ەندى مەنەن الىڭدار: انە ارۋانا, اناۋ سۋ توگىلمەس جورعا, مىناۋ تۇرىكپەن كىلەم, مىنەكي تەمىر تۇلپار» دەيدى. بىراق قۇدا: «كوڭىلىڭە رازىمىن, المايمىن, راحمەت. ەندى وزدەرىڭ كەلىپ, جول-جورالعى, تارتۋ-تارالعىلارىڭدى الىپ كەتىڭدەر» دەيدى. سونان قىز جاعىنان قۇندىزداي شۇباپ, قۇدالار كەلىپ, كەرەمەت ۇلان-اسىر 4-5 كۇن توي جاساپ, مارە-سارە بولىپ, اقىرىندا بەلگى بولسىن دەپ ولارعا ات, تۇيە, كىلەم سىيلايدى. قىز اكەسى ازار دا بەزەر بولىپ: «كەرەك ەمەس, كەرەگەدە كىتاپ ءىلۋلى تۇر ەكەن. سول مەنىڭ تابا الماي جۇرگەن كىتابىم, سونى بەر» دەيدى.
ۇلدىڭ اكەسى: «جوق, بەرە المايمىن. بۇل مەنىڭ تىرلىگىمدەگى قىزىعىم, ەرمەگىم», – دەيدى. قىزدىڭ اكەسى «كىتاپقا تاتىمايدى ەكەنمىن, مەن قىزىما باتا بەرمەيمىن, ءوز ەرىكتەرى ءبىلسىن» – دەپ, ول قاسارىسىپ كونبەيدى. ءسويتىپ داعدارعان, تۇيىققا تىرەلگەن قارتتىڭ ءسابيت مۇقانوۆقا «بوتاگوزىڭدى» تاۋىپ بەر دەپ جازعان حاتى ەكەن. قايران سابەڭ ايتادى: «الماتىنىڭ ماگازيندەرىنە شاپقىلاپ, بولماعان سوڭ وزىمە تانىس, سارقاند اۋدانىنىڭ ءبىر سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورىنا بۇيىمتايىمدى ايتىپ, حات جازىپ, ايتەۋىر, 20 داناسىن الدىردىم», «زاكازنوي باندەرولمەن» ەكى اقساقالعا ون-وننان تەڭ ءبولىپ: «الجىماڭدار, شاتاق شىعارماڭدار» دەپ اقىل ايتىپ, حات جازدىم. جارتى ايدان سوڭ «تويعا كەلىڭىز دەگەن تەلەگرامما الدىم» دەيدى سابەڭ. وسىلايشا «بوتاگوز» رومانىنا قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان ۇلت قايراتكەرى, داڭقتى ءسابيت مۇقانوۆ حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا قالىڭ مال ورنىنا كوركەم ادەبيەت جۇرگەنىنە, اسىرەسە, بۇل عاجاپ وقيعا حالقىمىزدىڭ مادەني تىلەگى مەن دارەجەسىنىڭ بيىكتەپ وسكەندىگىنىڭ كەپىلى ەكەندىگىنە شاتتانادى.
كىتاپتىڭ قاسيەتى, قۇدىرەتى دەگەن وسى. «ۇزىن, ۇزىن, ۇزىن جول, ۇشىنا جەتكەن بار ما ەكەن؟ ءتۇبى تەرەڭ قارا سۋ, تۇبىنە جەتىپ سول سۋدىڭ, قانىپ ىشكەن بار ما ەكەن؟!» – دەپ, قازاق وقۋ-ءبىلىمنىڭ ءتۇپسىز تۇڭعيىعىن وسىلاي جۇمباقتاپتى. وركەنيەت بيىگىنە جەتكىزەتىن قۇدىرەتتى قارۋ كىتاپ – تۇنىپ تۇرعان دانالىق, ءبىلىم, اقىل, ءتىل, مادەنيەت, تاريح, سانا, رۋح, عىلىم, تاجىريبە الەمى. ۆ.شەكسپير ايتقانداي, پاتشانىڭ تاعىنان دا قىمبات, وي كەمەسى (ف.بەكون), اقىل ەسكەرتكىشى (دەۆەنانت), زامانا تۋدىرعان تۇلعالارمەن اڭگىمەلەسۋ, گومەر مەن تسيتسەرون ويلارىمەن ورتاقتاسۋ (ل.تولستوي, ر.دەكارت, ا.لامارتين). ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كىتاپ – زامانالار شەجىرەسى, مەملەكەت, ەل, حالىق تاعدىرى.
اكادەميك ءا.مارعۇلان: «كىتاپحانانى سۇيىڭدەر. كىتاپحاناشىلارمەن دوس بول!» دەپ وتىراتىن. جانە دە اسپيرانت ۋاعىنداعى لەنينگراد كىتاپحاناسىنداعى مىنا ءبىر جايتتى ايتاتىن ەدى. كىتاپ جىرتاتىنداردى ەرتەدەن كەشكە شەيىن كىرەبەرىسكە تىك تۇرعىزىپ, كىرگەن-شىققاندار بەتىنە تۇكىرەدى ەكەن. سوندا مەن دە بىلش ەتكىزدىم دەگەنى بار.
فيزيولوگ چ.ءدارۆيننىڭ «كوركەم كىتاپ وقۋعا اۋەستىگىم ازايىپ بارا جاتىر. سوندىقتان وسىنىڭ ءوزى مەنىڭ جان دۇنيەمە كەلگەن جاماندىقتىڭ بەلگىسى مە دەپ قورقامىن»-دەگەنى, ۇلت كوسەمى احاڭشا ايتقاندا, «ايداي انىق, كۇندەي جارىق اقيقات». بۇل رەتتە كورگەنىمدى ايتسام, وقىمىستى بيولوگ ت.دارحانباەۆ كولىگىنە مىنگىزىپ الىپ, الماتى دۇكەندەرىن شارلاپ, و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا»-سىن ارەڭ دەگەندە تاۋىپ العانىمىز بار. نەمەسە ءا.ءشارىپوۆ تاريحشى ك.ەسماعامبەتوۆتىڭ «دەيستۆيتەلنوست ي فالسيفيكاتسيا» دەگەن كىتابىن (1976) قالاي ىزدەگەنى ەسىمدە. يا بولماسا ماتەماتيك و.جاۋتىكوۆتىڭ كوركەم ادەبيەتكە قۇمارلىعى وزگەشە ەدى. لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, 1986-1987 جىلدارداعى قازاق سسر عا-نىڭ پرەزيدەنتى مۇرات ايتحوجين كۇن سايىن «ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادا» قانشالىقتى عىلىمي قىزمەتكەرلەر دايىندالعانى جونىندە مالىمەتتەر سۇراتاتىن. ال سىنشى ساعات اشىمباەۆتىڭ كىتاپحاناسى – ادامزات اقىل-ويىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى سياقتى ەدى. كونفۋتسي, سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, فارابي, ياساۋي, ج.بالاساعۇن, م.قاشعاري سىندى دانالاردىڭ وي اسىلدارىنان باس-تاپ, ودان بەرگى اباي ءىلىمى, سۇلتانماحمۇت, ماعجانداردىڭ ساپ تولعاۋلارى – وسىنداي ادامزاتتىڭ رۋحاني يگىلىكتەرىنەن بەزۋ, كىتاپقا دەگەن ىنتادان ايرىلۋ – داۋاسىز دەرتكە, قالىڭ قاسىرەتكە ۇشىراعانمەن بىردەي. كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, شىنايى تۇبەگەيلى ءىس-ارەكەت ەمەس, انشەيىن جارنامالاۋ, ياعني ابايشا ايتساق, ء«وزىن كورسەتپەك, ءوزىن-ءوزى بازارعا سالىپ, ءبىر اقىلى كوزىندەگى اقىماقتارعا «بارەكەلدى» دەگىزبەك» ورتشە لاۋلاپ, دەس بەرمەي كەتتى. مۇمكىن, وسىنداي جەلبۋازدىق, قىسىر دا قىزىل ءسوز كەيىنگىلەردى جيرەندىرىپ جىبەرمەدى مە ەكەن؟
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ۇيرەنۋ دەگەنىمىز – وقۋ» دەي وتىرىپ: «مادەنيەت كۇشەيتەدى – ونەر-ءبىلىم كۇشىمەن, ونەر-ءبىلىم كۇشەيەدى – وقۋمەن. وقۋ ءىسى ساباقتاس ادەبيەتپەن. وقۋ ادەبيەتتى كۇشەيتەدى, ادەبيەت وقۋدى كۇشەيتەدى... ازاتتىق اسىلى – مادەنيەتتە, مادەنيەت كۇشەيۋىنىڭ تەتىگى – وقۋ مەن ادەبيەتتە» دەپ, دانالىق نەگىزى – ءبىلىم الۋدىڭ بىرنەشە تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى – «وقۋمەن نارلەنىپ, توقۋمەن ارلەنۋ ەكەندىگىن» شەگەلەپ ايتتى ەمەس پە.
كىتاپ – مادەنيەت پەن وركەنيەت ايعاعى, ادامزاتتىڭ اقىلشىسى, ادامدىق ايناسى... ابايدىڭ: «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە. ارتىق عىلىم كىتاپتا, ەرىنبەي وقىپ كورۋگە» دەگەنى قاي زاماندا بولماسىن رۋحاني جەتىلۋدىڭ ءمىنسىز مۇمكىندىگى ەكەنىن ءدايىم قاپەردە ۇستايىق.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
