2017 جىلعى 15 قىركۇەكتە ناسا عالىمدارى وزدەرىنىڭ كاسسيني عارىش اپپاراتىمەن قوشتاستى. ول سوڭعى 13 جىل بويى ساتۋرن جۇيەسىن وربيتادا ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن اپپارات. 1997 جىلى عارىشقا شىعارىلعان كاسسيني 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەكى ماڭىزدى ميسسيانى ورىنداعان.
عارىش اپپاراتى وتكەن دەمالىستا ساتۋرننىڭ اتموسفەراسىنا كىرىپ, بولىكتەرگە ءبولىنىپ, جۇمىسىن توقتاتتى. بۇل كوپ جىلدان بەرى جوبادا جۇمىس ىستەگەن عالىمدار ءۇشىن قايعىلى وقيعا بولسا دا, كاسسينيدىڭ ارتىنان قالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ۇلكەن مۇراسى عارىش اپپاراتىنىڭ جۇمىسى تولىقتاي ورىندالعانىنىڭ ايعاعى.
كاسسيني اشقان جاڭالىقتاردىڭ اۋقىمى سونشا, عالىمدار بولاشاقتا پلانەتارلىق جۇيەنى كەرى قاراستىرۋىمىز كەرەك دەگەن ويعا كەلدى.
ەنتسەلادتا مۇحيت بار جانە ول ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولۋى مۇمكىن
(ەنتسەلاد. سۋرەت كاسسيني ارقىلى ءتۇسىرىلدى)
2005 جىلى كاسسينيدەن كەلگەن ءبىر اقپارات ساتۋرننىڭ سەرىگى ەنتسەلاد تۋرالى ادامزاتتىڭ تۇسىنىگىن تولىقتاي وزگەرتتى. ساتۋرننىڭ مۇزدى سەرىگىن اينالىپ ۇشۋ بارىسىندا كاسسينيدىڭ ماگنيت ولشەيتىن قۇرىلعىسى ەنتسەلادتىڭ وڭتۇستىك پوليۋسىندە ەرەكشە تولقىنداردى تىركەدى. ماگنيت ءورىسى سەرىكتەن گازدار شىعىپ جاتقانداي كورىندى.
وسىدان كەيىن عالىمدار كاسسينيدى عالامشار سەرىگىنە جوسپاردان تىس ەكى رەت قوسىمشا ۇشىرىپ, وڭتۇستىك ءپوليۋستىڭ سۋرەتتەرىن ءتۇسىردى. زەرتتەۋ سەرىك قابىعىنىڭ استىنان سۋ بۋلارىنىڭ اعىندارى شىعىپ جاتقانىن راستادى. سونىڭ سالدارىنان ناسا اگەنتتىگى ەنتسەلادقا ۇشۋلار سانىن كوبەيتتى. باقىلاۋلار ناتيجەسىندە سەرىك قابىعىنىڭ استىنان اششى مۇحيت سۋى تابىلعان.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل مۇحيتتا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەت ەلەمەنتتەر بولۋى مۇمكىن. جاقىندا عانا كاسسيني عارىش اپپاراتى ەنتسەلاد تۇتىكتەرىندە سۋتەگىنىڭ بار ەكەنىن انىقتادى. بۇل جاڭالىق سەرىكتىڭ مۇحيت قاباتىندا «ىستىق وشاقتار» بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل وشاقتار جەردە دە كەزدەسەدى جانە ونى گيدروتەرمالدى ۆەنتيلياتسيالىق تەسىكتەر دەپ اتايدى. عالىمدار وسى وشاقتاردىڭ ءتىرى اعزالارعا تىرشىلىك كوزىن بەرۋى مۇمكىن دەپ توپشىلايدى.
كاسسينيدىڭ ارقاسىندا NASA ادامزاتتىڭ ءومىر سۇرۋگە بولاتىن الەم تۇرلەرى تۋرالى كوزقاراسىن كەڭەيتتى. ەنتسەلاد كۇننەن شالعاي ورنالاسقاندىعىنا قاراماستان, مۇزدى دەنەلەردىڭ قىرتىستارى استىندا سۇيىق سۋ مۇحيتتارىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى.
تيتاننىڭ قۇپياسىن اشۋ
ساتۋرننىڭ سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن تيتان كاسسينيدىڭ ساتۋرنعا باعىتتالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ناسا-نىڭ 1980 جىلداردىڭ باسىندا ساتۋرننىڭ جانىنان ۇشىپ وتكەن ۆويادجەر عارىش اپپاراتى تيتاننىڭ اتموسفەراسى ازوتقا تولى ەكەنىن كورسەتتى. وسىدان عالىمداردىڭ ازوت بۇلتتارىنىڭ استىندا نە بار ەكەنىن بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتتى.
وسىلايشا, كاسسينيمەن وزىمەن بىرگە ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگى ازىرلەگەن گيۋيگەنس قونۋ اپپاراتىن الىپ ۇشتى. 2004 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا گيۋيگەنس كاسسينيدەن ءبولىنىپ تيتانعا باعىت الدى. اراعا 20 كۇن سالىپ, 2005 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا گيۋيگەنس تيتان بەتىنە قونىپ, كۇن جۇيەسىنىڭ شەتكى اۋماعىنداعى عالامشارعا قونعان العاشقى عارىش اپپاراتى اتاندى. تيتان بەتىندە وتكىزگەن 2,5 ساعات ىشىندە گيۋيگەنس تيتان اتموسفەراسىنىڭ قۇرامىن ولشەپ, عالىمدارعا تولىققاندى اقپارات جىبەردى. مۇنداعى عالىمدار سول اقپاراتتىڭ نەگىزىندە تيتان بەتىندە قۇرعاپ قالعان وزەن ارناسى مەن كولدەردى انىقتايدى.
(تيتان بەتىندەگى مەتان كولدەرى)
كاسسيني تيتاننىڭ بۇدان دا باسقا قۇپيالارىن اشتى. عارىش اپپاراتىنىڭ راديولوكاتسيالىق قۇرالى تيتان بەتىندە سۇيىق مەتان مەن ەتان كولدەرى بار ەكەنىن كورسەتتى. بۇل جاڭالىق تيتاندى وزگە عارىش دەنەلەرىنەن ەرەكشە ەتتى. سەبەبى بۇعان دەيىن جەردەن باسقا عارىش وبەكتىلەرىندە سۇيىقتىق بايقالماعان بولاتىن. عالىمدار تيتاندا تىرشىلىكتىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جانە ونداعى سۇيىق مەتاننىڭ جەردەگى سۋدىڭ قىزمەتىن اتقارۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بولجاپ وتىر.
ساتۋرننىڭ سەرىگى كليماتتىق تسيكلى دە بىزدىكىنە ۇقساپ, نوسەر بولىپ جاۋاتىن مەتان بۇلتتارىن تۇزەتىن بولىپ شىقتى. سونداي-اق, تيتان بەتىنەن تابىلعان كوپتەگەن حيميالىق قوسپالار جەردە دە كەزدەسەتىنى بەلگىلى بولدى. عالىمدار ءتىپتى تيتاندى جەردىڭ باستاپقى كەزدەگى فورماسىنا ۇقساتىپ, ونداعى تۇمانداردى بىزدىكىمەن سالىستىردى. مىسالى, ناسا عالىمى سكوتت ەدجينگتون «تيتاننىڭ تۇمانى لوس-اندجەلەستى جاۋىپ تۇرعان تۇمشا سەكىلدى», دەپ باعالاعان بولاتىن.
ساتۋرن ساقينالارى جانە جويقىن داۋىل
كاسسيني عالىمدارعا ساتۋرننىڭ تاڭقالارلىق ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تولىق اقپارات بەردى. Cاتۋرنعا جەتە سالا كاسسيني عالامشاردىڭ ۇزىندىعى 280 000 شاقىرىم, قالىڭدىعى 10 مەن 1 000 مەتر شاماسىن قۇرايتىن ساقيناسىن كارتاعا تۇسىرە باستادى. عارىش اپپاراتى ساقينانىڭ كولەمىن, قۇرامىن جانە پايدا بولۋ نەگىزدەرىن بىرنەشە جىل بويى زەرتتەدى. مىسالى, ەنتسەلادتاعى مۇز بولشەكتەرى ساقينانىڭ سىرتقى قاباتىنداعى ماتەريالاردىڭ كوپ بولىگىن ءتۇزىپ وتىر. سونىمەن قاتار, كاسسيني پلانەتانىڭ ساقيناسى تولىقتاي تەگىس ەمەس, كەي جەرلەردە بولشەكتەر بىرىگىپ, جارتاستى تاۋلار سياقتى شوعىرلانعاندىعىن كورسەتتى.
(سول جاقتا - كاسسيني تۇسىرگەن سۋرەت, وڭ جاقتا - ۆويادجەر تۇسىرگەن سۋرەت)
ساتۋرننىڭ 60-تان استام تابيعي سەرىكتەرى بار جانە ولاردىڭ التاۋىن كاسسيني انىقتادى. ول سونداي-اق, ساتۋرننىڭ ساقينالارى ارقىلى قوزعالاتىن ىقتيمال ساقينالاردى دا كورسەتتى.
كاسسيني ءوزىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە دە ساتۋرن تۋرالى تولىق اقپارات جيناۋدى جالعاستىردى. ول تيتان, ەنتسەلاد جانە ساتۋرننىڭ ساقينالارىن سوڭعى رەت سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كەشكە جەرگە جىبەردى. عىلىمنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عارىش اپپاراتى 2017 جىلعى 15 قىركۇيەكتە ىستەن شىعارىلدى.
ايگۇل شەرنياز,
«ەگەمەن قازاقستان»
