التايدىڭ اياسىندا كوپ اۋىل بار…

التايدىڭ بيىك تاۋلارى مەن شىڭدارىن قار باسىپ قالىپتى. الايدا تابيعات-انا ەرەكشە جاي­دارىلىق تانىتىپ, شۋاعىن بارىن­شا توگىپ, مەرەيلەنە قالعان. ادەت­تە ءور التايدىڭ تورىندە, بۇل ۋا­قىتتا كۇن سالقىنداپ, قار ارالاس جاڭبىر جاۋىپ, ارتىنشا كارى قۇداڭ قىستىڭ جاقىنداپ قالاتى­نىن سەزدىرەتىن. كاتونقاراعاي اۋدا­نىنىڭ اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ اۋا رايىنىڭ وڭ قاباق تانىتقانىن ءتيىمدى پايدالانىپ جاتقاندارىن تىلگە تيەك ەتتى. – اۋدان بويىنشا بيىل 17 مىڭ گەكتارعا ءداندى داقىلدار ەگىپ, گەك­تارىنان 13 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, بارلىعى 20 مىڭ توننا اس­تىق­تى قامباعا قۇيىپ الدىق. كۇن­با­عىس بيىل 23 مىڭ گەكتارعا سەبىلگەن. ونى ورۋ بىرەر كۇندە اياقتالىپ قالادى. مەملەكەتتىك رەسۋرستارعا استىق تاپسىرۋ جوسپارى دا ورىن­دا­لاتىن ءتۇرى بار. 185 مىڭ توننا ءشوپ, ءتورت مىڭ توننا پىشەندەمە, 7 مىڭ توننا سۇرلەم ازىرلەدىك. بۇل ازىق وڭىردەگى 45 مىڭداي ءىرى قا­راعا, ءجۇز مىڭعا تارتا قوي-ەشكىگە, 24 مىڭ جىلقى, التى مىڭعا تاياۋ­ مارالعا تولىق جەتپەك. سوڭعى كەزدەرى اۋدانداعى مال باسىن اسىل­داندىرۋعا نازار اۋدارۋدامىز. قا­زىر 7 مارال, ءۇش ارا شارۋاشى­­لى­عى, جىلقى جانە قوي شارۋاشى­لىق­تارىندا مالدى اسىلداندىرۋ ءجۇ­زە­گە استى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تو­عىز ايىندا اۋداندا 1229 جۇمىس ور­نى اشىلدى, بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 20 پاي­ىز ارتىق, – دەپ اۋدان اكىمى ءبىراز جايلاردان حاباردار ەتە كەتتى. «جاس كەلسە – ىسكە» دەگەندەي, بۇدان بۇرىندارى مينيسترلىكتە, وب­­­لىستىق باسقارمادا لاۋازىمدى قىز­مەتتەر اتقارعان, اۋدان اكىمى قىز­مە­تىندە ءبىر جارىم جىل قىزمەت اتقا­رىپ, ءوزىنىڭ تىندىرىمدى ىستەرىمەن كوزگە تۇسكەن ارمان ءىلياس­ ۇلى­نىڭ ءسو­­­­زىنەن اڭعارعانىمىز, شال­­عايدا جات­قان ءور التايدىڭ تورىندەگى اۋ­ىل­دارعا جاڭالىق ەنە باستاعان سى­ڭاي­لى. وعان مىسالدار جەتكىلىكتى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات قۇرمانباەۆپەن بىرگە اۋدان ور­تالىعى ۇلكەن نارىنداعى ىستەلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىق. ور­­­­تالىق الاڭدا جاقىندا تاۋەل­سىز­دىك الاڭى ىسكە قوسىلىپتى. كۇن نۇ­­رىمەن شاعىلىسقان بايتەرەك ال­ىس­تان مەنمۇندالايدى. «ەل ءتاۋ­ەلسىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە وس­­ىن­داي مونۋمەنت ورناتتىق. جا­قىن­دا بۇل تاۋەلسىزدىك سيمۆولىن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ سالتانات­تى جاعدايدا تۇساۋىن كەسپەك. باسقا دا الەۋمەتتىك عيما­رات­تاردى ارالاپ كورەدى» دەدى اكىمنىڭ ورىنباسارى رينات قۇرمانباەۆ. "نا­­رىن" مەكەمەسى اۋدان ورتالى­عىندا 250 ورىن­دىق بالاباقشانىڭ قۇرىلىسىن باس­تاپتى. ول امانشى­لىق بولسا, كەلەر جىلى پايدا­لا­نۋعا بەرىلمەك. اۋداندا مادەنيەت وشاق­تارىنىڭ سانى 40, ونىڭ ىشىندە 24 كلۋب جانە 16 كىتاپحانا جۇ­مىس ىستەپ تۇر. وتكەن جىلى «جول كارتاسى» باعدارلاماسى بوي­ىنشا بارلىق, بەل­قا­راعاي, اق­قاي­نار, جاڭا حايرۋزوۆكا, كىشى نا­رىن اۋىلدارىنىڭ كلۋب­تارىنا دا قارجى ءبولىنىپ, مادەنيەت ۇيلەرى جا­ڭارىپ سالا بەر­گەن. ول ول ما, اۋدان ورتالى­عىن­دا قۇنى 1600 مىڭ تەڭ­گەگە جاز­عى بي الاڭى پاي­دالانۋعا بەرىلىپتى, "مادەني مۇرا" باعدار­لا­ما­سىنا ساي اۋداندا ۇلى وتان سو­عىسى بوزداقتارىنا ارنال­عان ەسكەرتكىشتەر مەن مەموريالدىق تاق­تا­­لار­دىڭ سانى وتىزعا جەتكەن. كا­تون­قا­راعاي اۋىلىنداعى ازامات سو­عى­سى مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­را­عان ازاماتتاردىڭ ەسكەرتكىشى دە كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكەن. ال «ءتاۋ­­­­ەل­سىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا – 20 جار­قىن ءىس" اكتسياسى جايلى اڭگىمە بولەك.   جيىرما جىلدىققا – 20 جارقىن ءىس – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عى اركىمنىڭ ەسىندە قالاتىنداي ءماندى دە, ءساندى وتسە نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە, – دەيدى اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ, – ءبىز مەرەيلى مەرەكەگە ەرتە باستان ازىرلەندىك, ارنايى باع­دارلاما قابىلداندى. شال­عاي­دا­عى اۋىلداردا مادەني ماقساتتا­عى عي­ماراتتاردى جوندەۋ, ءتۇرلى شارا­لار­دى وتكىزۋگە تۇرعىندار بەل­سەن­دى­لىكپەن قاتىسۋدا. ونىڭ ۇستىنە, اۋ­داننىڭ اۋىلشارۋاشى­لىق قۇرى­لىم­دارى بەرەل قورى­مىندا وتكەن حالىقارالىق "التاي – تۇركى الە­مىنىڭ التىن بەسىگى" كورمەسىندە جەتىستىكتەرىمىزدى ناسي­حات­ت­ادىق. وسكە­مەندە وتكەن بال فەس­تيۆالى, «كۇز تارتۋى – 2011» جارمەڭكەسىندە, وب­لىستىڭ استانا قالاسىنداعى مادە­ني كۇندەرىنە بەل­سەندىلىكپەن قاتى­سىپ, تاۋەلسى­ز­دىككە جەتكەن 20 جىل­داعى تابىس­تار­دى پاش ەتتىك. نوۆوپولياكوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىندە مەرەكە قۇرمەتىنە 48 ميلليون تەڭگەگە كلۋبقا كۇردەلى جوندەۋ ءجۇر­گىزىلىپ, بەسۇي اۋىلىندا مال سويۋ الاڭى ىسكە قوسىلىپتى. ال نوۆوحايرۋزوۆكا اۋىلدىق وكرۋگى دە ولاردان قالىسپاي, 20 ميلليون تەڭگەگە مادەنيەت ءۇيىن جارقى­راتىپ, سپورت­تىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ العان.   جيەنبولدىڭ ونەگەسى نوۆوبەرەزوۆكا اۋىلىندا جاسى جەتپىستەن اسىپ كەتسە دا شارۋا قوجالىعىنا جەتەكشىلىك جاساپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ, نارىقتىڭ ءوت­پەلى كەزىندە ساتىپ العان ەكى بىردەي عيماراتتى تەگىن قايتارىپ بەرگەن جيەنبول ستارشيناەۆ دەگەن ەلگە سىيلى ازامات بار. بەكەت اۋىلىنا كەلگەنىمىزدە, قىرماندا كۇنباعىس تازالاپ جاتقان بىرنەشە جىگىتتى كەزدەستىردىك. ولار جاڭا عانا جيەنبول اعانىڭ كەڭسە جاققا كەتكەنىن ايتتى. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ كەڭسەسىنە كەل­­­دىك. اۋىل اكىمى قابدىعالي جەك­سەن­باەۆ ءىسساپاردا ءجۇر ەكەن. گۇلنار نۇر­سالقانوۆا دەگەن باس مامان بيىل ەگىننەن جاقسى ءونىم العاندارىن ايتا كەلىپ, «نايمان» شارۋا قوجا­لى­عى­نىڭ توراعاسى جيەنبول ستارشي­ناەۆ­تىڭ اتىنا جىلى لەبىز ءبىلدىردى. – جيەنبول اعامىز ەرلىككە پا­را-پار جاقسى ىسىمەن ابىرويعا ءبو­لەنىپ وتىر. بۇرىنعى كەڭسە عيما­راتى مەن تاعى ءبىر قويمانى ءبىر تيىن سۇرا­ماستان بىزگە قايتارىپ بەردى. قازىر ول جەردە 30 ورىندىق تاماشا بالا­باقشا اشىلدى. ءوز جۇمىسشى­لا­رى­نا كولىك, تەحنيكا سىيلاعان اتىم­تاي جومارتتىعى جاي­لى قالاي ايت­پاسقا؟ مىنە, اعا­نىڭ ءوزى دە كەلدى, – دەپ بىزگە سالەم بەرگەن ۇزىن بويلى, مىعىم دەنەلى كىسىنى تانىستىردى. جاكەڭ قاريا دەۋگە كەلمەيدى, ءاب­جىل جىگىتتەرشە ەركىن قيمىل­داي­دى, ءسوزى دە شيراق, اعىنان جارىلدى. – تاۋەلسىزدىكتى اتا-بابالارى­مىز عاسىرلار بويى اڭساعان. ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ءوز­ىم­شە ءبىر سىي جاسايىن دەپ ەكى ۇلكەن عيماراتتى تەگىن قايتارىپ بەردىم. قازىر بالاباقشا دايىن, اۋىلدىڭ 50 وتباسى بالالارىن ءتار­بيەلەۋگە اكەلمەك. ءوزىم بولسام ينجەنەر-مەحانيك, باس اگرونوم, پارتكوم حات­شى­سى قىزمەتتەرىن اتقارعام, 1996 جىلى 11,5 ميلليون تەڭگە قارىزبەن شارۋا قوجالىعىن قۇردىم. سەمەيدەن "ەدىلباي" تۇقىمدى ءبىر مىڭ قوي اكەلىپ, ءوسىردىم, ەگىن سالامىن. كۇنباعىس داقىلىن جيناۋدى اياق­تاپ قالدىق. تەحنيكام جەتكىلىكتى. جۇمىسشىلارعا ەكى ۋاقىت تەگىن تاماق بەرەمىز. وزات جۇمىسشىلار ۆ.وگنەۆ, ءا. قورىقباسوۆ دەگەن ازا­ماتتارعا ادال ەڭبەگى ءۇشىن «مازدا» جانە «اۋدي» كولىكتەرىن سىيعا تارت­تىم. جۇمىسشىلاردىڭ وتىنى مەن كومىرىن, ءشوبىن جەتكىزىپ بەرۋدى ۇمىتپايمىز, – دەپ جيەنبول اعا­مىز ءبىراز جايدىڭ باسىن قايىردى. «جيىرما جىلدىققا – 20 جار­قىن ءىس» شاراسى اۋداننىڭ باسقا دا ەلدى مەكەندەرىندە قىزۋ ءجۇرىپ جا­تىر. ماسەلەن, بەلقاراعاي اۋىل­دىق وكرۋگىندە «ەكى دوس» جشس فۋتبول الاڭىن سالىپ بەرسە, ق.اح­مەتوۆ دەگەن ىسكەر ازامات جاڭا­تى­لەك دەگەن جەردەن دەمالىس كەشەنىن اش­پاق. سولونوۆكا, سولداتوۆ, كا­تون­قاراعاي اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بالالار ساياباعى, جولداردى ءجون­دەۋ, باسقا دا يگىلىكتى شارالار ات­قارى­لىپ جاتىر. ال اقسۋ اۋىلدىق وكرۋگى كوپتەن بەرى ايتىلسا دا قولعا ال­ىنباعان. جازابا اۋىلى­نىڭ كوپىرىن جوندەۋدى قولعا الىپ­تى. ونى "نا­رىن" مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق شا­­رۋاشىلىعى اتقا­رۋدا. بالالار الاڭى دا پايدا­لا­نۋعا بەرىلمەك. ما­رالدى اۋىلىندا پانتىمەن ەمدەۋ شيپاجايىن سالۋ, ورەلدەگى ەسكى مەكتەپ عيماراتىن جوندەۋ, تويحانا اشۋ, ارشاتىدا بيۋدجەتتىك قاراجات­تان تىس كوپىردى سالىپ ءبىتىرۋ, اق­مارال اۋىلىن­دا­عى دەمالۋشىلارعا ارنالعان 70 ور­ىندىق اسحانا قۇرى­لىسى دا جوس­پارلانعان. ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى شاڭ­­عى بازاسىن كوردىك. تابيعاتى تاماشا ولكەدە ءتۋريزمدى دامىتۋ ەرەكشە قولعان الىنىپ جاتىر. تاۋ ەتەگىندە شاڭعىمەن جاتتىعۋ, تۋريستىك با­عىت­تار بويىنشا ساياحاتقا شىعۋ, باسقا دا يگىلىكتى ىستەر ءتاۋ­ەلسىزدىككە ەرەكشە تارتۋ بولىپ, تۇرعىنداردىڭ ەر­تەڭگە دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسكەن.   فرانتسيانى تاڭعالدىرىپ قايتتى «ەڭبەك دەگەن شاعىن اۋىل بار. بۇل اۋىلدا گۇلنار قوجامجاروۆا دەگەن اتاعى كوپكە ءمالىم قول­ونەر­شى تۇرادى. سول گۇلنار قارىندا­سى­مىز جاقىندا فرانتسيادان ول­جا­لى قايتىپتى. الايدا ءبىز كەلگەن كەزدە قولونەرشى جۇمىس بابىمەن زىريان قالاسىنا جول تارتىپتى. گۇلناردىڭ قىزى مەرەكە بەلەن­حان­قىزى اناسىنىڭ جولىن قۋىپ, كيىزدەن سىرماق باسۋ, كىلەم توقۋ, باي­پاق, الاشا, باسقا دا ۇلتتىق كيىمدەردى تىگۋدى ۇيرەنىپ ءجۇر ەكەن. – شەبەرلىگىم اناما جەتپەسە دە, ۇقىپتى ءارى تىندىرىمدى ءشا­كىرت بولۋعا تىرىسىپ ءجۇرمىن. انام­نىڭ بارماعان قالاسى جوق دەسەم دە بولادى. شاۋىلدىردەگى, شىم­كەنت­تەگى, وسكەمەندەگى مۇراجايلاردا ار­نايى ءدارىس وقىپ, شەبەرلىك سى­نىپ­تارىن وتكىزەدى. فرانتسيانىڭ رەنن قالاسىندا وتكەن دۇنيە­جۇ­زى­لىك قول­ونەرشىلەردىڭ باسقوسۋىندا ول كىسى توقىعان بۇيىمدارعا جوعا­رى باعا بەرىلىپتى. قازاقستاننان بارعان 8 ادامدى الماتىلىق ىسمەر اياجان بەكقۇلوۆا ەرتىپ بارىپ, ەل تاۋەلس­ىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى جاي­لى تو­قىل­عان كىلەم, الاشا, كيىز بۇي­ىمدارىن جۇرتشىلىققا پاش ەتكەن. ولار قازاقستاندىقتاردىڭ شەبەرلىگى مەن ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇيىمدارعا تاڭ­عالىپ, كەلەر جىلى وزدەرىنە تا­عى شاقىرىپتى, – دەدى مەرەكە. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.