كەرۋلەننەن - كەڭگىرگە
قۇرامى 35 ادامنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جولعا شىققان بولاتىن. پروفەسسور دارحان قىدىرالى باستاعان قۇرام موڭعوليانىڭ كەنتاي ايماعىنان باستالعان ساپاردى ۇلىتاۋدا اياقتادى. تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنا بويلاپ, بولاشاق ۇرپاققا ۇلاعاتتى اماناتتى جەتكىزۋدى وزدەرىنە پارىز ساناعان اعارتۋشى توپتىڭ قۇرامىندا 10-نان استام شەتەل عالىمدارى مەن باق وكىلدەرى جانە قازاقستاندىق بەدەلدى دە بەلسەندى توپ بار. اتاپ ايتقاندا, موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جامسرانجاۆ بايىرساحىن, رف جوعارعى كەڭەس كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۋراد زارگيشيەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەنىنەن ايبولات قۇشقىمباەۆ, قر قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى پەريزات وتەپوۆا, قىرعىزستانداعى ماناس ۋنيسەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگى نۋردين ۋسەەۆ, ازەربايجان ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ازاد زەينالوۆ, تۇركياداعى «NTV» تەلەارناسىنىڭ باعدارلاما رەداكتورى زورلۋ كۇرشاد, «Discovery Azerbaijan» باس رەداكتورى ايدا ەيۆازوۆا, قر پارلامەنتى سەناتى اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دارحان جازىقباەۆ, «كيەلى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ابدىعالي «قازاق راديولارى» جشس ديرەكتورى ءمادي ماناتبەك بار.
سونىمەن...
جوشى حان مازارى
ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق كەنتاي ايماعىنداعى شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جەرى بۋرحان حالدۋننان باستالعان بايسالدى كەرۋەن ۇلى دالانىڭ ءتوسىن دۇبىرگە بولەپ كەلە جاتتى. سارىسۋدى ساعالاپ, قاراكەڭگىردى جاعالاپ ۇلىتاۋدى بەتكە العان توپتىڭ اڭسارىن وياتقان داڭقتى بابالار رۋحى ولاردى جەبەپ تۇردى. ۇلى دالا ءۇنسىز تىنىستايدى. بىراق, سول ۇنسىزدىكتەن سىر ۇققان جاننىڭ قۇلاعىنا شىڭ باسىنداعى ۇلاردىڭ داۋىسى مەن ميداي جازىق دالاداعى قۇلاننىڭ شابىسى جەتكەندەي بولادى. بۇل – شىن مانىندە جادىنىڭ جازىق دالا مەن جابىق سانادا جاڭعىرۋ ەدى...
القالى توپ سايىن دالا سارىارقاعا بەتتەگەن سايىن تاريح تاپسىرلەنىپ, تانىم تەرەڭدەي تۇسەدى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ء«بىز وتكەن جىلى وتۇكەنگە باردىق» دەيدى بىردە. ونىڭ الدىندا التايعا ساپار شەككەندەرىن ەستەرىنە تۇسىرەدى. قاراپ وتىرساڭىز, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ارالاسىپ كەتكەن. مىنە, بۇگىن ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋعا كەلە جاتىر.
- بۇل ءۇش مەكەن, ءبىرىنشىسى التاي – بۇكىل كوشپەلى جۇرتتىڭ التاي توبىنا جاتاتىن بايكالدان بالقانعا دەيىنگى ايماعى, ءتىپتى ءار جاقتاعى جاپون, كارىستەرگە دەيىن, امەريكالىق ۇندىستەردىڭ ءوزى وسى التايدان تاريحي تامىر تارتامىز دەپ جاتاتىن قاسيەتتى مەكەن. ەكىنشىسى – وتۇكەن. ول – عۇندار مەن كوك تۇرىكتەردىڭ مەكەنى. ال, ەندى بۇگىن ءبىز كەلىپ وتىرعان ۇلىتاۋ – ول التىن وردانىڭ قۇرىلعان قاسيەتتى ورىنى. ۇلىتاۋ – ول اتى ايتىپ تۇرعانداي ۇلى دالانىڭ ۇلى تاۋى. كەنتاي – ۇلى قاعاندار ءومىر سۇرگەن قاستەرلى ايماق, شىڭعىس قاعاننىڭ تۋعان توپىراعى بولسا, ۇلىتاۋ ولاردىڭ يمپەرياسى سالتانات قۇرعان تاريحي ورىن بولىپ قادىرلەنەدى. التىن وردانىڭ داۋىرلەپ كوتەرىلۋى دە ۇلىتاۋعا بايلانىستى. سول الىپ يمپەريانىڭ قۇلدىراۋى دا وسى ۇلى دالادا بولعان. سەبەبى, توقتامىس حان, ەدىگە بي, ءامىر تەمىردىڭ تاريحى دا وسى ۇلىتاۋعا بايلانىستى. ۇلىتاۋ تەك قازاق حالقىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي مەكەنى عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركىلەردىڭ, سونداي-اق كوشپەلى جۇرتتىڭ دا كيەلى ورداسى, قۇتتى مەكەنى. ەلباسىنىڭ جۋىردا جارىق كورگەن باعدارلامالىق ماقالاسى ۇلىتاۋدان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسىمىز وسى ولكەدەگى اۋليە بۇلاقتىڭ باسىندا كەرەمەت اڭگىمە ايتقان بولاتىن. سونىڭ جالعاسى رەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» شىعىپ وتىر, - دەيدى اكادەميا باسشىسى.
التىن وردا تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى مەكەنگە جەزقازعان قالاسى ارقىلى تاڭسارىدە جەتتىك. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ەڭ ءبىرىنشى جوشى حان مازارىنا باردى. كونە داۋىردەن كەلە جاتقان تۇركىلەردىڭ قاسيەتتى مەكەنىنە ءتاۋ ەتكەن توپ ەسكەرتكىشتى تاماشالاعان ۋاقىتتا جەزقازعان قالاسىنداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى كەنجال بالكەنوۆ ولكە شەجىرەسىن بايانداپ ءوتتى.
- ۇلىتاۋ – كونە داۋىردەن بەرى كەلە جاتقان تۇركىلەردىڭ مەكەنى. كەزىندە تاريحتىڭ اتاسى گەرودوت ۇلىتاۋ تاۋلارىن ساق تاۋلارى دەپ اتاعان. وعان كۋا ايباس داراسىنداعى ۇلكەن قورعاندار. سونىڭ اينالاسىندا ونشاقتى قالانىڭ ورىندارى جاتىر. بۇل جەردە دالا يمپەرياسىنىڭ ۇلى حانى شىڭعىس قاھاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى جاتىر. جانە بۇل ايماق جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارماسىنداعى وردا-بازار قالاشىعى دەپ تە اتالادى. مازاردا جوشى حانمەن بىرگە بايبىشەسى بەكتۋمىش انا جەرلەنگەن. ول كەرەي حانى توعىرۋلدىڭ ءىنىسىنىڭ قىزى. ءبىرىنشى قازبا جۇمىستارىن جاساعان الكەي مارعۇلان بولاتىن. كەسەنە ەكى كۇمبەزدەن قۇرالىپ كوتەرىلگەن. ءبىرىنشىسى جالعان كۇمبەز جانە ون التى قىرلى بارابانعا تۇرعىزىلعان سىرتقى كۇمبەز, – دەيدى ك.بالكەنوۆ.
ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ دالاي حانى شىڭعىس قاعاننىڭ تۇڭعىش بالاسى – جوشى حان, بۇكىل قازاق حاندارىنىڭ اتاسى ەكەنى اقيقات. سوندىقتان, بۇل كەشەن جوشى سۇلتان ماڭگىلىككە كوشكەننەن كەيىن سالىنۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.
دومباۋىل كەشەنى
ودان كەيىن ەكسپەديتسيا قۇرامى وعىز-قىپشاق زامانىنىڭ عيبادات ورىنى بولىپ ەسەپتەلەتىن دومباۋىل كەشەنىنە باردى. اڭىز بويىنشا, ول قورىمدا جوشى حاننىڭ كەڭەسشىسى, «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ اۆتورى, اڭىزعا اينالعان اسكەرباسى كەتبۇعا جىراۋدىڭ اكەسى جەرلەنگەن.
قاسيەتتى ورىنعا كەلە جاتقان ۋاقىتتا عالىم اعامىز اقەدىل تويشان ۇلىنان دومباۋىل جايلى حالىق اڭىزدارىن سۇرايمىز. عالىم بۇل كەشەنگە بىرنەشە اڭىزدى تەلۋگە بولاتىنىن ايتادى. اتاقتى «التىنبەل» اڭىزىندا اڭ اۋلاپ جۇرگەن دومباۋىل مەن دوسى دۋا سوقىردىڭ داريادا اعىپ بارا جاتقان التىن ساندىقتى اتاتىنى بار. سونداعى دومباۋىل – وسى دومباۋىل بولۋى مۇمكىن دەگەن دەرەكتى دە ءبىز سول مەزەتتە جوققا شىعارعىمىز كەلمەگەنى راس. التىن ساندىقتا قازاقتىڭ حانى التىنبەل پاتشانىڭ كۇن نۇرىنان جۇكتى بولىپ قالعان قىزى جاتادى. ساداققا وق سالىپ تۇرىپ دۋا سوقىر دومباۋىلعا: «قيا اتايىن با, تۋرا اتايىن با؟» دەيدى. «قيا ات!» دەپتى دومباۋىل. ساندىقتىڭ ىشىندەگىسىن دومباۋىل, دۋا سوقىر التىن ساندىقتىڭ ءوزىن الاتىن بولىپ كەلىسەدى. ءسويتىپ, حاننىڭ قىزى دومباۋىلعا تيگەن ەكەن. ءبىراز كۇندەر ءوتىپ, قىز بوسانىپ, ۇل تابادى. كۇننىڭ نۇرىنان جاراتىلعان بالاعا شىڭعىس, (ياعني, شىن-قىز) دەپ ات قويادى-مىس. بۇل دەرەكتەردى ءبىز تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ «تورەلەر شەجىرەسى» دەگەن كىتابىنان دا بىلەتىن ەدىك.
ءبىز ءبىراز ۋاقىتتاردا دومباۋىل دىڭىنىڭ قاسىندا تۇردىق.
- اكادەميا عالىمدارى وتۇكەندەگى, ەلتەرىس قاعان تۇسىنداعى ۇلكەن كەشەندەردى اشىپ جاتقان ۋاقىتتا ونداعى كەسەنەلەردىڭ تابانى سەگىز بۇرىشتى بولعانىن اڭعاردى. ول سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز تۇركىلەردىڭ جۇلدىزى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. مىنە, مىنا دومباۋىل ەسكەرتكىشىنىڭ دە تۇعىرى سەگىز بۇرىشتى بولىپ وتىر. زامان وتە كەلە قيراپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە ءتورت بۇرىشتى بولىپ قايتا قالانعان. بۇل كەشەن تۇرىك ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتادى. ال, ەندى جوشى حان مازارىنىڭ دومباۋىل كەسەنەسىنەن ەرەكشەلىگى, وسى ۇلى دالاداعى يسلامدىق العاشقى ەسكەرتكىش بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇلىتاۋ – ەكى مادەنيەتتىڭ توعىسقان ورتاسى, – دەيدى دارحان قۋاندىق ۇلى.
موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورى ورىنباسارى, ەكسپەديتسيا مۇشەسى جامسرانجاۆ بايارسايحان بولسا, دومباۋىل ەسكەرتكىشىن ح عاسىرداعى قيدان ەسكەرتكىشىنە ۇقساتادى. – مۇنداي عۇرىپتىق كەشەندەر تاستان قالانىپ سالىنعان. قيداندار تاستى اعاشقا سۇعىپ قالايتىن بولعان. مەن دومباۋىل كەسەنەسىنەن دە سول قۇرىلىس ۇلگىسىن كورىپ تاڭ قالدىم. ال, ەندى ءپىشىنى تۇرعىسىنان دومباۋىل كەسەنەسى سياقتى ەسكەرتكىشتەر موڭعوليا جەرىندە جوق. ءبىر قىزىعى – مەن ءۇشىن بۇل كەسەنە, ياعني دومباۋىل كەسەنەسى قازاقتىڭ كيىز ۇيىنە ۇقساپ تۇرعاندىعى, - دەيدى ول.
الاشا حان بەيىتى
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ودان كەيىن تابان تىرەگەن تاريحي ورىن – الاشا حان كەسەنەسى بولدى.
اتاقتى الكەي مارعۇلان باستاعان عالىمدارىمىز ايتقانداي, الاشا حان – ول شىڭعىس حانعا قويىلعان سيمۆوليكالىق بەيىت دەلىنەدى.
الاشا حان مازارى جايلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءناپىل بازىلحان كەڭىنەن توقتالدى. – بۇل الاشا حان مازارى – كۇمبەزى ەرەكشە قۇرىلىس ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. حالىقتىڭ اڭىزى بويىنشا, شىڭعىس حانعا ارنالعان دەپ ەسەپتەلەدى جانە قادىر تۇتادى. قازاقتا دا الاش الاش بولعاندا, اعاش ءۇيلى قازاق بولعاندا دەگەن ءسوز بار. سول الاشتىڭ تۇپكى تامىرى دا وسى الاشا حان بولۋى كەرەك. ال, كەيبىر عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جانىبەك نەمەسە كەرەي حاننىڭ مازارى دەلىنەدى. ءۇشىنشى بولجام بويىنشا, سەگىز قىرلى كونە تۇرىكتەرگە تيەسىلى كيىز ءۇيلى كوسموس مودەلى. موڭعولداردان جەتكەن ەسكى ءسوز بويىنشا دا «كەرەگەلى ۇيىڭنەن تاس ۇيىڭە كوشتىڭ» دەپ قايتىس بولعان ادامعا سالىنعان وسىنداي كەسەنەلەردى تاس ۇيگە تەڭەگەن. الاشا حاننىڭ پورتالىنداعى كوپ جازۋلار قيراپ ب ۇلىنگەن. ءالى دە ارحەولوگيالىق تۇرعىدان كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى , – دەيدى عالىم.
ۇلىتاۋ تورىندە
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قاسيەتتى ورىندارى ارالاپ بولعاننان كەيىن ۇلىتاۋ اۋدانىنا جولعا شىقتى. اۋدان ورتالىعىندا قوناقتار ەتنواۋىلعا ءتۇسىپ, ۇلىتاۋدىڭ جەرگىلىكتى حالقىمەن كەزدەستى. جيىندا ەكسپەديتسيا جۇمىسى باياندالدى. وندا ءبىرشاما عالىمدار ءسوز سويلەپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوناقجايلىعىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. – ءبىز ءبىر اي بويى تاريح سوقپاعىنا ءتۇسىپ, عىلىمي جۇمىسىمىزدى جاڭا ساتىعا جەتكىزدىك. موڭعولدىڭ ۇلى دالاسىندا 700-گە تارتا تاريحي ەسكەرتكىشتەر بار. بۇل الەم مادەنيەتىنىڭ ورتاق مۇراسى. ول ورتا ازيانىڭ دا تاريحي نەگىزى بولىپ سانالادى. ءبىز بۇل ەكسپەديتسيا بارىسىندا موڭعوليانىڭ شىعىس اتىرابىندا بولدىق. مىنە سول ىزبەن ۇلىتاۋعا كەلىپ تۇرمىز. ءبىز وسىنداي قادىم زاماندارداعى ۇلى مادەنيەتتەردى زەرتتەي كەلە جاڭا زامان مەن ەجەلگى تاريح اراسىنا التىن كوپىر بولساق دەيمىز. بۇرىن جالعان اقپاراتتار ەتەك الىپ تۇردى, ال قازىر ناقتى عىلىمدى جاڭا ۇرپاققا بۇلدىرمەي ۇسىنۋىمىزعا بولادى. اكادەميانىڭ اۋقىمدى جۇمىستارى ءالى الدا, - دەدى جامسرانجاۆ بايارسايحان مىرزا.
«قاسيەتتى قازاقستان» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەكسپەديتسيا مۇشەسى بەرىك Əبدىعالي ۇلى دا ساپارلاستارىنا ۇلىتاۋدا قوسىلدى. تورعاي وڭىرىندە كەيكى باتىردى جەرلەۋ راسىمىنەن كەلە جاتقان بەرىك ابدىعالي جيىندا ءسوز الىپ, وسىنداي ساپاردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. ول ءوز كەزەگىندە, قازاقستان وڭىرلەرىندە تۋريستەرگە ارنالعان ساپار ورتالىقتارى اشىلاتىندىعىن ايتتى. جانە ول ورتالىقتاردىڭ بىرەۋى وسى – ۇلىتاۋ ءوڭىرى بولماق. – شىنىن ايتساق, ء«بىز ۇلىتاۋدىڭ ۇلىلىعىن تولىققاندى تاني الدىق پا؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ ارقاسىندا قولعا الىنعان جۇمىس ۇلىتاۋدىڭ تاريحىن پاش ەتۋگە سەرپىلىس بەردى. جالپى, ۇلىتاۋداعى تاريحي ورىنداردىڭ تۇركى əلەمىندە الار ورنى ەرەكشە. ويلاپ قاراساق, جوشى حان نەلىكتەن دومباۋىلدىڭ قاسىنا جەرلەنگەن؟ بۇل سۇراق ءəلى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ارعىسى التىن وردانىڭ تاريحىمەن بايلانىسىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى دا وسى جەردەن باستالادى. باتىي حان ەۋروپاعا جورىققا شىعىپ, استانانى ساراي-بەركەگە اۋىستىردى. قازاقتار حاندارىن دəل وسى جەردە سايلاعان. «حاندىق» - «مەملەكەتتىلىك» دەگەن ءسوز. حان ەلدى بىرىكتىرەتىن ينستيتۋت بولعان. مۇندا ءƏمىر تەمىردىڭ دە ءىزى قالعان. قازاق تاريحىندا ۇلىتاۋدىڭ الار ەرەكشە ورنى بار. الاشا حاننىڭ قازاق تاريحىندا الار ورنى زور. وسىنى حالىققا تانىتۋعا اتسالىسىپ جاتقان ەكسپەديتسياعا سəتتىلىك تىلەيمىز», - دەپ اتاپ ءوتتى ب.ابدىعالي.
جولايرىقتاعى جوسپار
زەرتتەۋشى عالىمدار ساپار كەزىندە سونداي-اق, قازاق حاندارىنىڭ جاز جايلاۋى بولعان حان ورداسىنا دا ات باسىن ىركىدى. جول ۇستىندە ساتباەۆ قالاسىندا بولىپ, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويدى.
كەش باتىپ كەتكەنىنە قاراماستان ەكسپەديتسيالىق توپ « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۇراجايىنا دا سوقتى. وندا ءوز ءىسىن جەتىك مەڭگەرگەن مۇراجاي قىزمەتكەرى نۇرسۇلۋ رايىموۆا توپتى تاريحي مۇرالارمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرىپ ءوتتى.
ەكسپەديتسيا ماقساتىن تۇسىندىرگەن ۋاقىتتا عالىم اقەدىل تويشان ۇلى ءبىرشاما تىڭ اقپاراتتار ايتتى. ماسەلەن, بۇل ەكسپەديتسيا وسىدان ءبىر اي بۇرىن شىعىس موڭعولياداعى كەنتاي ايماعىنان بۇرىن عىلىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كوپتەگەن كەشەندەردى تاپقان.
– ەكسپەديتسياسىنىڭ ءبىر ولجاسى – سول جۇمباق مەكەننىڭ سىرىنا العاش بولىپ ءۇڭىلىپ وتىر. توپوگرافيالىق, گەوماگنيتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. جالپى, وسى ساپار بارىسىندا كەنتاي ايماعىنىڭ 24 تاريحي كەشەنى تىركەلدى. ولاردىڭ كوورديناتتىق باعىتتارى انىقتالدى. قازبا جۇمىستارىنىڭ تولىق ناتيجەسىن الداعى ۋاقىتتا استانا قالاسىندا مالىمدەيتىن بولادى, – دەيدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
ۇلىتاۋ ۇلى دالانىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى جەر. سوندىقتان بولسا كەرەك, وعىزدار باتىسقا بارعان كەزدە انادولىدا قۇرعان مەملەكەتتەرىنىڭ استاناسىن ۇلىتاۋ دەپ اتاعان. ۇلىتاۋ تاۋدىڭ ۇلكەندىگىنە بايلانىستى ەمەس, ونىڭ كونەلىگىنە, ۇلىلىعىنا بايلانىستى اتالعان. قاسيەتتى تاۋدا حالىق حانداردى اق كيىزگە حان كوتەرىپ, ۇلىقتاپ وتىرعان.
ءتۇيىن
بۇل تاريحي ساپاردان تۇيگەنىمىز – «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ىشىندەگى «كيەلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا دا ەكسپەديتسيا ۇلكەن ءبىر مىندەت اتقاردى دەپ ويلايمىز. جالپى كيەلى قازاقستان گەوگرافياسى ءۇشىن عانا ەمەس, ۇلىتاۋ تۇركى ەلىنىڭ كيەلى ءوڭىرى ەكەنى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تاراپىنان ايتىلىپ جاتىر. نەگىزىنەن, تۇركى اكادەمياسى تۇركى تاريحىن زەرتتەۋدە, زەردەلەۋدە, تانىتۋدا كوپتەگەن جۇمىستاردى اتقارىپ وتىر. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ويىنشا, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا زەرتتەۋشىلەر سامارقاند, سارايشىق, ساراي بەركە جانە بۇلعارعا دەيىن بارۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار, كاۆكاز ەلدەرىنە, بايقالدان بۋداپەشتكە, ۆەنگرياعا دەيىن ساپار شەگۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل ءبىزدىڭ تۇركى حالىقتارىن جاقىنداستىرا تۇسەدى. سونداي-اق, تاريحىمىزداعى كوپتەگەن اقتاڭداق بەتتەر اشىلا تۇسپەك.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەي كەلگەندە, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, جالپى ۇلىتاۋ قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قاسيەتتى مەكەن. جالپى ورتالىق قازاقستانداعى الكەي مارعۇلان زەرتتەگەن, قانىش ساتباەۆ جازىپ كەتكەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇلىتاۋدا كەزدەسەتىنى بەكەر ەمەس.
ر.S. حالىقارالىق ەكسپەديتسيا قايتار جولدا جاڭاارقانىڭ ۇستىمەن ءوتىپ, قازاقتىڭ اياۋلى پەرزەنتى, سانالى ءھام ساناۋلى عۇمىرىن حالقىنا ارناعان ابىز اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ باسىنا بارىپ قۇران باعىشتادى. بيىل تۋعانىنا 75 جىل تولاتىن ارداقتى تۇلعا وسىدان تۋرا 8 جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزعان بولاتىن.
ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى جاڭاارقانىڭ تورىندەگى جاقسى يماناقتىڭ ەتەگىنەن تاپقان مارقۇمنىڭ مازارى بۇگىندە اقسەلەۋ بيىگى دەپ اتالىپ كەتكەن. تۇلعاعا تاعزىم جاساعان ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى وكىلدەرىنىڭ ىشىندە مارقۇمنىڭ قىزى, ەكسپەديتسيا مۇشەسى پەريزات اكسەلەۋقىزى دا بولدى.
اقسەلەۋ بيىگى كەيىنگى ۇرپاققا تەمىرقازىق ىسپەتتى كەڭ دالا توسىندە مۇنارتىپ تۇردى...
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى
