كيريلل ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ, ونىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك, عىلىمي, تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, قازاق ءتىلىن الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە شىعارۋ, ءالىپبي الماستىرۋ ارقىلى رۋحاني تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ توڭىرەگىندە قىزۋ پىكىرتالاس تۋىپ, سان ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتىلۋدا.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاق ءتىلى ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. وسى جولدا ءتىلدىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن كوتەرۋ, ءبىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە جەتۋىمىزدىڭ باستى كەپىلى. عالىمدار مەن ءتىل ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا ءالىپبي بۇكىل الەم قازاقتارىن بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى فاكتور. ءتىل جانە جاڭا ءالىپبي ماسەلەسىندە قاتەلىككە ۇرىنباۋىمىز كەرەك.
بۇل تۇرعىدا مەملەكەتتىك كوميسسيا پرەزيدەنت جارلىعىمەن 2013 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قۇرىلعان بولاتىن. كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە ۇڭىلسەك, كەزىندە ولاردا تالاي كوميسسيا جۇمىس ىستەپتى. ايتا كەتەيىك, لاتىنعا كوشۋ جۇمىستارىنا بۇعان دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ ءۇشىن وسى سالاداعى ەلىمىزدىڭ بىلىكتى ماماندارى تارتىلدى.
وسىعان وراي, پارلامەنتتە جاڭا ءالىپبيدىڭ العاشقى جوباسى تانىستىرىلعاننان كەيىن بۇل شاراعا وراي جۇمىس قارقىن الدى. ۇلتتىق سانا-سەزىم, رۋحاني دامۋ, وركەندەۋ جولىمىز, وسىنىڭ بارلىعى, قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن جاساۋدان باستاۋ الادى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىندە ەشقانداي قاتەلىك بولماۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىت ول بۇكىل الەمدە اقپارات تەحنولوگيالارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامۋىنىڭ كەزەڭى. الدىمىزدا ءالى ءبىراز جىلدارعا سوزىلاتىن, جۇيەلى تۇردە تابانداپ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن قىرۋار جۇمىس تۇر. اعا بۋىن وكىلدەرى دە جاڭا ءالىپبيدى يگەرۋگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋدا. ال جاستارىمىزدىڭ, كەيىنگى ۇرپاعىمىزدىڭ لاتىن ءالىپبيىنىڭ تەك پايداسىن كورەتىنى كۇمانسىز. ەلباسىنىڭ بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسى ماسەلەنى قابىلداۋعا ءتيىسپىز دەگەن پىكىرى وتە ورىندى. جازۋىمىزدى جاڭارتىپ, ءتىلىمىزدى تۇزەتكىمىز كەلسە, سول ارقىلى سانامىزدى سىلكىندىرىپ, ەلدىگىمىزدى ەرەكشەلەگىمىز كەلسە, بۇل ىسكە تاۋەكەل ەتۋگە ءتيىسپىز.
لاتىن قارپىنە كوشۋ – بۇل ەلىمىزدى وتارسىزداندىرۋدىڭ باسى. سوندىقتان ونى كەشەۋىلدەتپەي جىلدامداتىپ قولعا الۋعا بايلانىستى شارالار قۋانتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمى دا وسىنداي. جاڭا جوبادا قازاق ءتىلىنىڭ اكۋستيكالىق-ارتيكۋلياتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ۇندەستىك زاڭى ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جاساعان نۇسقاسى كوڭىلگە قونىمدى كورىنەدى. ماسەلە وتە ماڭىزدى بولعاندىقتان ونى تالقىلاۋعا كەمىندە ەكى-ءۇش اي قاجەت. تۇپكىلىكتى شەشىم وسى تالقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسالادى.
الايدا كەيبىر جەكەلەگەن ازاماتتار مەن عالىمدار ءالى دە اسىقپاۋ كەرەك, الدىمەن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ الايىق. جاستارىمىز, ازاماتتارىمىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ السىن, سودان كەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ وڭاي دەپ وتىر. ال كوپشىلىك جۇرت بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى. قايتا ءبىراز جىل كەشىگىپ قالدىق. بىرقاتار تۋىستاس ەلدەر الدەقايدا بۇرىن كوشىپ الدى. ەندىگى جەردە مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, لاتىنعا كوشۋ ۇردىسىندە باتىل قيمىلداۋ كەرەك. ۋاقىت كۇتپەيدى. ءتىپتى قازىر وزىمىزدە, ايتالىق, «قازاقپارات» اگەنتتىگى بىرنەشە جىلدان بەرى كيريللمەن قوسا لاتىن ءالىپبيىن پايدالانىپ كەلەدى. ال 112 قىزمەتى قازاققا دا, باسقا ۇلت وكىلدەرىنە لاتىن ءالىپبيىنىڭ ورىسشا نۇسقاسىن كوپتەن بەرى ۇسىنىپ ءجۇر ەمەس پە. سونى وقىماعان ادام جوق شىعار. اركىم ەش قيىندىقسىز ءتۇسىنىپ, پايدالانۋدا.
لاتىن جازۋى ۋاقىتتىڭ سانعاسىرلىق سىناعىنان ءوتىپ بولدى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى حالىقتىڭ 80 پايىزىنان استامى وسى لاتىن جازۋىن يگەرىپ, تانىپ وتىر. الەمدەگى اقپاراتتىڭ 70 پايىزى وسى تاڭبامەن تاڭبالانادى. ءالفاۆيتتى اۋىستىرۋ تاريحي شەشىم. بۇل يگى ءىستىڭ جەمىسىن حالقىمىز عاسىرلار بويى كورەدى. كەلەشەكتە ۇرپاقتارىمىز العىسىن ايتاتىن بولادى.
قازىر جەر-جەردە, اكىمدىكتەردە, مينيسترلىكتەردە,ءتۇرلى ۇجىمداردا, حالىق اراسىندا وسى ماڭىزدا شارا قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە. ءالفاۆيتىن اسىعىس اۋىستىرعان ەلدەر از ەمەس. ولاردىڭ كەيبىرىندە وسى شيرەك عاسىر ىشىندە الفاۆيتكە ءبىر ەمەس, ءۇش رەت وزگەرىس ەنگىزىپ ۇلگەرگەنى كوپ جاعدايدى اڭعارتادى. ءبىز ولاردىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بىرىڭعاي ستاندارتتى ۇسىنار الدىندا تاعى دا قايتا-قايتا قاراۋ, ابدەن ءيىن قاندىرۋ مىندەتتى.
«قازىرگى ءبىزدىڭ ورىس ءتىلىنىڭ نەگىزىندەگى الفاۆيتتە تىلىمىزدەگى دىبىستاردان ارىپتەرىمىز ەكى ەسەگە كوپ. ياعني بۇل ءالىپبيدىڭ ءبىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزگە سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەمەس, شىندىعىن ايتقاندا, لاتىن الىپبيىمىزگە ورالۋ بولادى» دەيدى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك.
قازاقستان پرەزيدەنتى جاريا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا 2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ياعني سول كەزدەن بارلىق سالالاردا ءبىز لاتىن قارپىنە كوشەمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلعا قاراي ءىس قاعازدارى, مەرزىمدى ءباسپاسوز, وقۋلىقتار, ءبارى دە لاتىن الىپبيىمەن باسىلىپ شىعا باستاۋى ءتيىس. ول كەزەڭ دە تاياپ قالدى, سوندىقتان ءبىز ۋاقىت ۇتتىرماي, بۇل جۇمىستى وسى باستان قولعا الۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە لاتىنشاعا كوشۋدىڭ وزىندىك قيسىنى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى. مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالارىمىز اعىلشىن ءتىلىن وقىپ, لاتىن ارىپتەرىن ونسىز دا ۇيرەنىپ جاتىر. سوندىقتان جاس بۋىن ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگىلەر بولماق ەمەس.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى جۇزدەگەن مىڭ جاستار قىزۋ قولداپ, ۇندەۋ جاريالاعانى ءمالىم. بۇل پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جاڭا گرافيكاداعى ءالىپبيدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن قابىلداۋدى, ال 2018 جىلى وقۋ ادەبيەتتەرىندە دايىندىقتى باستاۋ تۋرالى باستاماسىنا ۇلكەن قولداۋ. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى شەشىمدى پىكىرىن ءبىلدىردى. باق وكىلدەرىمەن 14 قىركۇيەكتە بولعان كەزدەسۋدە ەلباسى 2022 جىلى قازاق تىلىنە ارنالعان لاتىن ءالىپبيى ءبىرىنشى سىنىپتاردا وقىتىلا باستايدى دەدى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي سەليۆەرستوۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءالىپبيىن جاڭارتۋ – ەگەمەن ەلدىڭ جەكە ءىسى. بۇل جاڭارۋ وزگە تىلدەردىڭ مارتەبەسىن تومەندەتپەيدى, ولار سول كۇيىندە قالادى. ءالىپبي اۋىستىرۋدان قورىقپاۋ كەرەك. كەزىندە سلاۆيان ءالفاۆيتى دە, كسرو ءالفاۆيتى دە بىرنەشە رەت اۋىسقان. ءالىپبي جاڭارتۋ – بۇل دامۋعا, جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋ. لاتىن ءالىپبيى كۇردەلى ەمەس, كەرىسىنشە الەم ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ءالفاۆيتتى پايدالانىپ, ەڭ كوپ تاراعان, زامان تالابىنا ساي اقپاراتتىق, تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتە ويىپ تۇرىپ ورىن العان اۋقىمدى الفاۆيت. قايتا بۇل كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندە ءبىر-ءبىرىن جاقىنداستىراتىن تەتىك.
اعىلشىن ءتىلى وسى زاماندا ءوندىرىس سالاسىنان بۇرىن ماتەريالدىق ەمەس, ۆيرتۋالدى سالالارعا بەتبۇرىس جولىندا. قازىر اقپارات ساتۋ, تەحنولوگيا, وزىق ءتاسىل, كوممۋنيكاتسيا, جاڭاشىلدىق الدىڭعى قاتارعا شىققان. ۆيرتۋالدى سالا بۇگىندە شىندىققا اينالدى. بۇل وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك, عىلىمي, ساياسي, ءپالساپا, بوس قيال ەمەس, شىنايى بولمىس. بۇل شەشىمدى كوپشىلىك قولداۋدا. ەگەر لاتىن الىپبيىنە وتپەسەك, ەندىگى جەردە ءوزىمىزدى كەرى تارتقانداي, العا قاراي قادام باسپايتىنداي قوراش سەزىنەمىز. سوندىقتان ىزدەنىسپەن ىلگەرى دامۋدى ويلاعان بارشا جۇرت بۇل ۇسىنىستى قولدايدى. وسىنى زەردەلەگەن بۇكىل الەم – ورىس تا, قىتاي دا, وزگە دە دامىعان مەملەكەتتەر, ءتىپتى ۇلىبريتانيانىڭ ەزگىسىندە بولعان ءۇندىستان دا اعىلشىن ءتىلى ارقىلى العا دامۋدى ويلاعان. ال مالايزيا, سينگاپۋر ەلدەرى اۋزىن ايعا بىلەگەن ەلدەر قاتارىندا. وسىنىڭ ءبارى لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرگەن اعىلشىن ءتىلدى مەملەكەتتەر. دەمەك, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ – جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋ, قارىشتاپ العا ۇمتىلۋ, وركەندەۋ. ءبىلىمدى, كەلەشەكتى ويلايتىن, كورەگەندى ورىس جانە باسقا ۇلتتىڭ وزىق وكىلدەرى مۇنى قۋاتتاپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋىنە ەش اۋىرتپالىقسىز, وزگە ەتنوستارعا قيىندىق تۋدىرماي ىڭعايلى جول اشتى, دەدى پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى ۆلاديمير بوجكو. قازىرگى جاستارىمىز مىندەتتى تۇردە ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋگە بەت الدى. سوندىقتان كيريلل الفاۆيتىنەن الىستاپ, رەسەيدەن, ورىس عىلىمى مەن ەكونوميكاسىنان الشاقتايمىز دەۋ نەگىزسىز, جاڭساق پىكىر. پرەزيدەنت بىلگىرلىكپەن تاپقىرلىق تاۋىپ, قوعامدى ۇشتىلدىلىككە اكەلدى. جاستاردىڭ اراسىندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىس ۇلكەن, وسىلايشا ولار وزدەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتىن ارتتىرا تۇسەدى. ال لاتىن ءالىپبيى تىلدەردى ەركىن مەڭگەرۋگە ءتيىمدى جول اشادى. لاتىن وزگە ەتنوستاردىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە وتە ىڭعالى. ال كيريلل الفاۆيتىنەن ايىرىلامىز دەپ بايبالام سالۋ ەش قيسىنسىز. ەگەر ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرسەك, سول پاندەردەن مەكتەپتە ەمتيحان تاپسىرساق ورىس تىلىنەن قالاي الشاقتايمىز؟ قايتا كوپ ءتىلدى بىلە وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىزدى كەڭەيتە تۇسەمىز.
عالىمدار وزگە ۇلت وكىلدەرى دە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى قولداپ وتىر دەيدى. ولار دا كەيىن بىرتىندەپ لاتىن الپبيىنە اۋىسادى. ەندىگى ۇلكەن ماسەلە – ساۋاتتى جازۋ, ءوز ءتىلىمىزدى دۇرىستاۋ. لاتىن ءالىبيى – جۇرتتىڭ بولاشاقتا اعىلشىن ءتىلىن بىلۋمەن قاتار, الدىمەن قازاققا قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
