– باس حاتشى مىرزا, قازاقستانعا قانداي ماقساتپەن كەلدىڭىز جانە قازاقستان مەن حاقق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ءسىزدىڭ گازەتىڭىزگە وقىرماندارىڭىزبەن ويىمدى بولىسۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن.
مەن قازاقستانعا ءۇشىنشى مارتە كەلگەنىم ءۇشىن قۋانىشتىمىن. 2014 جىلى مەن VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا جانە «الەۋمەتتىك قورعاۋدان – الەۋمەتتىك پروگرەسكە» تاقىرىبىندا وتكەن ءىىى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا قاتىسقان بولاتىنمىن. ال 2015 جىلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (حاقق) XIV حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىستىم, وندا قازاقستاندى قوسا العاندا, الەمنىڭ 42 ەلىنەن كەلگەن وسى سالانىڭ ماماندارى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاسىلدەر مەن پرينتسيپتەردى كەڭىنەن تالقىلادى.
بۇل جولى مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىنا جانە «الەۋمەتتىك اۋدارىمدار – جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتى سايكەستى الەۋمەتتىك تولەمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ» تاقىرىبىندا وتەتىن رەسپۋبليكالىق سەمينارعا قاتىسقالى وتىرمىن.
وسىنداي ماڭىزدى شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىس اۋقىمىنىڭ كەڭەيگەنىن, الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ تابىستى قالىپتاسۋىنداعى ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ ودان ءارى دامىعانىن كورسەتەدى.
قازاقستاندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ سالاسىندا حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋدا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قالىپتاسقانى ناقتى بايقالادى.
وسىنىڭ ءبارى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وسى باعىتتا العا قويعان دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتتەرى اياسىنداعى قازاقستاننىڭ باستى ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە كومەگىن تيگىزەدى.
حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى – باستى ماقساتى حالىقارالىق دەڭگەيدە ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ جانە دامىتۋ بولىپ تابىلاتىن ۇيىم رەتىندە وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ۇنەمى قولدايدى.
حاقق-نىڭ قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىعى جاقسى قالىپتاسۋدا. حاقق-نىڭ مەنەدجمەنت, ۇيىمداستىرۋ جانە يننوۆاتسيالار بويىنشا تەحنيكالىق كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرە وتىرىپ, قازاقستان حالىقارالىق ماڭىزدى ىنتىماقتاستىق قۇرىلىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاۋىمداستىق جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسۋدا.
كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن باستى مىندەت ەكونوميكانى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەتۋ جانە تۇراقتى جۇمىس جاسايتىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن ءوز حالقىن الەۋمەتتىك قولداۋدى جاقسارتۋعا باعىتتايتىنى قۋانتادى. مەن قازاقستاندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ قوعامنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالعانىنا, ياعني ادامدارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن.
حاقق ءوزىنىڭ قازاقستانداعى مۇشەلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەتىندىگىنە ۇمىتتەنەدى.
– كونكولەۆسكي مىرزا, الەمدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى ءۇشىن قانداي ماسەلەلەردى اسا وتكىر دەپ سانايسىز؟
– تاياۋدا پانامادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا فورۋمدا حاقق «الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنىڭ 10 جاھاندىق مىندەتى» اتتى جاڭا يننوۆاتسيالىق بايانداماسىن ۇسىنعان بولاتىن.
كوپتەگەن ەلدەردە ازاماتتارعا قاجەتتى تولەمدەر تولەۋ قاجەتتىلىگىنە سايكەس قارجىلىق قيىنشىلىقتار ارتۋدا. قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ باعدارلامالارى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك.
بۇگىنگى تاڭداعى تاعى ءبىر جاھاندىق ماسەلە – بۇل دەموگرافيالىق جاعداي. دۇنيە جۇزىندە جۇمىس ىستەيتىن حالىق سانى ازايۋدا, ال قارتتار مەن زەينەت جاسىنداعى ادامدار سانى ارتۋدا. ەگەر بۇرىن جۇمسالعان قاراجاتتىڭ ورنىن تولتىرۋ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ باستى ماسەلەسى بولىپ تابىلسا, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىز ادامداردىڭ ەڭبەك نارىعىندا بارىنشا كوبىرەك بولۋىنا جاعداي جاسايدى. ول ءۇشىن ءتۇرلى قۇرالدار مەن مەحانيزمدەر قولدانىلادى. مىسالى, قايتا وقىتۋ باعدارلامالارى, جۇمىس كۇشىن وڭالتۋ, ىنتالاندىرۋ, ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋ جانە ت.ب.
زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ باعدارلامالارىن رەفورمالاۋعا باس-تى نازار اۋدارىلۋدا. بۇل جەردە وزىندىك ەرەكشەلىكتەر دە بار. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ۇلعايۋدا, سوعان سايكەس زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ۇزاقتىعى دا ارتۋدا. مىسالى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ادامدار ورتا ەسەپپەن العاندا كەم دەگەندە ون جىلعا ارتىق ءومىر ءسۇردى. سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن ەلدەر زەينەتاقى جاسىن بەلسەندى تۇردە ارتتىرۋدا, سونىمەن قاتار ايەلدەر مەن ەر ادامداردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن تەڭدەستىرۋگە ۇمتىلۋدا. ادەتتە مۇنداي تۇزەتۋلەر بىرتىندەپ, بىرنەشە جىل ىشىندە ەنگىزىلەدى
– الەۋمەتتىك سالا قازاقستاندىق قوعام ءومىرى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى, سوندىقتان ونى ازاماتتاردىڭ ءتيىمدى الەۋمەتتىك قورعالۋىنا باعىتتاۋ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى, ءسىز قازاقستانداعى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن جانە قازاقستاننىڭ حاقق اياسىنداعى قىزمەتىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستاندا مەملەكەتتىك بازالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, جيناقتاۋشى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەكتى بىرىكتىرەتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ دامىعان, كوپ دەڭگەيلى مودەلى بار. مۇنداي تاسىلدەر حاقق پايىمىنا سايكەس كەلەدى, ويتكەنى ول ەڭ الدىمەن ازاماتتاردى كەلەڭسىز ەكونوميكالىق جاعدايلار اسەرىنەن ءتيىستى دەڭگەيدە قورعاۋعا باعدارلانعان.
سىزدەردىڭ ۇلتتىق جۇيەلەرىڭىز جىلدام وزگەرەتىن ەكونوميكالىق جاعدايدا حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي وتىرىپ, سوڭعى ونجىلدىقتا قارقىندى دامىعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل, سونداي-اق, مەملەكەتتەر وزگەرىپ وتىراتىن جاعدايلاردا ۇنەمى دامۋعا ءتيىستى حاقق-تىڭ «قارقىندى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ» ستراتەگيالىق تاسىلىنە سايكەس كەلەدى.
سىزدەر الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ساياسي باسىمدىقتارىن قامتاماسىز ەتتىڭىزدەر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ زەينەتاقى جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزدى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ەنگىزدى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل وتە تاماشا ناتيجە!
قازىرگى جاھاندىق داعدارىس كەزىندە ءبىز كوپتەگەن ەلدەردەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەگەنىن بايقاپ وتىرمىز.
وسىنداي جاعدايدا قازاقستان داعدارىسقا جاۋاپ رەتىندە جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىندا جانە الەۋمەتتىك زاڭنامالاردى نىعايتۋ بارىسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزدى.
قازاقستان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بويىنشا, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ۇستاۋعا, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ, قوعامدىق جۇمىستار مەن جاستار پراكتيكاسىنا باعىتتالعان شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن حاقق اسقان مۇددەلىلىكپەن قاداعالايدى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ دامۋى قازىرگى زامانداعى كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسى الەۋمەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن باسقارۋدى جاقسارتۋداعى جالپى مىندەتتەردى شەشۋدە حاقق-مەن ءوزارا ارىپتەستىك قاتىناستا ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا.
الەۋمەتتىك سالاداعى ارىپتەستىك تۋرالى ايتقاندا, بيىل قازاقستان حالىقارالىق زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك قورلار قاۋىمداستىعىنا (حزاقق) ءبىرىنشى رەت توراعالىق ەتەتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇل ۇيىم 25 جىل بويى تمد-عا مۇشە-ەلدەردىڭ زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك جۇيەلەرىن بىرىكتىرىپ كەلەدى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا.
مەن قازاقستاندى وسى جەتىستىگىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, جالپى مىندەتتەردى شەشۋدە ءوزارا تۇسىنىستىك نەگىزىندە ءبىزدىڭ ۇيىمداردىڭ اراسىنداعى ارىپتەستىك ودان ءارى دامي تۇسەدى دەگەن تىلەگىمدى بىلدىرگىم كەلەدى
بارلىق قاتىسۋشىلارعا قازاقستانداعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ دامۋىنا جاڭا قارقىن بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن تابىستى ەڭبەك پەن جەمىستى شەشىمدەر تىلەيمىن.
انىقتاما
حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى (حاقق) 1927 جىلى نەگىزى قالانعان, ول – حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا بىرىڭعاي الەمدىك ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىم بولىپ تابىلادى. حاقق باس حاتشىلىعى جەنەۆا قالاسىندا (شۆەيتساريا) ورنالاسقان. الەمنىڭ 145 ەلىن بىرىكتىرەتىن قاۋىمداستىق حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شارالارىنا بەلسەنە قاتىسادى. حاقق باستى ماقساتتارى: حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتى ەنگىزۋ جانە ونىڭ ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلۋىن, الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا حالىقارالىق ادىستەمەلەردى جاھانداندىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ەلدەردە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا اكىمشىلىك ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋ جانە قولداۋ; حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جانە وڭىرلىك ينستيتۋتتارى اراسىندا بايلانىس ورناتۋ; حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا مەنەدجەرلەردى وقىتۋ; الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىندا حالىقارالىق زاڭنامالاردى كونتسەپتۋالدىق ازىرلەۋ جانە تالداۋ; الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ (الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, الەۋمەتتىك كومەك, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ); ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ جانە تاعى باسقالار.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
