىندى؟
تەك اپالاقتىڭ شىبىنمەن شايقاسى –
قازاقشا جارناماداعى قاتەلەرمەن
كۇرەسۋشىلەردى ەسكە ءتۇسىردى.
كەمەلبەك شاماتاي
الماتى
سۇراق – جاۋاپ
− گۇلناز, نەگە سەنىڭ كۇيەۋىڭ قۇلاعىن ەمدەتىپ, كەرەڭدىكتەن قۇتىلمايدى؟ مەديتسينانىڭ دامىعان زامانى ەمەس پە؟
− ول بالالاردىڭ مۋزىكا مەكتەبىن بىتىرگەنىن كۇتىپ ءجۇر.
***
− نەعىپ اجىراسايىن دەپ جاتىرسىز؟
− كۇيەۋىمنەن ۇرىس-كەرىسكە سىلتاۋىم تاۋسىلىپ بولدى...
***
تاكسي كومپانياسىنىڭ ديسپەتچەرى:
− ون التى, اۋەجايعا اسىعىپ وتىرعان كىسىنى الا كەتەسىڭ بە؟
− ارينە, الا كەتەيىن, مەندە ەندى ءبىر ادامعا ورىن بار.
− ول وتە اسىعىس, ۇشاق تۋرا بەستە ۇشادى ەكەن. ۇلگەرە الاسىڭ با دەپ سۇراۋدا.
− بەستەگى رەيسكە ۇلگەرە-تىنىنە كەپىلدىك بەرەمىن.
− ون التى, قالاي كەپىلدىك بەرە الاسىڭ, قازىر كەپتەلىستىڭ ۋاقىتى ەمەس پە؟
− سەبەبى, مەن سول رەيس ۇشاعىنىڭ ۇشقىشىن دا اپارا جاتىرمىن.
***
ۆاتسون حولمستان سۇراپتى:
− ۇرىنىڭ سەيفتەگى اقشا مەن باعالى بۇيىمداردى العانى تۇسىنىكتى. ال لوردتىڭ ايەلىندە نە شاتاعى بار, نەگە ونى دا قوسا ۇرلاپ كەتكەن؟
− ونىڭ نەسى تۇسىنىكسىز, ۆاتسون «لورد ارتىنان ىزدەمەسىن» دەگەنى عوي.
***
– جارىق جىلدامدىعىنان دا جىلدامدىقتى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– ول توڭازىتقىشتى اشىپ كەپ قالىپ, ونداعى جارىق جانعانشا ونان بوتەلكە سىرانى الىپ ۇلگەرۋ...
باۋىرىمدى ساتامىن
سۋرەتتى سالعان عالىم سماعۇل ۇلى
قاليپاش اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى دەگەندى ەستىپ سوندا جەتسەم, ول توسەكتە جاتىر ەكەن.
– نە بولدى؟! – دەدىم بىردەن.
– ءجاي, بۇيرەگىم اۋىرىپ, وتا جاساتتىم, – دەيدى.
– ەندى قالاي؟
– قۇدايعا شۇكىر, امان قالعانىمدى كورىپ تۇرسىڭ.
– ءا, دۇرىس ەكەن...
ءبىر ايدان سوڭ قاليپاش قالا شەتىنەن ءۇي الىپتى دەگەندى ەستىپ سوندا جەتتىم. «باقسام باقا ەكەن» دەمەكشى, ءۇي دەگەنى جاپا تام. بىراق قاليپاشتىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى:
– بۇعان دا شۇكىر. ەندى ەكى بالامدى جەتىلدىرىپ, ەل قاتارىنا قوسسام ارمانىم جوق, – دەيدى.
– ءاپ, بارەكەلدى. مىناۋىڭ دۇرىس ەكەن, – دەپ, باسپاناعا قالاي قول جەتكىزگەنىن سۇرادىم.
– انا جولى اۋرۋحاناعا جاتتىم ەمەس پە...
– ءيا, ارتىڭنان باردىم عوي.
– وندا بەكەردەن-بەكەر جاتتىم دەيسىڭ بە, ساۋ بۇيرەگىمدى ساتتىم.
– نە دەيدى؟!
– ءيا, كادىمگى بۇلكىلدەگەن بۇيرەگىمدى ساتتىم.
– ساتقانى نەسى؟! تۇسىنسەم بۇيىرماسىن...
– كۇنىمجان-اۋ, ومىردەن قالىپ باراسىڭ. قازىر ءبارىن ساتۋعا بولادى. بۇرىن ايتپاۋشى ما ەدى, اقشاعا دەنساۋلىقتان باسقاسىن ساتىپ الۋعا بولادى دەپ. قازىر دەنساۋلىقتى دا ساتىپ الادى. مەن سونداي ادامدى تاپتىم دا, بۇيرەگىمدى ساتتىم. ءبىر بۇيرەكپەن وڭاي ەمەس, ارينە, بىراق ءومىر سۇرە تۇرۋعا بولادى.
– نەگە ساتتىڭ, نەگە؟ ەندى ىڭقىلىڭ مەن قىڭقىلىڭ كوبەيەدى. ونسىز دا جەتىسىپ جۇرگەن جوق ەدىڭ.
– ساتايىن دەپ ساتتى عوي دەيسىڭ بە, مەن بەيباقتى. ءۇيىم جوق, كۇيىم جوق. بايىم ءىشىپ كەتكەنىن بىلەسىڭ. بالالارىم اشتان ولمەسىن دەدىم دە... قۇدايدىڭ مۇنىسىنا دا ءتاۋبا. ەكى بالامنىڭ ەزۋى ەكى قۇلاعىندا. ء«وز ءۇيىم ولەڭ توسەگىم» دەگەن وسى دا. ەندى ءسال كەڭەيتىپ السام با دەيمىن.
– اقشاڭ قالدى ما؟
– قايداعى, وسىعان ارەڭ جەتتى ەمەس پە. قايتا ءۇي يەسى قۇدايعا قاراعان جان ەكەن, ارزانعا بەردى.
– ەندى قالاي كەڭەيتپەكسىڭ؟
– باۋىرىم بار ەمەس پە...
– ءا, باۋىرلارىڭ كومەكتەسسە دۇرىس بولعان.
– جو, جوق, مەن ءوز باۋىرىمدى ايتىپ تۇمىن.
– ەندى سەنىڭ باۋىرىڭ دەمەگەندە مەنىڭ باۋىرىم كومەكتەسەدى دەيسىڭ بە.
– تۋ, سەن تۇك تە ءتۇسىنىپ تۇرعان جوسىڭ. مەن كادىمگى دەنە مۇشەمدى, ءىش-قۇرىلىسىمداعى باۋرىمدى ايتىپ وتىرمىن.
– نە دەيدى؟!
– ءيا, باۋىردى دا ساتۋعا بولادى ەكەن.
– سوندا قالاي؟
– قالايى نەسى, جاڭا ايتتىم عوي, مىنا دۇنيەدە دەنساۋلىقتى دا ساتۋعا بولادى دەپ.
– سوندا باۋىرسىز قالاي ءومىر سۇرمەكسىڭ, بايقۇسىم-اۋ.
– باۋىر ماعان نە قاجەت. اتتەڭ وكپەم جوق, ونى دا وتكىزەر ەدىم. بىلتىر قاقاعان قىستا قوس وكپەمە سۋىق ءتيىپ وكپەلەتىپ العام. سودان وكپەمەن بىرگە ءوتىم دە كەتتى. قۇدايعا شۇكىر, باۋىر بار. ول ءدىن-امان. ءتىپتى شەتەلدە جۇرەكتى دە ساتادى ەكەن.
– جۇرەكتى؟!
– ءيا, جۇرەكتى.
– جۇرەكسىز ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس قوي, ولەسىڭ دە قالاسىڭ.
– اش-جالاڭاش جۇرگەن بالالاردىڭ جوقشىلىعىن كورىپ كۇنىگە ولگەنشە, ولاردىڭ توقشىلىعىن كورىپ ءبىر-اق رەت ولگەننىڭ ءوزى ارتىق ەمەس پە... اۋرۋحانادا كوز جۇمساڭ قۇنىڭ كوك تيىن. ءبارىن دوعدىرلار وزدەرى شەشىپ, مۇشەڭدى كەسىپ الىپ قويادى. ولار ۇرلاپ العانشا مەن پۇلداپ المايمىن با؟
– قاليماش-اۋ, نە دەپ كەتتىڭ؟..
– ءيا, سولاي. ەندى شەتەلگە شىعىپ جۇرەگىمدى ساتسام دەيمىن. بالالارىم سوندا تامنان دا, تاماقتان دا تارىلماس ەدى-اۋ... – دەدى ۇزدىگە.
مەنىڭ باسىم مەڭ-زەڭ. بۇ دۇنيە نە بوپ كەتتى... ءمان بەرسەڭ انەبىر ارتىستەر ءجۇر حان سارايىنداي ەكى-ءۇش قاباتتى ءۇيى مەن شەتەلدىك «شيك» كولىكتەرىن كورسەتىپ... اكىرەڭدەگەن اكىمدەرىڭ اناۋ, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەيدى. شەتەلگە اقشاسىن اسىرىپ بانكىگە جاسىرىپ جاتقان بيشىكەشتەردەن نە ءۇمىت, نە قايىر. ءاي, قۇرىپ كەتسىن ءبارى. مەن دە بۇيرەگىمدى ساتام-اۋ دەيمىن. ايتپاقشى, باۋىرىم دا بار عوي, ونى دا ساتىلىمعا شىعارۋ كەرەك. ءيا, بۇيرەك پەن باۋىر. الاتىن ادام بار ما؟
باقىتجان سوۆەت ۇلى
تاراز
مەرگەنباي ايتقان ەكەن...
ۇلكەندەرگە – جازا, بالالارعا – ساباق
– مەكە, بالالارىڭىزدى ۇراسىز با؟ – دەدى ءسالىم.
– نەگە ۇرام؟
– ەندى... بالالىقپەن ءبىر شالاعايلىق جاساسا...
– بالالىعى ءۇشىن ۇرعان ءجون بولماس...
– تاربيە ءۇشىن دەگەنىم عوي...
– ۇرۋ تاربيە مە ەكەن؟
– ەندى, جامان نارسەنى قايتالاماس ءۇشىن جازالاۋ كەرەك سياقتى عوي. ايتالىق, تەمەكى تارتسا, كەيدە ىشكىلىككە جاقىنداسا, بۇزىقتىق جاساسا...
– دەگەندە, ءسالىم, ءسوزىڭنىڭ جانى بار, – دەدى مەرگەنباي. – تەمەكى, ىشىمدىككە جاقىنداعانداردى جازالاسا, راسىندا, ءجون-اۋ. بىراق بالالاردى ەمەس, ۇلكەندەردى. تەمەكى تارتاتىن, اراق ءىشىپ جۇرتتىڭ مازاسىن الاتىن وزدەرىڭدى قولعا تۇسكەن سايىن جۇرتتىڭ كوزىنشە شىڭعىرتىپ تۇرىپ ساباپ وتىرسا, ۇلكەن سەندەرگە – جازا, ال بالالارعا جاقسى ساباق بولار ەدى عوي, راسىندا.
الدىمەن بولۋ قيىن
– مەنى بار عوي, مەكە, باستىق قويسا, جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىن تابار ەدىم, – دەدى ءسوزى كوپ, ءىسى پاتۋەسىزدەۋ ماراباي وزەۋرەپ.
– باستىق بولا قالساڭ, قايتەتىنىڭدى كىم ءبىلىپتى, ال سەنى باستىق جاسايتىن اقىماقتاردىڭ تابىلا قويۋى قيىن شىعار, – دەپتى مەرگەنباي.
كوپ نارسە تاۋسىلمايدى
– ءبىزدىڭ قوعام ومىرباقي ىشكىلىكپەن, ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەسىپ كەلەدى, بىراق ونى جەڭە الماي ءجۇر, – دەدى مامانباي اۋىلداسى, ءبىر جاعى ءوزىنىڭ ىشەتىنىن اقتاعانداي بولىپ. – سوعان قاراعاندا, مەكە, حالىق سول ىشەتىندەر جاعىندا بولسا كەرەك.
– حالىق دەمەگەنمەن, بۇكىل اقىماقتار سەندەر جاعىندا, – دەپتى مەرگەنباي سوزىنە اشۋ ارالاس-تىرىپ. – ال سەندەر از ەمەسسىڭدەر. ءالى بىرازعا دەيىن قۇرىمايتىن شىعارسىڭدار.
باعاسى ارقالاي ارەكەت
ءوزى سىيلايتىن, جاسى ۇلكەن جۇمات دەگەن اعايىنى ءتۇن ورتاسىندا تەلەفون سوقتى.
– مازاڭدى العان جوقپىن با؟ – دەدى ول.
– جوق, ءسىز مازانى العان جوقسىز, – دەدى مەرگەنباي. – بىراق ءدال وسىنداي ۋاقىتتا ورىنباسار سياقتى ءبىر قۇداياتقان سوقسا, ول مازانى العان بولار ەدى.
وتىرىكتىڭ دە قۇنى بار
– مەكە, ءسىز اقشا ءۇشىن وتىرىك ايتاسىز با؟ – دەدى كاكىم دەگەن اعايىنى.
– قانشا بەرەسىڭ؟
– ەندى مەن ەمەس, باسقا اقشاسى كوپتەۋ بىرەۋ ۇسىنىس جاساسا دەگەنىم عوي...
– جوق, ولاي بولمايدى, ناقتى تاۋاردى ءبىلۋ كەرەك, – دەدى مەرگەنباي. – ايتالىق, مىنا سەنى ماقتا, سول ءۇشىن اقشا بەرەم دەسە, از اقشاعا ماقتاۋعا كەلىسۋ قيىن. ال كوپ اقشا ۇسىنسا, پەرىشتە ەمەسپىز, بۇل ءوزى سەنۋگە بولاتىن, قولىنان ءىس كەلەتىن, ءمارت جىگىت دەپ وتىرىك ايتۋعا بولار.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
ساياساتتاعى سولاقاي ءسوز
العاشقى جيىنعا كەلگەن جاڭا دەپۋتات بۇرىننان بەرى كەلە جاتقان ارىپتەسىنە:
– مىنا جەردە پىكىرتالاس, ايتىس-تارتىس ءوتىپ, ۋ-شۋ بولىپ جاتادى, قالاي ۇيىقتايسىڭدار وسى؟!
– باسىندا ءبىر ءتۇرلى بولادى, كەيىن ۇيرەنىپ كەتەسىڭ...
* * *
ارىپتەستەردىڭ اڭگىمەسىنەن:
– كەشە دۇكەننەن ەڭ سوڭعى شىققان قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر جيناعىن ساتىپ الدىم.
– نە دەپ اتالادى ەكەن؟
– «دەپۋتاتتىق ساۋالدار...»
* * *
الەمدىك ەنتسيكلوپەديادان: «ل.ي.برەجنەۆ – اللا پۋگاچەۆا زامانىندا ءومىر سۇرگەن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى».
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
