اسان قايعى ءسابيت ۇلى كوشپەلى حالىقتاردان شىققان, بولاشاقتى بولجاعان كورىپكەل, ساۋەگەي ابىز, عايىپتان سويلەيتىن كورەگەن بي, جىراۋ بىتكەننىڭ اتاسى, تەرەڭنەن تولعايتىن ويشىل ءسوز زەرگەرى. ۇلى وقىمىستى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ول «كوشپەلى قازاق, نوعاي ۇلىسىنىڭ فيلوسوفى».
اسان قايعى اۋەلىندە التىن وردانىڭ استاناسى ساراي قالاسىندا, سونان سوڭ قازان شاھارىندا ۇلۇع مۇحامەدتىڭ (ورمامبەت حان) باس ءبيى بولعان. التىن وردا ۇلىسى ىدىراعان سوڭ, قازاق ورداسىندا ءاز جانىبەك حاننىڭ اقىلگوي كەڭەسشىسى بولادى. اسان قايعىنىڭ تولعاۋلارىندا قازاق جەرىنىڭ كەربەز سۇلۋ تابيعاتى («قىرىندا كيىك جايلاعان, سۋىندا بالىق ويناعان»), مەكەنىنەن جوڭكىلىپ كوشكەن ەل («ويىل كوزدىڭ جاسى ەدى, ويىلدا كەڭەس قىلمادىڭ, ويىلدان ەلدى كوشىردىڭ»), قيلى-قيلى زاماننىڭ كورىكسىز سۋرەتتەرى («شابىلىپ جاتقان حالقىڭ بار, ايماعىن كوزدەپ كورمەيسىڭ»), جارقىن كەلەشەكتى كوكىرەگى قارس ايرىلىپ ارمانداۋى, كوكسەۋى, «جەرۇيىقتى», «جۇپار قورىعىن» سارسىلىپ ىزدەۋى, الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردان ادا عاجايىپ تۇرمىستى اڭساۋى («جەلمايا ءمىنىپ جەر شالسام, تاپقان جەرگە ەل كوشىر»), تاريحي وقيعالاردىڭ كورىنىستەرى ەلەستەپ وتەدى. شىن مانىسىندە, اسان قايعىنىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي قىمبات مۇراسىندا ء«وزىنىڭ جايىنان دا, زامان اڭعارىنان دا ءبىرتالاي كورىنىس-ەلەس, بىلىك-دەرەك بەرەدى» دەگەن م. اۋەزوۆ پىكىرى مەيلىنشە دۇرىس.
زار زامان جىرشىسى مۇرات موڭكە ۇلى «سارىارقا» دەيتىن شىعارماسىندا: جەر قاراپ ون ەكى جىل جەلمايامەن, اسان بي جەردىڭ ءۇستىن تانىپ كەتتى,...سۋ قاراپ, ون ەكى جىل قايىقپەنەن اسان بي جەردىڭ ءۇستىن بارلاپ كەتتى – دەپ جىرلاعان. مۇرات اقىن اسان ءبيدى قازاق-نوعاي ەلىنىڭ ورتاق پەرزەنتى دەپ باعالايدى.
«جاقسىلاردىڭ كوزى – ءجۇز, قۇلاعى – مىڭ بولادى» دەگەندەي, دانالىقتىڭ التىن شىراعىنداي, ءسوز ونەرىنىڭ قاناتتى پىراعىنداي اسان اتانىڭ جەر-سۋعا بەرگەن تاڭداۋلى سيپاتتامالارىن سويلە-تەيىك:
اتاسۋ وزەنىنە ءسۇيسىنىپ: «شىركىن, ەسەن-اي! اتتىڭ ساۋىرىنا سىيمايسىڭ-اۋ, التى كۇندە ات سەمىرتەتىن جەر ەكەنسىڭ! سارىسۋدىڭ ساۋمال تاتىعان سۋىنداي ەمەس, تۇششى سۋدىڭ اتاسى مۇندا ەكەن!» دەپتى. جەتىسۋدىڭ ساۋلەتىن كورگەندە ايتقانى: «اعاشى تۇنعان جەمىس ەكەن, ادامزاتقا جاقسى قونىس ەكەن!». تەرىساققان وزەنىنە ايالداعاندا «سارىارقانىڭ تۇزدىعى ەكەن» دەپتى. جەتىقوڭىرعا ات باسىن تىرەگەندە «سارىارقانىڭ ماۋىتى ەكەن» دەگەن.
«قاراتاۋدى جايلاسا, سىردىڭ بويىن قىستاسا, قونىس بولۋعا سوندا دۇرىس ەكەن» دەگەنى بار. ەرتىسكە كەلگەندە: «مىنا شىركىننىڭ بالاسى تويدىم دەپ قاراپ وتىرماس, قارنىم اشتى دەپ جىلاپ وتىرماس. سيىردىڭ ءمۇيىزى, كەۋىردىڭ قۇلاعى شىعىپ تۇرعان جەر ەكەن. كۇنىندە بالاسى كەۋىردەن جىلايدى-اۋ!» دەگەن. شىڭعىس, سەمەي تاۋلارىن كورگەندە ەڭىرەپ: «مىنا شىركىننىڭ توپىراعى قۇتىرعان ەكەن. وعان شىققان ءشوپ قۇتىرادى, ونى جەپ سەمىرگەن مال قۇتىرادى, ونىڭ ەتىن جەپ, ءسۇتىن ىشكەن ادام قۇتىرادى. قان ۇزىلمەيتىن, كىسى ءولتىرۋ, ۇرىس-توبەلەس كوپ بولاتۇعىن جەر ەكەن» دەگەن. بۇعان سەمەي پوليگونى ايعاق.
باياناۋىلعا كەلگەندە: «تاۋى, تاسى كەش بولعاندا قوي بولىپ ەمىرەنىپ جاتادى ەكەن, توقتىسى قىسىر قالمايتۇعىن جەر ەكەن» دەپتى. جيدەلىبايسىن جايىندا: «قۇداي جاراتقان جەردىڭ وڭدىسى. ادامى جۇزگە كەلمەي ولمەگەن, قويلارى جىلىنا ەكى قوزداعان, جەر شۇيگىنى سول ەكەن. تايى ق ۇلىندايدى, تايلاعى بوتالايدى, توقتىسى قوزداپ, مال كىندىگى ۇزىلمەيتىن, ۇرىستان امان بولاتىن جەر ەكەن» دەپتى. ەسىل-نۇرا بويىنداعى توعاناستىڭ 92 كولىنە كەلگەندە: «ىشىمە سىيساڭ ءىشىپ كەتەر ەدىم, قانجىعاما سىيسام بوكتەرىپ كەتەر ەدىم, التى كۇندە ات سەمىرتىپ مىنەتىن جەر ەكەن» دەپتى. تورعاي وزەنى تۋرالى: «اعار سۋى بال تاتىعان, اق شاباعى ماي تاتىعان جەر ەكەن» دەپ تامسانىپتى.
تۇندىكتى وزەنىن كورگەندە: «ون ەكى قازىلىق وي تۇندىك, ماڭىراپ جاتقان قوي تۇندىك. قويدىڭ قۇلاعى تۇتام شىعىپ تۇرعان جەر ەكەن», – دەپ تاستاپ كەتۋگە قيماي, ارتىنا ءۇش قاراعان ەكەن. سونان «ۇشقارا» اتانعان ەكەن تاۋدىڭ اتى. قىزىلتاۋعا كەلگەندە: «تاۋ-تاسى كەش بولعاندا قوي بولىپ ىڭىرانىپ جاتادى ەكەن. توقتى قىسىر قالمايتىن جەر ەكەن», – دەپتى. ولەڭتى وزەنىن قىزىقتاپ توقتاپ ەشنارسە ايتپاي, ولەڭدەتە بەرگەن ەكەن. از تۇرىپ: «ولەڭتىنىڭ سۋى – ماي, شىدەرتىنىڭ ءشوبى – ماي», – دەپ جۇرە بەرىپتى. شىڭعىرلاۋدى كورگەندە: «اي, شىڭعىرلاۋ, جىلقى ءوزى وسكەن جوق, شىڭعىرلاۋ سەن ءوسىردىڭ» – دەپ ءۇش اينالىپ, شىڭعىرلاۋدىڭ سۋىنا قولىن مالىپ وتىرىپ: «شىڭعىرلاۋ وكپەلەر, اتتىڭ ەرىن ال, قونايىق, ات سۋارىپ, اۋناپ -قۋناپ كەتەيىك», دەپتى. ول ماڭعىستاۋعا ءۇش رەت بارىپتى. سوندا: «تۇبىندە مال باققان شارۋاعا ماڭعىستاۋدان جاقسى جەر بولماس» دەپتى.
اسىلى, تۇتاستاي ەتنو-مادەني كەڭىستىگىمىزدەگى جەر-سۋدىڭ ءبىلىمپاز ويشىل-سىنشىسىنىڭ تەڭدەسسىز اسىل ورالىمدارىن كيەلى, تاماشا جەرلەرگە كوركەمدەپ جازىپ قويسا, ءارى ءزاۋلىم بيىك ەسكەرتكىش ورناتسا ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق ءتىل, رۋحانيات دۇنيەسى گۇلدەنىپ, ەلدىك قاسيەتتەر ەرەكشە ساپاعا يە بولار ەدى!
