جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شاقىرۋىمەن قازاقستاننان, قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان جانە وزبەكستاننان وسى ەلگە ارنايى كەلگەن جۋرناليستەر ساپار بارىسىندا حيروسيماعا دا ات باسىن بۇرعان ەدىك. جاپون تاراپى وسىندا اتوم بومباسىنىڭ سالدارىن ەستە قالدىرۋعا ارنالعان مەموريالدىق مۋزەيمەن تانىسۋعا, سول كەزەڭنىڭ كۋاگەرىمەن اڭگىمەلەسۋگە زور مۇمكىندىك جاسادى.
حيروسيما قاسىرەتى
دەلەگاتسيا قۇرامىندا قازاقستاننىڭ وكىلى بار ەكەنىن بىلگەن ميماكي مىرزا اتوم بومباسىنىڭ قاسىرەت-قايعىسى قازاق پەن جاپونعا ورتاق ەكەنىن العاشقى تانىسۋ بارىسىندا-اق بىردەن بايقاتىپ, اڭگىمەسىن باس-تاماس بۇرىن سەمەيدەگى يادرولىق سىناق سالدارىنان حاباردار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
بومبا جارىلعان كۇنى ميماكي اناسىمەن بىرگە حيروسيما ماڭىنداعى اۋىلدارىندا, جارىلىستىڭ كىندىگىنەن 17 شاقىرىم قاشىقتا بولعان. ال تەمىرجولدا ىستەيتىن اكەسى سول كۇنى قالادا, تەمىر جول ۆوكزالىندا ەكەن. قۇداي ساقتاپ, ءدال بومبا جارىلعان ساتتە ول ۆوكزالدىڭ جەراستى قاباتىندا ءجۇرىپ, امان قالىپتى. الايدا, جارىلىستان كەيىنگى رادياتسيانىڭ زاردابىنان ەشقايسىسى قۇتىلا الماعان. اكەسى مەن اناسىنىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ, ءجيى ناۋقاستانا بەرەتىن بولعان. مۇنىڭ سەبەبى رادياتسيادان ەكەنىن ولار ابدەن كەش, 1952 جىلى اقش سۋتەگى بومباسىن سىناعان جارىلىستان كەيىن بارىپ بىلگەن. جالپى, حيروسيمالىقتارعا سول كەزدەرى ولىمگە سوقتىرعان اۋرۋدىڭ, اق قان جانە باسقا دا كوپتەگەن دەرتتىڭ سەبەبى رادياتسيادان ەكەنى وسى كەزدە عانا بەلگىلى بولعان. اتوم بومباسىنان زارداپ شەككەن حيروسيمالىقتار ۇكىمەتتەن وتەماقى تولەۋدى, وزدەرىن رادياتسيادان زارداپ شەككەندەر رەتىندە مويىنداتۋدى تالاپ ەتۋ قوزعالىسىن سول كەزدە باستاعان.
«جارىلىس كىندىگىندە بولعان ادامدار بىردەن كۇيىپ كەتكەن, ودان الىسىراقتاعىلارىنىڭ ءوزى ىستىق اۋا تولقىنى مەن رادياتسيادان دەنەلەرى قاپ-قارا كومىرگە اينالعان», دەيدى ميماكا جان تۇرشىكتىرەر سۇمدىق سۋرەتتەردى كورسەتىپ.
وسى ارادا بۇگىندە كوپشىلىككە ءمالىم دەرەكتەرگە توقتالا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. اقش حيروسيماعا اتوم بومباسىن 1945 جىلى 6 تامىزدا تاستاعانى بەلگىلى. مەموريالدىق مۋزەيگە قويىلعان, جارتىلاي ب ۇلىنگەن مىنا ساعات تاجال جەتكەن ۋاقىتتى – الاپات قارۋدىڭ اجال وتىن سەۋىپ جارىلعان ءساتىن ماڭگىلىككە ايگىلەپ, 8 ساعات 15 مينۋتتى كورسەتىپ توقتاعان.
جارىلىستىڭ قۋاتىنان بومبا تۇسكەن جەردىڭ اينالاسىنداعى 3 شاقىرىمعا دەيىنگى اۋماقتاعى ۇيلەر مەن عيماراتتار تولىق نەمەسە جارىم-جارتىلاي قيراعان. امان قالعان ادامداردىڭ كوبىسى جارىلىستان كەيىنگى ۋلى شاڭعا تۇنشىعىپ, ىشكى اعزالارىنىڭ ب ۇلىنۋىنەن بىرنەشە كۇن بويى جاپا شەگىپ كوز جۇمعان. ەندى ءبىر بولىگى جارىلىس كەزىندە رادياتسيالىق ساۋلە سىڭىرگەن زاتتار ارقىلى ۇزاق ۋاقىت بويى تارالىپ تۇرعان رادياتسياعا ۇشىراعان. زارداپ شەككەندەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە كەلگەن ادامدار دا وسىنداي رادياتسيالىق ساۋلەلەنۋگە ۇشىراپ, ولاردىڭ كوپشىلىگى كوپ ۇزاماي ومىردەن وزعان. 1945 جىلى حيروسيمادا 350 مىڭ حالىق بولسا, جىل اياعىنا دەيىن سونىڭ 140 مىڭى ولگەن.
ءيا, ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستان مەن جاپونياعا اتوم قاسىرەتى ورتاق. قاسيەتتى سەمەي جەرىندە 1949 جىلعى العاشقى سىناقتان باستاپ, قىرىق جىل بويىنا ۇزدىكسىز جاسالعان يادرولىق جارىلىستاردىڭ ۇلتىمىزعا تيگىزگەن زيانىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وسى كەزەڭدە جاسالعان 456 يادرولىق جارىلىستىڭ جالپى قۋاتى اقش-تىڭ حيروسيماعا تاستاعان بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسەگە اسىپ تۇسكەن. الاپات جارىلىستاردىڭ سالدارىنان قارا جەر قاقىراپ, قالىڭ ەل قان قۇستى. ونكولوگيالىق جانە باسقا دا اۋرۋلارعا شالدىعۋ كورسەتكىشتەرى ەسەلەپ ءوسىپ, قانشاما شارانا گەنەتيكالىق اۋىتقۋلارعا ۇشىراعاندىقتان ومىرگە كەلمەي جاتىپ كوز جۇمدى. قانشاسى جارىمجان, مۇگەدەك بولدى. 500 مىڭنان استام ادام ءتۇرلى دەڭگەيدە پوليگون زاردابىن تارتتى. بۇل سان ءىس جۇزىندە ودان الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن.
قازاق پەن جاپوننىڭ ماقساتى ءبىر
ادامزات بالاسى ويلاپ تاپقان الاپات قىرىپ جويعىش قارۋدىڭ ۋلى زاھارىنا ۇشىراپ, زارلى قاسىرەتىن شەككەن قوس حالىق – قازاق پەن جاپوننىڭ بۇگىندە نيەتى ءبىر, ماقساتى ورتاق بولۋى زاڭدىلىق. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, اسكەري قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى بارلىق باستامالارىن جاپونيا تاراپىنىڭ ۇنەمى قولداپ كەلۋى, سونداي-اق ەكى ەلدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ, الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىندە ءبىر-بىرىنە حالىقارالىق ارەنادا ۇدايى قولداۋ كورسەتۋى سونىڭ ايعاعى.
ءسوز سوڭى: بۇگىنگى حيروسيما اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتارى, ساۋلەتى جارقىراعان ۇيلەرى مەن جاسىل جەلەككە ورانعان ساياباقتارى, تاپ-تازا كوشەلەرى بار زاماناۋي قالا. يادرولىق تاجال قارۋدىڭ ادامزاتقا قانداي سۇمدىق قاسىرەت اكەلەتىنىن مۇندا اتوم بومباسىنان قيراعان كۇمبەزدى عيمارات پەن ارنايى مەموريالدىق مۋزەي عانا ايگىلەپ تۇر. ونداعى ەكسپوناتتاردى كورگەندە تۇلا بويىڭدى تۇرشىكتىرىپ سەمەي قاسىرەتى دە كوز الدىڭا كەلەدى.
ايبىن شاعالاق,
«ەگەمەن قازاقستان» –
توكيودان (جاپونيا)
