تابيعي سۋدىڭ پايداسى
ارينە, حالىق اراسىندا مينەرالدى سۋ زيان دەگەن تۇسىنىك تە جوق ەمەس. ءتىپتى, تازارتىلعان سۋدى ءجيى تۇتىنىپ جۇرگەنىمىزبەن, ونىڭ قۇرامىندا پايدالى زاتتار جوق ەكەنىن دە ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز راس. سەبەبى كەي جاعدايدا سۋدىڭ تۇرلەرى مەن ونىڭ ادام اعزاسىنا اسەرىن دە اجىراتا الماي جاتاتىنىمىز بار. مىسالى, اۋىز سۋ – حيميالىق قۇرامى ساقتالعان, بىراق ميكروبيولوگيالىق وڭدەۋدەن وتكەن سۋ. وعان ۋلتروكۇلگىن ساۋلەسى تۇسىرىلەتىندىكتەن, قۇرامىنداعى زياندى عانا ەمەس, كەيبىر پايدالى باكتەريالار دا جويىلادى. اس سۋىنا مينەرالدى زاتتار قولدان قوسىلادى. ال تابيعي مينەرالدى سۋ قۇرامىندا امين قىشقىلى, دارۋمەندەر, فەرمەنتتەر مەن ورگانيكالىق زاتتار كوپ بولادى جانە ارنايى جەر استى كوزدەرىنەن الىنادى.
تابيعي مينەرالدى سۋ جەر استىن مەكەندەيتىن, ادام اعزاسىنا پايدالى ميكرواعزالار – اۆتوحوندى باكتەريالار ارقىلى تازارتىلادى. بۇلاقتاردىڭ تازالىعىن دا وسى باكتەريالار ساقتاپ تۇرادى ەكەن.
مينەرالدى سۋدىڭ تۇرلەرى كوپ جانە قۇرامىنا قاراي ونىڭ اعزاعا اسەرى دە ءارتۇرلى بولادى. مىسالى, گيدروكاربوناتتى سۋ نەسەپ-تاس اۋرۋى مەن اسقازان ءسولى ءۇشىن, ءحلوريدتى سۋ اسقازان-ىشەك جۇمىسى مەن اعزاداعى زات الماسۋعا, سۋلفاتتى سۋ باۋىر مەن ءوت قابى جۇمىسىنا جاقسى اسەر ەتەدى. سونداي-اق ارالاس قۇرامدى مينەرالدى سۋدىڭ ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى سانالادى. سەبەبى وندا پايدالى زاتتار كوپ بولادى. مىسالى, ونىڭ قۇرامىنداعى تەمىر انەميانىڭ الدىن الۋعا, يود قالقانشا بەز قىزمەتىن رەتتەۋگە, كالتسي – ءتىس, سۇيەك, بۇلشىق ەت پەن جۇرەك-قان تامىر جۇيەسى جۇمىسىنا, ماگني – جۇيكە جۇيەسىنە, ناتري قان قىسىمىنا, كالي بۇيرەك پەن جۇرەككە پايدالى ەكەنى الدەقاشان دالەلدەنىپ قويعان.
سۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «سۋ – سترەتاگيالىق رەسۋرس. ول مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى» دەگەن بولاتىن. ءتىپتى, 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى ساتىسىندا دا تابيعي مينەرالدى سۋ تۋرالى ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ باستى نازارعا الىنىپتى.
قازاقستاندا تابيعي مينەرالدى سۋ كوزدەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. بارلىعى عىلىمي ىزدەنىستەردى, زەرتتەۋلەردى, ليتسەنزيا الۋ مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ جۇمىسى كوپ بولعانىمەن, دەنساۋلىققا پايداسى كول-كوسىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا, ءتىپتى, ەرەكشە جەڭىل تابيعي مينەرالدى سۋ دا بار ەكەن. «ونىڭ قۇرامىندا اۋىر مەتالدار بولمايدى جانە ول يممۋنيتەتتى كوتەرەدى. مۇنداي تابيعي سۋلار الەم بويىنشا كوپ كەزدەسە بەرمەيدى», دەيدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مينەرالدى رەسۋرستار كوميتەتىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى ەۆگەني پياتوۆ.
سونداي-اق قازاقستاندا 2005 جىلى سۋلاردىڭ حيميالىق قۇرامىنىڭ فيزيولوگيالىق سيپاتى بويىنشا نەگىزگى بەلگىلەر ەنگىزىلگەن. قازاقستان كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ بۇل تۇسىنىكتى ۇلتتىق تەحنيكالىق رەگلامەنتكە دە كىرگىزگەن. دەگەنمەن, 2019 جىلدان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا تەحنيكالىق رەگلامەنتى ىسكە قوسىلادى دا, قازىرگى ۇلتتىق تەحنيكالىق رەگلامەنت ءوز كۇشىن جويادى. ءونىم سىرتىنا سۋدىڭ پايدالى قاسيەتتەرى تۋرالى اقپارات جازۋ مىندەتتەلمەيدى. ياعني, جەراستى كوزدەرىنەن الىنعان تابيعي مينەرالدى سۋ تازارتىلعان, جاساندى جولمەن الىنعان سۋعا تەڭەستىرىلەدى. ارينە, بۇل تۇتىنۋشىلاردى اداستىراتىنى انىق. سەبەبى ماماندار قازىر ءىشىپ وتىرعان سۋىنىڭ پايدالى يا زيانىنا كوز جەتكىزبەگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعى 10-15 جىلدان كەيىن مىندەتتى تۇردە سىر بەرە باستايدى دەپ دابىل قاعىپ وتىر. سوندىقتان قۇزىرلى ورگاندار اتالعان شارتتى قابىلداماس بۇرىن تاعى دا پىسىقتاۋى قاجەت. ال قاراپايىم حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن سۋىنىڭ ساپاسىنا كوڭىل بولگەنى ابزال. بۇل رەتتە ماماندار قانداي كەڭەس بەرەدى؟
مينەرالدى سۋدى قالاي تاڭداعان ءجون؟
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاقستاندا مينەرالدى سۋ كوزدەرى كوپ بولعاندىقتان, سىرتتان كەلەتىن تاۋاردان اۋلاق بولعان ءجون. بىرىنشىدەن, جاساندى ءونىم بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, تابيعي ءونىم بولعاندىقتان, جارامدىلىق مەرزىمى شەكتەۋلى بولادى. سوندىقتان سۋدىڭ بوتەلكەگە قۇيىلعان ۋاقىتىنا ەرەكشە نازار اۋدارىڭىز. ەگەر مينەرالدى سۋ اينەك ىدىستا بولسا, 1 جىل, پلاستيك ىدىستا بولسا, التى اي عانا جارامدى ەكەنىن ۇمىتپاڭىز.
سونىمەن قاتار جالعان ءونىم ساتىپ الۋدان اۋلاق بولۋ ءۇشىن سەنىمدى جەرلەردەن, ارنايى جەتكىزۋشى كومپانيالاردان, ءدارىحانالاردان نەمەسە وندىرۋشىلەردىڭ دۇكەندەرىنەن العان ءجون. تابيعي مينەرالدى سۋ ساتىپ الاردا ۇنەمى جاپسىرماداعى جازۋعا دا نازار اۋدارىڭىز. تابيعي مينەرالدى سۋدىڭ فيرمالىق قاعازىندا ءوندىرۋشى كومپانيا, ونىڭ مەكەن-جايى, ساقتاۋ جانە شىعارعان مەرزىمى, ۇڭعىما نومەرى تۋرالى تولىق اقپارات بولادى. ءتىپتى, كەي جاعدايدا اتالعان سۋدى قانداي اۋرۋلار كەزىندە ءىشۋ كەرەكتىگى تۋرالى دا اقپارات كەزدەسەدى. كونتروفاكت ونىمدە گرامماتيكالىق نەمەسە ستيليستيكالىق قاتەلەر كوپ بولادى ءارى جازۋ انىق وقىلمايدى. گوست پەن سەرتيفيكاتتاۋ تۋرالى اقپارات تا جازىلمايدى.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
