ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, بىرقاتار ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017–2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلدى. مينيستر ن.ەرمەكباەۆ قۇجاتتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋىنىڭ باعىتتارىنا جانە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەتىنىن مالىمدەدى.
اتالعان زاڭناماداعى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ۋاقىت تالابى مەن مينيسترلىككە تۇرعىندار تاراپىنان ارنايى كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر مەن شاعىمدار نەگىزىندە تۋىنداعان. وندا جاستاردىڭ شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋى, ولاردىڭ قۇلشىلىق ورىندارىنا بارۋى, قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ قازاقى بولمىسىمىزعا جات قارا جامىلىپ, تۇمشالانۋى, شولاق بالاق, ۇزىن ساقال, زاڭدى نەكە ت.س.س. بىرقاتار ماسەلەلەر قاراستىرىلۋدا.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاستار ءدىني ءبىلىم الۋ ماقساتىندا شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنا كوپتەپ بارعانىن بىلەمىز. شەتەلدەن ءبىلىم العان جاقسى ارينە, جاستاردىڭ جان-جاقتى شىڭدالۋىنا جاقسى تاجىريبە بىراق, ءدال ءدىني ءبىلىم الۋعا كەلگەندە قاۋىپتەنۋىمىز ورىندى. سەبەبى, شەتەلدە ءدىني ءبىلىم العان جاستار قاۋىپ كوزىنە اينالۋدا. ءدىن ۇيرەنەمىن دەپ كەتىپ, ولاردىڭ ءدىني تانىمىن, ءدىني تاجىريبەسىن, سول ەلدەردىڭ ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتارىن الىپ كەلۋدە. ەڭ وكىنىشتىسى, سول يدەولوگيانى وزدەرىمەن بىرگە ەلگە اكەلىپ, باسقا جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاۋدا. ەندىگى ارالىقتا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلەتىن بولادى.
ناقتىراق ايتقاندا, زاڭنامالىق وزگەرىستەر شەتەلدە ءدىني ءبىلىم العىسى كەلەتىندەر ءۇشىن بىرقاتار تالاپتار قاراستىرماق. قازاقستاندا جوعارى ءدىني ءبىلىم العان ماماندار عانا شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الا الاتىن بولادى. ياعني ءدىني ساۋاتتىلىق دەڭگەيى قالىپتاسقان تۇلعالارعا عانا رۇقسات بەرۋ ارقىلى ءبىز جاستاردىڭ جانە قوعامنىڭ ءدىني قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەكپىز.
سەبەبى, ءالى وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن جاستار كورىنگەننىڭ جەتەگىندە كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان جۋىردا بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قازىرگى كەزدەگى قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات, زاڭدار, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى, ءدىني ءبىلىم الۋ, جاسوسپىرىمدەردى قورعاۋ, ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان. جالپى قازاقستاندا كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جاستارعا قولداۋ كورسەتەتىن الەۋمەتتىك جوبالار قاتارى كوپ.
ەلىمىزدە تەرىس ءدىني اعىم وكىلدەرىنە قاتىستى ايەلدەردىڭ اراسىندا قارا كيىم كيىپ, تۇمشالانعان نەمەسە بەت-ءجۇزىن تولىق جاۋىپ جۇرگەندەرى بار. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە, قازاقى بولمىسىمىزدا بولماعان دۇنيە. قوعام ولارعا سەنىمسىزدىكپەن, كۇدىكپەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان, الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار بۇزىلۋدا, سونداي-اق شيەلەنىستەرگە اكەلۋى مۇمكىن جىكشىل توپ پايدا بولادى.
بۇل قۇبىلىستار كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى راس. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ءىس-قيمىل شارالارى اياسىندا ايەلدەردىڭ بەت-ءجۇزىن تولىق جاۋىپ ءجۇرۋى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ادامداردى تەكسەرۋ, ولاردىڭ جەكە باسىن انىقتاۋ كەزىندە قيىندىق تۋدىراتىنى انىق. سول سەبەپتى ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار نەگىزىندە ايەلدەرگە قوعامدىق ورىنداردا بەت-ءجۇزىن تولىق جاباتىن كيىمدەر كيۋلەرىنە تىيىم سالىنباق.
زاڭنامالىق وزگەرىستەر ءدىني نەكە ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. بۇگىنگى تاڭداعى ءدىني تۇرعىدا قيىلعان نەكەلەردى تولىققاندى زاڭدى نەكە دەپ ايتۋ قيىن. ءدىن وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن عانا قيىلعان نەكەنىڭ زاڭدى كۇشى بولماعاندىقتان, كۇيەۋى ءۇش رەت «تالاق», دەي سالا وتباسىنىڭ تۇگەل اۋىرتپالىعىن نازىك ايەلدىڭ يىعىنا ارتىپ, بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتەن وپ-وڭاي جالتارۋدا. ال نەكەنىڭ زاڭدى كۇشى بولماعان سوڭ, جاس قىزدارىمىز ەش قۇقىعىن داۋلاي الماستان قالا بەرۋدە. زاڭ جۇزىندە تىركەلمەگەن نەكەنىڭ سۇراۋى دا جوق بولعاندىقتان, زاڭدى نەكەسىز تۋىلعان بالالاردىڭ اكەلەرىنەن اليمەنت الا الماي, ال اجىراسقان ايەلدەر باسقا دا زاڭدى قۇقىعىن تالاپ ەتە الماي جاتقان جايلارى بار. وسىنىڭ سالدارىنان سوڭعى جىلدارى شاڭىراعى شايقالىپ جاتقان تالاي جاس وتباسى مەن جيىرماعا جەتپەي جەسىر اتانىپ جاتقان قىز-كەلىنشەكتەر مەن تەگى كىمنەن ەكەندىگى بەلگىسىز بالالاردىڭ سانى ارتۋدا. وسى رەتتە ءدىني عۇرىپ بويىنشا عانا نەكەسىن قيىپ, رەسمي تۇردە تىركەۋگە تۇرمايتىن ازاماتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بايلانىستى زاڭعا ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار مەملەكەتتىڭ تىرەگى – وتباسى قۇندىلىقتارى مەن ايەل, بالا قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن ىقپال بولارى انىق.
بۇل باستامانى تىيىم سالۋ, شەكتەۋ دەگەننەن گورى رەتتەۋ دەگەنىمىز ورىندى, سەبەبى تىيىم سالۋ دەموكراتيالىق قوعامنان گورى راديكالدى ۇيىمدارعا ءتان قۇبىلىس. ولاي دەيتىنىم, ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭناما ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا ىقپال ەتۋدى جانە ءدىندى ەكسترەميستىك جانە باسقا دا دەسترۋكتيۆتىك ءىس-ارەكەتتەرگە قولدانۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا قۇقىق نورمالارىن ورناتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
وزگە كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە تىيىم سالۋ ءۇردىسى اناعۇرلىم از. ادامداردىڭ جەكە نانىم-سەنىمدەرىنە, ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىنا تىيىم سالىنبايدى, ەگەر ونىڭ ءىس-ارەكەتى زاڭعا قايشى كەلمەسە, ال كەرىسىنشە بولعان جاعدايدا وعان شەكتەۋ قويىپ نەمەسە تولىق زاڭمەن تىيىم سالىنۋىنا مەملەكەت تولىق قۇقىلى.
ماسەلەن, قازىرگى كەزدە قوعامدا پسەۆدوسالافيزم سىندى دەسترۋكتيۆتى اعىمعا تىيىم سالىنۋى كەرەكتىگى جايلى جان-جاقتى تالقىلانىپ ءجۇر. مەملەكەت بۇل اعىمدى دەسترۋكتيۆتى دەپ تانىعانمەن, كەيبىر ەلدەردە قالىپتى بولىپ تانىلادى. وعان زاڭمەن تىيىم سالىنباۋ سەبەبى ول ۇيىم ەمەس, ول تەرىس بولسا دا كوزقاراستار, ويلار, سەنىمدەر جۇيەسى. ءاربىر ءدىني توپتارمەن جۇمىس جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ زاڭ اياسىندا قىزمەت ەتۋىنە اقپاراتتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىپ, الدىن الۋ كوزدەلەدى.
وسىعان بايلانىستى ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇجىرىمداماسى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالار كەشەنىن, كەڭەس بەرۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ قىزمەتتەرىن قامتاماسىز ەتەدى. كوپتەگەن بىلىكتى ساراپشىلار, تەولوگتار مەن يمامداردان قۇرالعان 300-دەن اسا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبى وسى جۇمىستاردى تۇسىندىرۋگە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلۋدا.
بىرلەسكەن قارقىندى جۇمىستار بۇگىندە ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. ماسەلەن, جات اعىم جەتەگىندە كەتكەندەر قاتارىنىڭ ازايعانى بايقالادى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا سيرياعا كەتىپ جاتقاندار جوق.
ءدىن رۋحاني قازىنا, الايدا قازىرگى زاماندا بىزگە قانداي ءدىن كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
بىزگە ءبىلىم مەن عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءدىن قاجەت. وسى كەزدە ءبىلىم ىزدەپ, عىلىم ۇيرەنەم دەگەن جانعا جول اشىق. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, بىلىكتى ماماندار قاتارىن تولىقتىرۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. وسى مۇمكىندىكتەردى تولىعىمەن پايدالانىپ, جان-جاقتى ءبىلىم الۋدىڭ ءوزى قۇلشىلىق ەكەنىن جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەك.
جالپى ادامزات تاريحىندا ءدىني سەنىم مەن عىلىمي تانىم قاشاندا قاتار جۇرگەن. ءبىز بۇگىندە عىلىم مەن ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيالار كوز ىلەستىرمەس قارقىنمەن دامىعان زاماندا ءومىر سۇرۋدەمىز. بۇل كوشتەن ارتتا قالماۋدىڭ ءبىر امالى – اسىرەدىنشىلدىك, كەرىتارتپالىق پەن جات اعىمنىڭ جاسىرىن نيەتتى يدەولوگياسىنان ارىلۋ. جات اعىم يدەولوگياسىمەن ساناسى ۋلانعان جاستارىمىز اتا ءداستۇردى, ءتول تاريحىمىزدى, مادەنيەت, وركەنيەت, عىلىم مەن ءبىلىمدى قاجەت ەتپەي تارك ەتۋ ارقىلى قوعامنان وقشاۋلانىپ, ورتاعاسىرلىق ارتتا قالۋشىلىق كۇيگە تۇسۋدە. سونىڭ سالدارىنان تەرىس پيعىلدى اعىمدار ءداستۇرلى يسلام ىلىمىنە, ۇلتتىق اۋىزبىرشىلىگىمىزگە سىنا قاققىسى كەلەتىندەي.
جەتە تۇسىنگەنگە يسلام ءدىنى ەشقاشان عىلىمعا قارسى بولماعان. كەرىسىنشە ونى ءاردايىم قولداعان. قازىرگى عىلىمنىڭ دامۋىنا مۇسىلمان عالىمداردىڭ «الگەبرا», «الگوريتم», «تسيفر» تەرميندەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا, مەحانيكا, وپتيكا, استرونوميا, مەديتسينا سالاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى زور.
ەگەر جاستارىمىز ءدىندى جاقسى ءتۇسىنىپ, قۇرانعا قۇلاق اسسا ءدىن توڭىرەگىندە ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىز جايتتار ورىن الماي, عىلىمدا شارىقتاپ, مادەنيەتتە وركەندەي تۇسەرىمىز انىق. الايدا قۇران قاعيدالارىنان الشاقتاپ, كوزسىز ەلىكتەپ, تەگىنەن اداسىپ, قاستەرلى ۇعىمداردىڭ قادىرى كەتكەندە كەرى كەتۋ باستالادى. عىلىم, ءبىلىم ارتتا قالىپ, ساۋاتسىزدىق بەلەڭ الادى. ارتتا قالۋ ءدىننىڭ كەرىتارتپالىعىنان ەمەس, كەرىسىنشە دىننەن الشاقتاۋدا, قۇراننىڭ ومىرشەڭ قاعيدالارىن جاڭا ومىرگە ساي دۇرىس تۇسىنە الماۋىندا.
ماسەلەن, دىنگە تەك ناماز, عيبادات, قۇلشىلىق دەپ قانا قاراماي, وعان ءومىر, ونەر, عىلىم دەپ قاراۋ كەرەك. اقىلعا, ساناعا, ويعا ەركىندىك بەرىپ, ءبىلىم مەن مادەنيەتتى تەڭ الىپ ءجۇرۋ كەرەك. ابايشا ايتساق, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەندەي راديكاليزمنەن الشاق بولىپ, ادامسۇيگىشتىككە جەتەلەيتىن يدەيانى دامىتۋ كەرەك.
بۇگىندە الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرى قارقىندى دامىپ جاتقاندا, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كوشتىڭ سوڭىندا قالۋى انىق بايقالادى. ونىڭ سەبەبى مۇسىلمان مەملەكەتتەرى ءبىلىم مەن عىلىمعا كوپ كوڭىل بولمەۋىندە دەر ەدىك.
ءبىز يسلامنىڭ بولمىسىن بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ, توزىمدىلىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءدىنى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا بارشامىز بىرگە كۇش سالۋعا ءتيىسپىز.
وسى تۋراسىندا, جاقىندا وتكەن يىۇ وتىرىسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «قازىر دامۋدىڭ جاڭا ۇيىمداستىرۋشىلىق ساتىسىنا وتۋگە بىزگە مۇمكىنشىلىك بار. مۇنى پايدالانۋىمىز كەرەك. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىندە مىناداي جولدار بار: «كىمدە-كىم ءبىلىم ىزدەۋ جولىنا تۇسسە, اللا تاعالا ونىڭ جانناتقا بارۋ جولىن جەڭىلدەتەدى. تاڭ سارىدەن عىلىم ىزدەنۋگە جانە ونى ونى زەرتتەۋگە شىعۋ 100 راكات ناماز وقۋدان دا ارتىق». وسىعان بايلانىستى بىزگە ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى قاجەت. ونىڭ شەڭبەرىندە زاماناۋي دامۋ ماسەلەلەرى جونىندە يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ارنايى كەڭەسىن قۇرۋعا بولار ەدى. ورتاق عىلىمي-يننوۆاتسيالىق قور قۇرعان دۇرىس دەپ ويلايمىز», دەدى.
عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋى تەك بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ساقتالعان جاعدايدا عانا مۇمكىن ەكەندىگىن استە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.
مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س) ءبىر حاديسىندە: «ناعىز مۇسىلمان باسقالارعا تىلمەن دە, قولمەن دە جاپا شەكتىرمەگەن ادام», دەيدى. شىن مۇسىلماننىڭ بەينەسى سىلدىر سوزىنەن ەمەس, ونىڭ ىسىنەن كورىنۋى ءتيىس. شىنايى مۇسىلمان ءبىلىمدى, ينتەللەكتۋال, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, ءتوزىمدى, وزگەنى قۇرمەتتەيتىن ادام بولۋى كەرەك.
ايدار ءابۋوۆ,
مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
