سوڭعى كەزدەرى, ارينە, ءبىزدىڭ ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراسىمىز كوپ وزگەردى. وقىرمان رەتىندە بۇرىنعى وقىعان تالاي-تالاي ماقتاۋلى دۇنيەلەرگە ءبىرتۇرلى كۇدىكپەن, كۇمانمەن قاراي باستادىق. باياعىداي كەيىپكەرمەن بىرگە قۋانىپ, كەيىپكەرمەن بىرگە مۇڭايىپ, كوزىمىزگە جاس ىركىلەتىن ساتتەر دە سيرەك.
بالكىم سوندىقتان دا بولار, ىستىقكولگە دەگەن ىنتىزارلىعىم, ماحابباتىم ارتا تۇسكەنىمەن, سۋرەتكەردىڭ ءتۇ-ۋ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ ىشىندە, قىلشىلداعان جاس كەزىندە جازعان شىعارماسى العاشقى كەزدەگىدەي ەلىكتىرىپ, تىم-تىم باۋراپ اكەتە قويماس دەگەن وي دا سانامدا قىلاڭ بەرىپ قالاتىن-دى.
ايتكەنمەن بيىلعى جازدا قىرعىزستانعا جول ءتۇسىپ, قاراقول جاققا ساپارلاپ بارعانىمىزدا, سول شىعارماعا تاعى دا ءبىر ءۇڭىلۋدىڭ ءساتى كەلە كەتكەنى.
كۇن كوزىنە شاعىلىسىپ, باياۋ عانا تولقىپ جاتقان ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا وتىرىپ, «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ» پوۆەسىندەگى ۇمىتىلماس وقيعاعا ءوزىڭ كۋا بولعانداي كۇي كەشۋدىڭ ءجونى ءبىر باسقا ەكەن.
كوگىلدىر ايدىننىڭ اينالاسىنداعى تاۋلارعا قاراپ, پاھ, شىركىن, رىباچە دەگەنىڭىز اناۋ, قول سوزىم جەردە جاتىر ەمەس پە. ال ەندى, دولون اسۋى, پامير تاۋلارى قاي تۇستا ەكەن؟ ول جاقتا ءالى دە جول جوندەۋشىلەر تۇرا ما ەكەن دەپ ويلايسىڭ ەرىكسىز. ىستىقكولمەن الدەقاشان قوشتاسىپ كەتكەن ءىلياس پەن اسەلدىڭ تاعدىرى كۇنى كەشە عانا كوز الدىڭىزدان وتكەندەي كوڭىلىڭىزدە ءبىر سىزداعان وكىنىش, سىبىزعى سازىنداي سىزىلعان ساعىنىش قالادى. شىنايى سەزىممەن جازىلعان شىعارمانىڭ ەشقاشان دا ەسكىرمەيتىنىنە تاعى دا ءبىر كۋا بولعاندايسىز.
الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اتانعان شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوز ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى سىر اقتارىپ, اعىنان جارىلعان «بالالىق شاق» اتتى كىتابىندا وسىناۋ تاماشا شىعارماسىنىڭ قالاي, قاي جەردە تۋعانى جايلى ايتىپ بەرەتىن ءبىر قىزىقتى اڭگىمەسى بار ەكەن. بۇگىن ءبىز سول اڭگىمەنى ءوز وقىرماندارىمىزعا قىرعىز تىلىنەن ءتارجىمالاپ, ىقشامداپ قانا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
شىڭعىس ايتماتوۆ:
«ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ قىرعىز مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قاراستى اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا زووتەحنيك بولىپ قىزمەت ىستەدىم.
مىنە, وسى كەزدە «قىزىل جەلەكتى شىرايلىم» (بۇل شىعارما قازاق تىلىنە «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ» دەگەن اتپەن اۋدارىلدى – رەد.) اتتى پوۆەسىمدى جازدىم.
ينستيتۋتتىڭ جانىنان اشىلعان عىلىمي-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعىندا ارنايى باعىلاتىن, ءسۇتى مول ءجۇز شاقتى اسىل تۇقىمدى سيىر بار ەدى. بۇل وسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان-دى. رەسپۋبليكا كولەمىندە ءسۇت ءوندىرۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇراتىن. ول كەزدە مەن وتە بەلسەندى ەدىم. سوندىقتان دا ءوز جۇمىسىما بايلانىستى ءبىر ۇلكەن تاجىريبە جاساعىم كەلىپ جۇرەتىن.
انگليانىڭ وڭتۇستىگىندەگى دجەرس اتتى ۇلكەن ارالدا جۇزدەگەن جىلداردان بەرى دجەرس سيىرى دەپ اتالاتىن ءىرى قارانىڭ ءبىر تۇقىمى وسىرىلەتىن. ول ءوزىنىڭ ءسۇتى ارقىلى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىلعان مال. سارى, كۇرەڭ تەڭبىلدەرى بار بۇل سيىرلاردىڭ ءسۇتىنىڭ باسقالاردان ارتىقشىلىعى – مايلىلىعىنىڭ جوعارى بولۋىندا. ايتالىق كادىمگى سيىرلاردىڭ ءسۇتىنىڭ مايلىلىعى 3,5 پايىز بولسا, ونىكى 5,6 پايىزعا جەتەدى. مەن ءوز ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى قوداستار مەن مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى دجەرس بۇقاسىن شاعىلىستىرىپ, ەكەۋىنىڭ ورتاسىنان ءبىر جاڭا تۇقىم الۋدى كوزدەيمىن. جانە بۇل نيەتىم تۋرالى ۇسىنىس-پىكىرلەرىمدى جوعارىداعىلارعا ايتىپ تا قويعانمىن. ال ينستيتۋتتاعىلار بۇنى دۇرىس دەپ قابىلداپ, وزدەرىنىڭ تاراپىنان بار مۇمكىندىكتى جاساۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزگەن.
ءسويتىپ مەن دجەرس بۇقاسىن الىپ كەلۋ ءۇشىن اۋەلى لەنينگرادقا, ودان كەيىن گاتچينوعا باردىم. گاتچينو قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ورىس پاتشالارىنىڭ وتباسىلىق قونىسى بولعان جەر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ۇكىمەت اسىل تۇقىمدى مالدىڭ بارلىعىن وسىندا الدىرىپ, باسقا جەرلەرگە بىرتىندەپ تاراتىپ وتىرعان. مەن الىپ كەتۋگە كەلگەن اسىل تۇقىمدى سيىر تاۋلى جەردىڭ تابيعاتىنا تەز بەيىمدەلەتىن, سۋىققا ءتوزىمدى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ قوداستار اق قار, كوك مۇزدى كەشىپ وسكەن, تاۋلى وڭىرگە ابدەن بەيىمدەلگەن جانۋارلار ەمەس پە. ال مەنىڭ جاڭا تاجىريبەمنىڭ باستى ماقساتى – ولاردىڭ سۇتتىلىگىن, مايلىلىعىن ارتتىرۋ.
تاۋ سيىرلارى قوداستار قىرعىزستانداعى, تاجىكستانداعى, اۋعانستانداعى تابيعاتى قاتال ايماقتارعا كوندىككەن, وتە ءتوزىمدى مال بولعانىمەن, ءبىر ايىبى – ءسۇتى از.
ءسويتىپ دجەرس بۇقاسىن مال سالۋعا لايىقتالعان جۇك ۆاگونىنا ارتىپ, قىرعىزستانعا قاراي الا جونەلدىك.
ون كۇن جول ءجۇرىپ, ءوزىمىز كوزدەگەن جامبىل بەكەتىنە دە كەلىپ جەتتىك. ول جەردەن ءبىزدى ۇلكەن ىزەت-قۇرمەتپەن كۇتىپ الىپ, ينستيتۋتتىڭ شارۋاشىلىعىنا قاراي الىپ كەتتى. ەندىگى ماسەلە – وسى اكەلگەن بۇقادان تۇقىم الۋ ءۇشىن جوق دەگەندە ون-ون بەستەي تاۋ سيىرى كەرەك. مىنە, سولاردى اكەلسەك قانا ويداعى تاجىريبەنى باستاۋعا بولادى.
تاۋ سيىرى بىزدە جوق, سول ءۇشىن ەكى كاماز اۆتوكولىگىمەن تيان-شاندى بەتكە الىپ, ساپارعا شىقتىق. تاۋداعى جول وتە قيىن. دولون اسۋى قازىرگىدەي ەمەس, ءتىپ-تىك, قۋىس-قۋىس كوپ, قاۋىپتى. بۇگىنگىدەي تاس توسەلگەن, اسفالتتالعان جول قايدا... مىنە, وسى جولدىڭ بويىندا مەن العاش رەت ارتىندا تىركەمەسى بار كاماز-دى كوردىم. ول قىتايعا قاراي بارا جاتىر ەدى.
جول الىس بولعاندىقتان, دولوننىڭ ءبىر جەرىندە تۇنەۋىمىزگە تۋرا كەلدى. ءبىز سياقتى وتكىنشى جولاۋشىلارعا ارنالىپ سالىنعان جول جيەگىندەگى جۇپىنى ۇيگە كىردىك. ءبىر ايەل شىراق جاعىپ, بىزگە جاي سالىپ بەردى.
ۇلكەن بولمەنىڭ ىشىنە بىرنەشە كەرەۋەت قويىلعان ەكەن. ولاردىڭ كوبى بوس. ءبىر بۇرىشتا اياعىنان تۇرا الماي, ماس بولىپ قالعان ەكى جۇرگىزۋشى وتىر. ماعان جاتاتىن ورىن سول ەكەۋىنىڭ قاسىنان بۇيىردى. بۇلاردىڭ بىرەۋى جاڭاعى تىركەمەسى بار كاماز-دىڭ شوپىرى بولىپ شىقتى. ولار مەنى كوزدەرىنە دە ىلمەي, ءوزارا داۋدىراپ اڭگىمەسىن جالعاستىرا بەردى. ماعان ەندى قالاسام دا, قالاماسام دا الگىلەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ جاتقاننان باسقا امال قالمادى.
– وسى اسۋدىڭ بيىك شوقىسىندا مەن ۇناتقان ءبىر سۇلۋ كەلىنشەك تۇرادى. بىراق ول ماعان قازىر كوزىنىڭ قيىعىن دا سالمايدى, – دەپ ولاردىڭ بىرەۋى ەكىنشىسىنە ءوزىنىڭ ىشكى سىرىن اشىپ, باسىنان كەشكەن وقيعالاردى بايانداپ وتىردى.
ءوزى سۇيگەن سۇيكىمدى ءبىر جاننىڭ قادىرىنە جەتە الماعانىن, وسى اسۋعا شىققان سايىن ونى كورىپ, ىشتەي ەگىلىپ جىلايتىنىن, ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ماحابباتتىڭ قالاي باستالىپ, قالاي اياقتالعانىن جىر قىلىپ ايتتى. ونىڭ باسىنان وتكەن وسىناۋ ءلاززاتتى دا ازاپتى, قىزىقتى دا قيىن وقيعا ماعان سوندا قاتتى اسەر ەتتى...
ءيا, ول كەزدە مەن الدىمىزداعى بيىك تاۋلارعا قاراي بەت الىپ بارا جاتقان جولاۋشى عانا ەدىم. ويىما العان ماقساتىم دا, مىندەتىم دە باسقا بولاتىن. بىراق, وسى ءبىر ۇزاق جولدا «قىزىل جەلەكتى شىنارىمدى» تاۋىپ, وعان وزەك بولعان ءبىر تاعدىرمەن كەزىككەنمىن...»
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
