يۋنيسەف-ءتىڭ قىركۇيەك ايىن-دا جاساعان بايانداماسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, بۇگىندە بەس جاسقا دەيىنگى 85 ميلليون بالا وتباسىلارىنا ەكى جىل تەگىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ العاشقى التى ايىندا ونىڭ اناسىنا اقىلى ۇزىلىستەر بەرۋ جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ءتيىستى اقىلى دەمالىس بەرۋ سياقتى قىزمەتتەر كورسەتىلمەيتىن 32 ەلدە تۇرىپ جاتىر ەكەن. ال بۇلار, ياعني ەكى جىلدىق تەگىن ءبىلىم بەرۋ, العاشقى التى ايدا جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس بالالار ميىنىڭ ەرتە جاستان دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ءۇش شەشۋشى ستراتەگيا بولىپ تابىلادى.
تاعى دا سول يۋنيسەف-ءتىڭ بايانداماسىندا كەلتىرىلگەندەي, اتا-انانىڭ كىشكەنتاي بالالارىنىڭ ميىنىڭ دۇرىس دامۋىن قامتاماسىز ەتۋىنە قاجەتتى ۋاقىت پەن رەسۋرستارعا كەپىلدىك بەرەتىن ءۇش بازالىق ستراتەگيا بۇكىل الەمدە تەك 15 مەملەكەتتە عانا بار ەكەن. ال بالانىڭ كۇتىمى مەن تاربيەسى ءۇشىن ەشقانداي مۇمكىندىك تۋعىزىلماعان الەمنىڭ 32 ەلىندە دۇنيە جۇزىندەگى بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ءاربىر سەگىزىنشىسى تۇرىپ جاتىر.
باياندامادا العاشقى ساتتەردىڭ بالا ءومىرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىنى, ەكى جىلدىق تەگىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, بوبەكتىڭ العاشقى التى ايلىعىندا ونى ەمىزۋ ءۇشىن اقىلى ءۇزىلىس بەرۋ, اناسىنا بالا كۇتىمى ءۇشىن التى ايلىق جانە اكەگە ءتورت ايلىق اقىلى دەمالىس بەرۋ بالانىڭ وڭتايلى ەرتە دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ومىرشەڭ ىرگەتاس قالاۋعا جاعداي تۋعىزاتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل ستراتەگيالار اتا-انانىڭ ءوز بالالارىن ويداعىداي قورعاۋىنا, ولاردى تولىققاندى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋىنە, ويىنعا ۇيرەتۋىنە جانە ءومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ماڭىزدى سىني كەزەڭگە سايكەس بالانى ەرتە جاستان دامىتۋىنا كومەگىن تيگىزبەك. ويتكەنى بالانىڭ ميى دا ءدال وسى كەزەڭدەردە قارقىندى داميتىن كورىنەدى جانە ونداي دامۋ ودان كەيىن ەشقاشان قايتالانبايدى.
ءبىر قىزىعى, جوعارىدا اتالعان ءۇش ستراتەگيا كەپىلدى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا كۋبا, پورتۋگاليا, رەسەي, فرانتسيا جانە شۆەتسيا بار بولىپ شىقتى. ال ەندى وسى ءۇش ستراتەگيانىڭ بىردە-ءبىرى جۇمىس ىستەمەيتىن مەملەكەتتەر الەمدە ەكەۋ عانا بولسا, سولاردىڭ ءبىرى – امەريكا قۇراما شتاتتارى دا, ەكىنشىسى بانگلادەش كورىنەدى. وسى ەكى ەلدە تۇراتىن بالالار بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ءومىر سۇرەتىن بالالاردىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى ەكەن.
باياندامادا سونىمەن بىرگە بەس جاسقا دەيىنگى ميلليونداعان بالالاردىڭ قاۋىپتى جانە دامۋدى مۇلدە ىنتالاندىرمايتىن جاعدايلاردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى كەلتىرىلگەن. ماسەلەن, بەس جاسقا دەيىنگى 75 ميلليونداي بالا داۋ-جانجالدار ايماعىندا تۇرسا, تويىپ تاماق ىشپەۋدىڭ سالدارىنان, ورتانىڭ قولايسىزدىعى مەن اۋرۋلارعا ۇشىراۋدان 155 ميلليون بالانىڭ وسۋىندە تەجەلۋ بار ەكەندىگى انىقتالعان. سول سياقتى 300 ميلليونداي بالانىڭ اۋاسى ۋلانعان اۋدانداردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى دا ناعىز دامۋ ساتىسىندا ولاردىڭ ميلارىنا وراسان زور نۇقسان كەلتىرۋدە.
تۇرمىستا اۋىر جاعدايلارعا دۋشار بولعان بالالاردى قورعاۋعا جانە ولاردىڭ ەرتە باستان دامۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋعىزا الماۋ بۇتىندەي العاندا قوعام مەن ەكونوميكانىڭ الەۋەتتى وسۋىنە نۇقسان كەلتىرەتىنى دە ءدال وسى باياندامادا ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن. ماسەلەن, جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كىشكەنتايىندا ويىن ويناپ ۇيرەنگەن جانە ەرتە جاستان ءبىلىم العان بالالاردىڭ ەسەيگەن كەزدە مۇنداي مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزە الماعان بالالارعا قاراعاندا تابىستى 25 پايىزعا ارتىق تاپقانىن دالەلدەگەن.
بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋ باعدارلاماسىنا ۇكىمەتتەر بۇكىل الەم بويىنشا ءوز بيۋدجەتتەرىنىڭ 2 پايىزدان ءسال استامىن عانا جۇمسايدى ەكەن. سونىمەن بىرگە بالالاردىڭ ەرتە جاستان دامۋىنا بۇگىنگى كۇنى سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كەلەشەكتە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق تيىمدىلىك اكەلەتىنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. ايتالىق, بوبەكتى ەمىزۋگە قولداۋ جاساۋ باعدارلاماسىنا سالىنعان ءاربىر دوللار – 35 دوللار, ال ەرتە جاستان اۋىر تۇرمىستىق جاعدايلارعا تاپ بولعان بالالاردىڭ تاربيەسى مەن ءبىلىم الۋىنا سالىنعان ءاربىر دوللار كەم دەگەندە 17 دوللار قايتارىم بەرەتىن كورىنەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە انا مەن بالاعا مەملەكەت تاراپىنان ەلەۋلى قامقورلىقتار جاسالاتىنى بەلگىلى. ول ءۇشىن تىم الىسقا بارماي-اق سوڭعى جىلداردان بىرەر دەرەك كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە عانا بالا تۋعاندا بەرىلەتىن جاردەماقىلار كولەمى ەكى رەت ءوسىرىلدى. ەگەر وتكەن 2016 جىلى جاڭا تۋعان ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالاعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 66621 تەڭگەنى قۇراعان بولسا, بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ول 71270 تەڭگەگە, ال 1 شىلدەدەن باستاپ 86222 تەڭگەگە كوتەرىلدى. سول سياقتى ءتورت جانە ودان دا كوپ بالا تۋعاندارعا بەرىلەتىن جاردەماقى دا وتكەن جىلعى 111035 تەڭگەدەن 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 142947 تەڭگەگە ءوستى. سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 1 جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە تولەنەتىن جاردەماقى مولشەرىنىڭ 7 پايىزعا ارتقانىن دا ەسكە سالا كەتكەن ءجون.
دەمەك, «بالالى ءۇي – بازار» دەگەن ءسوزدى قازاقستاندا تۋرا ماعىناسىندا قولدانۋعا ابدەن بولادى.
سەيفوللا
شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
