– ەلباسى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا ەل دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارى ىشىندە اگرارلىق سەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋ مىندەتىن قويدى. بۇل قاعيداتتىڭ سىزدەرگە تىكەلەي قاتىسى بار. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وزگەرىستەردى كوپ جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتتەرى ايقىندايدى, – دەدى ۇجىممەن كەزدەسۋدە قۇمار ىرگەباي ۇلى.
اكتيۆ جيىنىندا اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى گالينا شۆەتسوۆانىڭ ەسەبى تىڭدالدى. وكرۋگتە 4 ەلدى مەكەن, 540 ءۇي, 1653 تۇرعىن بار. ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىنا 46 ادام قاتىسقان. 984 ادام ەڭبەككە جارامدى بولسا, 538-ءى عانا جالدامالى جۇمىسشىلار ساناتىندا. بايانداماشى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن كوتەرۋ, كەدەيشىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرىن قوزعاۋدىڭ ورنىنا تەك جەتكەن جەتىستىكتەردى سانامالاۋمەن عانا شەكتەلدى. جايىلىمدار مەن مال ازىعى جەتىسپەۋشىلىگىنەن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ءىرى قارا مالىنىڭ ازايعانى بايقالادى. ادامداردىڭ ەگىنشىلىكتەن الاتىن پايلارى ماردىمسىز. بىردە-ءبىر كاسىپورىن وڭدەۋ ىسىمەن اينالىسپايدى. ءبىر شارۋاشىلىق قانا اقتىلى قوي ورگىزەدى. 446 ادام قول قۋسىرىپ, جۇمىسسىز وتىر. اقپاراتتى تىڭداعان ءوڭىر باسشىسى اتقارۋشى ورگاننىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. مەن كەزدەسۋدە الداعى جوسپارلار, تۇرعىنداردىڭ كىرىسى قانداي رەزەرۆ كوزدەرى ەسەبىنەن قانشاعا ۇلعاياتىنى, كاسىپكەرلەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ جايلى كەلەلى اڭگىمە كۇتكەن ەدىم. ءسوز العان شارۋاشىلىقتىڭ ەكى باسشىسى تاراپىنان اۋىلداستارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ, استىق ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ جايلى ۇسىنىستار ايتىلمادى. ناقتى ىستەرگە تەرەڭ بويلاۋدان گورى جالپىلاما تسيفرلار, قۇرعاق بايانداۋلار باسىم, قولعا الىنعان ءار ءىستىڭ ناتيجەسى بولۋ كەرەك, دەي كەلىپ, ق.اقساقالوۆ جۇمىسپەن قامتۋ, تابىستى ۇلعايتۋ, جالاقىنى ارتتىرۋ شارالارىنا بارلىق الەۋەتتىك كۇشتى جۇمىلدىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى.
ايماق باسشىسى ينتەرناتقا سوعىپ, وسىندا جاتىپ وقيتىن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ حال-جاعدايىن سۇراستىردى. ولاردىڭ كومپيۋتەرلەر مەن جيھازدارعا مۇقتاج ەكەنىن ءبىلىپ, شەشىپ بەرۋگە ۋادە ەتتى.
لەنين اۋىلدىق ورۋگىندە دە شەتىن پروبلەمالار جەتىپ ارتىلادى. ءۇش ەلدى مەكەننىڭ بىرەۋى تاراپ, ەكىنشىسى قۇلدىراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. بىلتىر بۇل وكرۋگتەن 180 ادام كوشىپ كەتىپتى. كۇنگەي جاقتاردان 15 وتباسى قونىس اۋدارعانمەن, ولارعا جەر تەلىمدەرىن بەرۋدىڭ جان-جاقتى مۇمكىندىكتەرى تۋدىرىلماعان. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جوباسىنا 8 ادام عانا تارتىلعان. ق.اقساقالوۆ اۋدان اكىمىنە سەڭ سوققان بالىقشا سەندەتىلىپ جۇرگەن جۇمىسسىزداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ىقپال جاساۋ, بۇعان اگرارشىلاردى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ, باۋ-باقشالىقپەن اينالىسۋعا كەڭەس بەردى.
ال 2,5 مىڭ ادام تۇراتىن نوۆوميحايلوۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە كورىنىس بولەك, جاعداي باسقاشا. ەڭبەككەرلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 93 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بەس اگروقۇرىلىم مەن جەتى جەكە كاسىپكەر ەگىنشىلىكپەن دە, مال وسىرۋمەن دە شۇعىلدانادى. بيىل مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىقتارىنا 100 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلىپتى. 400 ادام ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن. كۇزگى ەگىن وراعى اياقتالۋعا جاقىن. مايلى داقىلداردىڭ ۇلەسى ءبىرشاما ارتقان. «نوۆوميحايلوۆسكوە» جشس ديرەكتورى گەننادي ششەگولەۆ وراق ناۋقانىنىڭ بارىسى تۋرالى باياندادى. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرىگۋى ەسەبىنەن ەگىستىك القابى 14 مىڭ گەكتارعا جەتكەن.
دەسەك تە, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ۇقساتۋ كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. تۇرعىندار الەۋمەتتىك ءدارىحانادا قاجەتتى ءدارى-دارمەكتىڭ تاپشىلىعىن جەتكىزدى. اۋرۋحانا سالۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قۇنارلى جەرلەر جەتكىلىكتى بولعانمەن, ءونىم كورسەتكىشى ءالى دە تومەن. ونىڭ باستى سەبەبى وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ءتيىمدى قولدانىلماۋىندا. باستى نازاردى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا اۋدارعان ءجون. ءسۇت جينايتىن ورتالىقتاردى كوپتەپ اشۋ كەرەك, دەدى جيىندى قورىتىندىلاعان قۇمار ىرگەباي ۇلى.
الەۋمەتتىك قولداۋ باسەڭدەمەيدى
ايماق باسشىسى ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا «2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىزىلعان 50 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ راسىمىنە قاتىستى. نىساننىڭ قۇرىلىسىنا ەلۋدەن استام ادام تارتىلىپ, جەرگىلىكتى ماتەريالدار پايدالانىلعان. ءۇش بولمەلى جايلى پاتەرلەردىڭ بىرىنە امانگەلدى ءدارىپحان قونىستاندى. ول وتباسىمەن الماتى وبلىسىنان كوشىپ كەلىپ, نوۆويشيم كەنتىندە جۇمىسقا ورنالاسقان. اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ب.امرينا وڭتۇستىك وبلىستاردان 7 وتباسىنىڭ قونىس اۋدارعانىن, بارلىق جاعداي جاسالعانىن جەتكىزدى.
– حالىقتى جايلى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلە – باستى نازارىمىزدا. بۇعان دەيىن ءۇش-ءتورت جىلدا ءبىر مىڭ پاتەر سالىپ كەلسەك, ەندى اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تۇرعىزاتىن بولدىق, – دەدى ق.اقساقالوۆ.
بۇدان كەيىن ول نەجينكا اۋىلدىق وكرۋگىنە ايالداپ, الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالادى. وسىنداعى ورتا مەكتەپتە 168 بالا وقيدى. الايدا عيمارات ەسكى, كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن وتىنىشتەر ەسكەرىلىپ, ءتيىستى ورىندارعا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. جۇرتشىلىق «نەجينكا-ەركە» جشس باسشىلىعى تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك كومەكتەرگە ءدان ريزا. ءىرى قارا مال سانى كوبەيگەن. استىق شىعىمدىلىعى جوعارى. ەڭ باستىسى, بىردە-ءبىر وتباسى كوشىپ كەتپەگەن. كەرىسىنشە, كەلۋگە تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ قاتارى قالىڭ. قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان 2 قاباتتى ەسكى تۇرعىن ءۇي قالپىنا كەلتىرىلگەن. جىلۋ, سۋ جۇيەلەرى تارتىلىپ, جەرگىلىكتى «كاپاتۋرين» فيرماسى شىعاراتىن جيھازدار قويىلعان. بەس اۋىلدا 3 مىڭنان استام ادام تۇرادى. باسىم بولىگى جۇمىسپەن قامتىلسا, 10 ادام عانا جۇمىسسىزدار ساناتىندا. وبلىس اكىمى ەگىنشىلىك مادەنيەتىن نىعايتۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
درۋجبا اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ساپار «Iluka Exploration Kazahstan» تاۋ-كەن قازۋ كاسىپورنىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋدان باستالدى. اۋستريالىق «IlukaResources Limited» ترانسۇلتتىق كومپانياسى تسيركوني جانە تيتان وندىرۋدە الەمدە جەتەكشى رولگە يە. قازاقستان نارىعىندا دا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اۋدان اۋماعىندا جەراستى قازبا بايلىقتارىن بارلاۋمەن اينالىسۋدا. كاسىپورىننىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەنتوني تورنتون مىرزانىڭ ايتۋىنشا بىلتىر اەروگەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپتى. ەندى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار قورى انىقتالماق. ونىڭ قورىتىندىسى قىستا بەلگىلى بولادى. مينەرالدى قۇمداردىڭ مول جيىنتىعى تابىلسا, تسيركوني, تيتان, قالايى وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ ويلاستىرىلعان.
بۇگىندە تسەليننوە اۋىلىندا ورتالىق جىلۋ جۇيەسى سابانمەن جىلىتىلادى. جوبانىڭ قۇنى – 30 ميلليون تەڭگە. كومپيۋتەرلىك رەجىممەن باسقارىلادى. وعان وندىرىستىك ۋچاسكەلەر, تۇرعىن ءۇي سەكتورى, بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر قوسىلعان. ءداستۇرلى وتىننىڭ ورنىنا بيوماسسانى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا قاراجات ۇنەمدەلىپ, اۋانىڭ لاستانۋى بارىنشا ازايعان. سەرىك ىبىراەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «تسەلينننوە-2004» شارۋاشىلىعىندا ۇلگى الاتىن مۇنداي تاجىريبەلەر از ەمەس. تۇرعىندار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن 10 گەكتار جەرگە كارتوپ, قىرىققابات, ءسابىز ءوسىرىپ, مول ءونىم الىپتى. «بەرەكە-اگرو» سەرىكتەستىگى ەتتى باعىتتاعى قازاقتىڭ اقباس سيىرلارىن جارتى مىڭعا جەتكىزىپتى. مال بورداقىلاۋمەن دە اينالىسادى.
قارجىنىڭ قايتارىمى بولۋ كەرەك
وڭىردە شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى كوپ. سولاردىڭ بىرقاتارى تيميريازەۆ اۋدانىندا ورنالاسقان. ماسەلەن, 200 ورىنعا لايىقتالعان دميتريەۆ ءبىلىم ۇيىندە 71 بالا عانا وقيدى. بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا سەگىز ءبۇلدىرشىننىڭ بارعانى, شاعىن ورتالىقتىڭ اشىلعانى كوڭىلگە مەدەۋ. وسىندا اۋىل تۇرعىندارى جينالىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ەڭ ماڭىزدىسى – اتقارۋشى بيلىك پەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ كۇش-جىگەرى اۋىلدىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن نىعايتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ءبارىمىزدى الدا قانداي ىستەر اتقارىلاتىنى تولعاندىرۋى كەرەك, دەي كەلىپ, قۇمار ىرگەباي ۇلى الدىمەن تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ اكىمى ەربول ساعديەۆتىڭ ەسەبىن تىڭدادى. وكرۋگتە ورنالاسقان 3 سەرىكتەستىك پەن 42 فەرمەرلىك قوجالىق استىق وندىرىسىمەن قاتار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا دەن قويعان. ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بارلىق العىشارتتار جاسالعان. وكىنىشكە قاراي, وسىنداي مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرىپ جاتقاندار جوق ەمەس. اۋدان بويىنشا استىقتىڭ ورتاشا شىعىمى 17 تسەنتنەر بولسا, بۇل وكرۋگتە 5 تسەنتنەرگە كەم. «قازاستىق ونىمدەرى» جشس-دە بىلتىرعىعا قاراعاندا, جالاقى 2 مىڭ تەڭگەگە وسكەن. باقشالىق پەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق تازا ونىمدەرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە كورىنەدى.
موسكۆورەتسكي اۋىلدىق وكرۋگىندە وسى اتتاس سەرىكتەستىك تولايىم تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. ونىڭ جەتەكشىسى بولات دۇيسەمباەۆ 19 مىڭ گەكتارعا بىتىك استىق ءوسىرىپ, گەكتار بەرەكەلىگىن 18-20 تسەنتنەردەن اينالدىرۋدا. 591 تۇرعىنى بار اۋىلدىڭ دەنى وسى اگروقۇرىلىمدا جۇمىس ىستەيدى. ورتاشا ەڭبەكاقى 85 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ءدامحانانىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, باسپانا سالۋ ءىسى جالعاسىن تاپپاق. مەكتەپتە ەڭبەك ەتەتىن 22 مۇعالىمنىڭ 8-ءى جوعارى ساناتتى. 4 مۋلتيمەديالىق كابينەت جابدىقتالعان. الايدا 220 ورىندى ءبىلىم ۇيىندە 67 بالانىڭ عانا وقيتىنى ويلاندىرادى.
– كول-كوسىر پايدا اكەلەتىن داقىلداردى كوپتەپ ەگۋ ارقىلى استىق سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالامىن. ءبىر توننا بيداي – 43 مىڭ, ال راپس – 120 مىڭ, كۇنباعىس – 90 مىڭ, جاسىمىق 200 مىڭ توننا تۇراتىنىن ەسكەرسەك, رەنتابەلدىلىكتى كوتەرۋگە ابدەن بولادى. سوندا لايىقتى جالاقى دا تولەنەدى, قارجىنىڭ قايتارىمى دا بولادى, الەۋمەتتىك قامقورلىقتار دا جاسالادى, – دەدى جيىن قورىتىندىسىندا ق.اقساقالوۆ.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
