قانشا جەردەن باسقانى ءسۇيىپ, ماحابباتىڭ جالىنداپ تۇرسا دا كوزدەرى جاۋتاڭداپ, بوتەنسىرەپ, جالعىزسىراپ قالاتىن بالالاردىڭ بەينەسى جۇرەكتەن وشەر مە؟ الەۋمەتتانۋشىلار وسى فاكتوردىڭ ءوزى-اق اجىراسقان تۇلعانىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراپ, كۇيزەلىسكە تۇسۋىنە كوبىنە-كوپ نەگىز بولاتىنىن ايتادى.
رەسمي ستاتيستيكاعا قاراعاندا جىل باسىنان تامىز ايىنا دەيىن قازاقستاندا 76 مىڭداي نەكە تىركەلسە, اجىراسقاندار سانى 31 مىڭنان اسىپتى. دەمەك ءبىر جىلدا قۇرىلعان وتباسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى جوعالىپ وتىر. ءبىر وتباسىندا ەكى بالا بار دەسەك, ءبىر جىلدا 120 مىڭداي ادامنىڭ تاعدىرى تالكەككە ۇشىراپ, بولاشاعىنا جاراقات ءتۇستى دەگەن ءسوز. ون سەگىز ميلليون عانا حالقى بار ەل ءۇشىن بۇل ۇلكەن كورسەتكىش, ارينە.
سوتسيولوگتاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, اجىراساتىندار كوبىنەسە 25-30 جاس ارالىعىنداعىلار كورىنەدى. بۇل ۋاقىت ادامداردىڭ ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ, اتا-انالاردىڭ قامقورلىعىن قاجەت ەتپەيتىن كەزەڭى. سوندىقتان, باسقاشا ءومىردى, باسقا جاردى قالاپ, كوڭىلگە كوبىنەسە جەلىك كىرەتىن جاس وسى ەكەن. سونىمەن بىرگە, 40 جاستىڭ ماڭايى دا نەكەنى ساقتاۋعا قاتەر تۋدىراتىن كەزەڭ دەپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى, بۇل جاستا بالالار ەرجەتەدى. ەرلى-زايىپتىلار بالالار ءۇشىن عانا نەكەنى ساقتاپ كەلسە, ەندى ونداي كەدەرگىدەن ادا بولىپ, ادامدار ءوز جولىن تابۋعا تىرىساتىن كورىنەدى.
زەرتتەۋشىلەر اجىراسۋدىڭ سىلتاۋلارىن نەگىزىنەن ءۇش تۇرگە بولەدى. ءبىرىنشىسى, تۇرمىستىق سەبەپتەر, سونىڭ ىشىندە ءۇي-جايدىڭ ىڭعايسىزدىعى, اس-سۋ ازىرلەۋ مەن ءۇي جيناۋدىڭ قيىندىقتارىنان قاشۋ, ماتەريالدىق تۇرعىدان جەتىسپەۋشىلىكتەر جانە ت.ب. ەكىنشى سەبەپ, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە سۋىنۋى, ءۇي-ىشىلىك جانجالدار, قىزعانىش, ومىرگە دەگەن كوزقاراستارىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى. ال ءۇشىنشى سەبەپتەرگە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالۋى, باسقا بىرەۋدى ۇناتۋ, اتا-انالاردىڭ ورتاعا ءتۇسۋى سياقتى سىرتقى فاكتورلار جاتادى.
قازاقستانداعى پسيحولوگتار اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ستەبليانكونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءبىزدىڭ ەلدەگى اجىراسۋدىڭ تاعى ءبىر نەگىزگى سەبەبى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ اياققا باسىلۋى كورىنەدى. ءوزىنىڭ رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول اجىراسۋ پروتسەسى بويىنشا سوتقا ساراپشى-پسيحولوگ رەتىندە ءجيى قاتىساتىنىن ايتا كەلىپ: «بۇرىن وتباسى قوعامنىڭ العاشقى قۇرىلىمى بولاتىن. قالعاندارىنىڭ ءبارى سونىڭ نەگىزىندە قۇرالاتىن. ال قازىر ول ەكىنشى ورىنداعى قۇندىلىققا شىعىپ قالدى. اجىراسۋلاردىڭ نەگىزگى سەبەبى سوندا» دەي كەلىپ, قازىرگى ادامداردى الدىمەن مانساپ باسپالداقتارى مەن ماتەريالدىق قۇندىلىقتار الاڭداتاتىنىن ايتادى. ء«بىز قازىر كوپ اقشاعا قول جەتكىزدىك, ول بۇرىنعى ماحاببات, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن كەيىنگە ىسىرىپ, بايلىق پەن كارەرانى, بيلىككە ۇمتىلۋدى العا شىعاردى», دەيدى ول. وسى جەردە ۇلى ابايدىڭ «بار جاقسى بايلىقتان دا, بيلىكتەن دە, بار ءىستى اقشا بۇزار كيلىككەندە» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. قالتاعا اقشا مولىراق تۇسكەن سايىن حالىقتىڭ پەيىلى دە بۇزىلىپ, جاقسىدان گورى جاقسىراق ىزدەي باستايتىن بولسا كەرەك. سوندىقتان, «قازاق بايىسا قاتىن الاردىڭ» كەرىمەن ادامدار ۇزاق جىلدار جانىنا سەرىك بولعان جارىن, كوزىنىڭ نۇرى بولعان بالا-شاعاسىن, وتباسىلىق مىندەت پەن پارىزىن ۇمىتىپ, جەلىككە ەرە باستايتىن سياقتى.
وسىندايدى ازايتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەنگە پسيحولوگتار وتباسى قۇندىلىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ارتتىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ كەرەك دەيدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار, وندايدى ءبىزدىڭ بيلىك تە قولداپ وتىر. وتباسى قۇندىلىعىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل بويى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋى وتكىزىلىپ, بارلىق ناسيحات قۇرالدارى جاستاردى ۇيىمشىل وتباسىلارىنان ۇلگى الۋعا شاقىردى. وسى شاراداعى سوزدەرىندە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اجىراسۋلاردىڭ ءجيى ورىن الىپ جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, جاس شاڭىراقتاردى اسىعىس شەشىم قابىلداماۋعا شاقىردى. «جاس كەلگەن سايىن بۇل ءومىردى تۇسىنە باستايسىڭ. سەنىڭ جەتىستىگىڭ, ميلليارد اقشاڭ, قىزمەتىڭ باستى ورىندا ەمەس. ەڭ باستىسى, ادامعا كەرەگى وتباسى, بالالارى...», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ەڭ العاشقى «مەرەيلى وتباسى» مەرەكەسىنىڭ ماراپاتتاۋ سالتاناتىندا. وتباسىنىڭ ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى, ەڭ جاۋاپتى قۇندىلىق ەكەندىگىن ءدىن يسلام دا ايتقان. حاديستە ء«ۇش نارسەمەن قالجىڭداپ ويناۋعا بولمايدى, ولار: نەكە, تالاق جانە انت» دەگەن. قانداي جاعداي بولسا دا وتباسىن ساقتاۋعا ەرلى-زايىپتى كۇش سالۋى ءتيىس. «مۇسىلمان ايەلىنە كەك ساقتاماسىن. ونىڭ ءبىر مىنەزىن ۇناتپاسا, باسقا ءبىر مىنەزىن ۇناتادى» دەگەن ەكەن پايعامبارىمىز. سوندىقتان, بالا-شاعاسىن مۇڭايتىپ, جۇرەگىنە اۋىر قايعى سالىپ, «لاپىلداق, كورسەقىزار ناپسىگە ەرىپ» (اباي) قاسيەتتى وتباسىنىڭ ويرانىن شىعاراتىندارعا تۇبىندە اللادان سۇراۋ بولاتىنىن ۇمىتپايىق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
