1916 جىلعى وتارشىلىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى, زامانىندا نوقتاعا باسى سىيماعان كەيكى (نۇرماعامبەت) كوكەمباي ۇلىنىڭ جەر ءۇشىن, ەلدىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەستە باسى كەسىلگەن ەدى. يمپەريالىق قىزىل ساياسات ادىلەتسىزدىكپەن ونى باسكەسەر ەتىپ كورسەتتى, كەيىنگىگە اتىن اتاتپادى. بىراق وكتەمدىك جەڭىسىنىڭ باياندى بولمايتىنىن ۋاقىت كورسەتتى. توقسان بەس جىلدان كەيىن كەيكىنىڭ تاۋەلسىز ەلىندە ادىلەتتىلىك پەن اقيقات قالپىنا كەلتىرىلدى. وزگە جۇرتتا جاتقان باتىردىڭ باس سۇيەگى ەلگە قايتارىلدى. ءسويتىپ, تۋعان ەلى كەيكىسىن قۇشاعىنا قىستى, تۋعان جەردىڭ توپىراعى باتىردىڭ التىن باسىن باۋىرىنا الدى.
ارقالىق-تورعاي تاس جولىنىڭ بويىندا تۇرعىزىلعان كەسەنەگە حالقى كەيكى اتاپ كەتكەن نۇرماعامبەت كوكەمباي ۇلىنىڭ باس سۇيەگىن جەرلەۋدى راسىمدەۋ شاراسىنا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى, ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني, رەسپۋبليكالىق ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, مەملەكەت قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, بەلگىلى جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ, باتىردىڭ ۇرپاعى, مەملەكەت قايراتكەرى سەرىك اقىلباي, الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي كەلدى. سونىمەن قاتار, شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىس باسشىلارى, كەيكىنىڭ ارۋاعىن سىيلاعان جۇرتشىلىق جانە باتىردىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى.
كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن كەسەنەگە جەرلەپ, قۇران باعىشتالعاننان سوڭ وعان قارۋلى قۇرمەت كورسەتىلدى. باتىر سۇيەگىن تۋعان جەر قوينىنا تاپسىرۋدى راسىمدەۋگە ارنالعان ميتينگىدە مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ءسوز سويلەدى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بىلتىر ءباھادۇر بابانىڭ باس سۇيەگىن قايتارۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكەنى بەلگىلى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق بيىك بەدەلىن تاعى ءبىر ايشىقتادى. حح عاسىردا بابالاردىڭ ەرلىك ءداستۇرىن جالعاستىرعان, سايىپقىران مەرگەن كەيكى باتىر تۇلعاسىنىڭ ەرەكشەلىگى – ول ءوز زامانىندا ەگەسكەن ەكى جۇيەگە ەمەس, ەل-جۇرتىنا قىزمەت ەتكەندىگى, ەسەسى كەتكەننىڭ جوعىن جوقتاپ, زورلىق كورگەن جانداردى جاقتاپ وتكەن ادىلەتتىلىكتىڭ جارشىسى بولا بىلۋىندە ەدى. تاۋەلسىز مەملەكەت تاريحىندا وسىنداي ەرلەردىڭ ەرەن ىستەرىنىڭ ءىزى جاتىر,–دەدى گۇلشارا ناۋشاقىزى.
ارحيتەكتور بەك ىبىراەۆ جوبالاعان كەسەنەنى ارقالىقتىق «اليۋمينستروي» كومپانياسى ءۇش ايدا سالىپ ءبىتىردى, وعان مەملەكەتتەن 70 ميلليون تەڭگە شاماسىندا قارجى جۇمسالدى. كەسەنەنىڭ بيىكتىگى 15 مەتر, وتقا ءتوزىمدى كىرپىشتەن قالانعان. كىرپىش قالاۋعا ايراننىڭ سارى سۋىنا شىلانعان تسەمەنت پايدالانىلدى. كۇمبەزدىڭ ۇشكىر توبەسىنە بىرنەشە جەردەن كىشكەنتاي تەرەزە كوزدەرى قالدىرىلعان. ۇشار باسىنا مۇسىلماندىق اي بەلگىسى قادالعان.
ارقالىق قالاسىندا وتكەن «كەيكى باتىر (نۇرماعامبەت) كوكەمباي ۇلى ءومىرى مەن ءولىمىنىڭ تاريحى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ ءسوز سويلەگەن مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى دە اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك حاتشى وسى كونفەرەنتسيا كەيكىنىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىن تەرەڭىرەك قازىپ, عىلىمي-زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىنىنا سەنىم بىلدىرەتىنىن ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەردىڭ اتقارىلۋىنا كوپشىلىك نازارىن اۋدارا كەتتى.
– الدىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىنداعى اقتاڭداق تۇستاردىڭ ورنىن تولتىرۋدى كوزدەيتىن «جول كارتاسىن» ازىرلەگەن ءجون بولار ەدى. ماڭىزدى تاريحي ۇلتتىق مۇرانى زەرتتەۋ ماسەلەسىن جۇيەلى تۇردە تاريحي ولكەتانۋمەن بايلانىستىرۋدى سۇرايمىن. تاريحي ارنالىمعا ەنگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەلەرى ورتا, كاسىبي, جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلامالارىنا ەنگىزىلسە, ونىڭ ءۇزىلىپ قالماي, ۇزدىكسىز جۇزەگە اسۋىنا ىقپالى بولار ەدى. حالىق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى مەن قايراتكەرلىگىن ۇلتتىڭ رامىزدىك كاپيتالى رەتىندە زەرتتەپ, جاستارعا تانىستىرىپ, كورسەتىپ وتىرۋ كەرەك, – دەدى گۇلشارا ناۋشاقىزى. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن ەلگە الىپ كەلۋگە اتسالىسقان, بۇگىندە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ جەدەلحاتىن كوپشىلىككە وقىپ بەردى.
كونفەرەنتسيادا ءماجىلىس دەپۋتاتى, مەملەكەت قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ بايانداما جاسادى. وندا باتىردىڭ باس سۇيەگىن تۋعان جەر توپىراعىنا تابىستاعان وقيعا ەش جەردە كەزدەسپەگەن, ءبىزدىڭ ەلدەگى وزگەلەر ونەگە الارداي تاماشا تاريحي ءىس ەكەنىن ايتتى. ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني, الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەي ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي, كەيكىنىڭ اعاسى قوسجاننىڭ ۇرپاعى سەيتقالي قوسجانوۆ, اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆ ءسوز الدى. كونفەرەنتسيادا وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ كەيكى باتىردىڭ كەسەنەسىن سالۋ مەن باس سۇيەكتى جەرلەۋ ءراسىمىن دايىنداۋعا ارنالعان جۇمىستار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى مىسالى بولعانىنا توقتالىپ, وسى ىسكە اتسالىسقان ازاماتتارعا العىسىن ءبىلدىردى. ولارعا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ قولىنان «كەيكى باتىر» توسبەلگىسىن تابىس ەتتى.
كەيكىنىڭ باس سۇيەگىن جەرلەۋ راسىمىنە ارنالعان شاراعا جينالعان قاراقۇرىم جۇرتتا ەسەپ بولعان جوق. باتىر كەسەنەسىنىڭ جانىنا 35 اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلىپ, كەيكى ارۋاعىنا ارناپ اس بەرىلدى. وبلىس ونەرپازدارى اننەن شاشۋ شاشتى. قازاقشا كۇرەستەن جارىستا ارقالىقتىق عابيت بالعىمباەۆ تۇيە بالۋان اتانىپ, تەمىر تۇلپار ءمىندى. باتىر بابامىز اتىنىڭ تۇياعى دۇبىرلەتكەن دالادا جينالعان جۇرت الامان, توپ بايگەلەردى تاماشالادى. الامان بايگەدە تورعايلىق مارات ابەۋوۆتىڭ بۇيراجال, توپ بايگەدە الماتىلىق جەڭىس سمايىلوۆتىڭ تريۋمار اتتى تۇلپارلارى مارەنى الدىمەن قيىپ, يەلەرى ماشينا ءمىنىپ قايتتى. ارقالىق قالاسىنداعى تەاتردا «كەيكى باتىر» سپەكتاكلى قويىلدى. ارقالىقتا وتكەن رەسپۋبليكالىق ايتىستا باس جۇلدەنى يەلەنگەن مارجان ەسجانوۆا تەمىر تۇلپار ءمىندى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى
