شەرلى شەجىرە شىندىعى

ماشاقاتى مول مۇراعاتتىڭ مۇڭلى مالىمەتتەرى كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. اققالي احمەت, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. مۇراعات – حالىقتىڭ تاريحي-ءما­دەني مۇراسى. سول سەبەپتى وركەنيەتتى مەملەكەتتە ونىڭ قوعامداعى ورنى دا, قادىر-قاسيەتى دە ەرەكشە. ال, توتا­ليتارلىق, اۆتوكراتيالىق رە­جيم­دەرگە ول وزدەرىنىڭ زاڭي جانە تاريحي تۇرعىدان مەملەكەتتىك بيلىككە قۇقىن دالەلدەۋ ءۇشىن عانا قاجەت. مۇنى كەڭەس مۇراعاتتارى قىزمەتىنەن ايقىن كورۋگە بولادى. مۇراعاتتى ساياسات قولشوقپارىنا اينالدىرۋ ءىسى پارتيا باسشىلىعىمەن ەلدە ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن-اق قولعا الىندى. بول­شە­ۆيك­تەر وزدەرىنىڭ ساياسي قارسىلاستارىن “اشكەرەلەيتىن ماتەريالدار” (“كوم­پرومات”) جيناۋدى وگپۋ-نكۆد-مۆد سەكىلدى جازالاۋ ورگاندارىنىڭ كومەگى ارقىلى جۇرگىزەدى. 20-شى جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا مۇ­راعاتتارعا رەۆوليۋتسيالىق تري­بۋ­نا­ل­دان, رەسپۋبليكا باقىلاۋ كوميس­سيا­سىنان, مەم­لە­كەت­تىك ساياسي باسقارمانىڭ تەرگەۋ ءبولىم­دە­رىنەن (سووگپۋ) كوپتەگەن سۇراۋلار تۇسە باستايدى. وسى كەزەڭنەن ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە وگپۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. 1925 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا حالىق كو­ميس­سار­لارى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى وگپۋ رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنا “اسا قۇپيا” حات جولداپ, وندا مۇراعات قىزمەتىن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ, كەڭەس وكىمەتىنە “جات ەلەمەنتتەردى” ىزدەس­تىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ جانە ونى وپەراتيۆتىك ماقساتقا باعىندىرۋ تالاپ ەتىلەدى (گارف. ف. 4883. وپ. 3. د. 2. ل. 5-6). وسى قۇجات الىنعاننان كەيىن بارلىق جەردە, ونىڭ ىشىندە قا­زاقستان مۇراعاتتارىندا دا پاتشالىق رەسەيدىڭ ۇكىمەت مەكەمەلەرىنە, ازامات سوعىسى كەزىندەگى “اقتار” مەن “ۇلتشىلدار” ۇكىمەتتەرىنە قاتىسى بولعانداردى انىقتاۋ جۇمىستارى قىزا تۇسەدى. 1927 جىلدىڭ 25 اق­پا­نىندا رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق مۇراعاتى وزىنە قاراستى بارلىق مۇراعات مەكەمەلەرىنە “مۇراعات ماتەريالدارى بويىنشا انىقتالعان ساياسي ىزدەستىرۋدەگى ادامدارعا ال­فا­ۆيتتىك كارتوچكالار تولتىرۋ ءجو­نىندە” قۇپيا تسيركۋليار تاراتادى. “حالىق جاۋلارىن” ىزدەستىرۋگە ەلدىڭ بارلىق مۇراعاتتارى جۇمىل­دى­­رى­لا­دى, “كونتررەۆوليۋ­تسيا­لىق ەلە­مەنت­تەرگە” تىزىمدەر جاسالىپ, نكۆد-نىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارىنا, ونىڭ 2-بولىمىنە تاپسىرىلادى (قىزىلوردا وبلىسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇ­را­عاتى. 148-قور. 1-تىزبە. 66-ءىس. 32-پاراق). نكۆد بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىن جۇرگىزۋدە مۇراعات ماتەريالدارىن كەڭىنەن پايدالانادى. 1938-1963 جىلدارى مۇراعاتتاردىڭ نكۆد-مۆد-ءنىڭ قاراماعىندا بولۋىن وسى جاعدايمەن, تاراتىپ ايتساق, ەلدە توتاليتارلىق جۇيەنىڭ كۇش الىپ, ونىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن قامتۋمەن, مۇراعات قۇ­جاتتارىنان “تاپتىق جات ەلەمەنتتەر” تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەستىرىپ تابۋ مۇمكىندىكتەرىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ورتالىق مۇراعات باسقارماسىن ىشكى ىستەر جۇيەسىنە قابىلداۋ اكتىسىندە (19.ءحىى.1938) مۇراعاتتاردا كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سا­ريا­تىنا “پايدالى” ماتەريالداردىڭ بارشىلىعى تۋرالى ارنايى كور­سە­تىلۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس ەدى. 1939 جىل­دىڭ 16 قىركۇيەگىندە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ باس مۇ­راعاتتىق باسقارماسى ءوز بولىمدەرىنىڭ باس­تىقتارىنا تاعى دا حات جولداپ, نكۆد-نىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن قۇپيا قورلاردىڭ قۇجاتتارى بو­يىن­شا وتەتىن بارلىق ادامداردىڭ ەسەبىن الۋعا كىرىسۋ جونىندە نۇسقاۋ بەرەدى, بۇل جۇمىستى 1940 جىلدىڭ 1 تامىزىندا ءبىتىرۋ تالاپ ەتىلەدى. مۇراعاتتاردان “تاپتىق جات ەلەمەنتتەر” تۋرالى ماعلۇماتتاردى ىزدەستىرۋ عانا ەمەس, ولارعا قاتىستى قۇجاتتاردى قۇپيا قورلاردا ساقتاۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلەدى. 1940 جىلعى 1 ساۋىردە كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى باس مۇراعات باسقارماسىنان مەملەكەتتىك قاۋىپ­سىزدىك كاپيتانى سۆەتلوۆ قول قويعان بارلىق مۇراعات مەكەمەلەرىنە “حالىق جاۋلارىنىڭ حاتتارىن, ماقالالارى مەن باسقا دا ەڭبەكتەرىن”, “حالىق جاۋلارى بەينەلەنگەن فوتو-كينو جانە دىبىستىق جازبالاردى” وتە قۇپيا جاعدايدا جەكە ساقتاۋ جونىندە تسيركۋليارلىق حات تۇسەدى (قىزىلوردا وبلىسى ومم. 148-ق. 1-ت. 22-ءىس. 9-پ.). مۇراعات ءىسى نكۆد-مۆد “قا­جەت­تى­لىكتەرىن” وتەۋگە تولىقتاي با­عىن­دىرىلادى. سوعان قاراماستان 1940 جىلدىڭ 23 قازانىندا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى ل.پ.بەريا قول قويعان “مۇراعات ماتەريالدارىن وپەراتيۆتىك-چەكيستىك جۇمىستا پايدالانۋ تۋرالى” دەگەن №001345 بۇيرىق شىعارادى. سول جىلى ورتالىقتىڭ باس مۇراعات باسقارماسى 14392 “جات ەلەمەنتكە” ءتىزىم جاسايدى. قازاقستانعا كەلەتىن بولساق, 1943 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 1 شىلدەسىنە دەيىن, ياعني جارتى جىلدىڭ وزىندە مۇراعات ماتەريالدارى بويىنشا 2063 ادامعا “كومپرومات” تابىلىپ, ولارعا كارتوچكالار تولتىرىلادى. بار­لىعىنا دا انىقتاما-ءتىزىم دايىن­دا­لىپ, كسرو ىشكى ىستەر حالىق كو­ميس­سارياتىنا, قازاق كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنا جىبەرىلەدى. سول جىلدىڭ 5 شىلدەسىندەگى كسرو ىىحك-ءنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا باس­ما­شىلار تۋرالى ماتەريالدار ىزدەستىرىلىپ, 20 قور قارالادى, انىقتاما قۇراستىرۋعا 37 ءىس ىرىكتەلىپ الىنادى. 1943 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن, قازاق كسر ومم-نىڭ قۇپيا قورلار ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.ك.گولوۆانوۆانىڭ مالىمەتى بويىنشا, رەسپۋبليكادا 10081 ادام كارتوچكاعا تۇسىرىلەدى. ول قۇجات “سپيسوك ليتس, پروحودياششيح پو پوليتيچەسكيم وك­راسكام, ۆىياۆلەننىح پو ارحيۆنىم ما­تە­ريالام تسەنترالنوگو گوسارحيۆا كازسسر” دەپ اتالادى. كەيىن بۇل ءتىزىم 6000 ادامعا دەيىن شەگەرىلەدى. بىراق مۇنان قانداي دا ءبىر “گۋمانيستىك نىشاندى” بايقاۋدىڭ رەتى جوق, “قىراعىلىق تانىتۋ” جۇمىستارىنىڭ قارقىنى باسەڭسىمەيدى. “قازاق كسر مەملەكەتتىك مۇراعاتتارى قۇپيا قورلارى بولىمدەرىنىڭ 1951 جىلعى جۇمىسىنا شولۋ” دەگەن باياندامادا: “قازاق كسر مۇراعاتتارىنىڭ ماتەريالداردى ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قارقىنى, 1950 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەكى ەسە ءوستى. وتكەن جىلى وپەراتيۆتىك-چەكيستىك ورگاندار ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن قىرۋار دەرەكتەر تابىلدى. وتكەن ءومىرى كۇمان تۋدىراتىن, سول سەبەپتى ەسەپكە الىنعان ادامدار سانى دا ەكى ەسە ءوستى”,– دەلىنەدى. (قازاقستان مۇراعاتتارى. 2001. №2. (25). 55-ب). مۇنان كەيىنگى كەزەڭدە دە جازالاۋ ورگاندارى قازاقستان مۇراعاتتارىنان جەكە تۇلعالاردىڭ ءومىرباياندارىن, حاتتارىن, ت.ب. قۇجاتتاردى اقتارىستىرىپ, “ۇلتشىلدار”, “كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر” تۋرالى ماعلۇ­مات­تار الىپ تۇرادى. 1953 جىلى قازاق كسر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مۇراعات باس­قارماسىنا بايلاردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ جونىندە مالىمەت دايىنداۋعا تاپسىرما بەرەدى. جات ەلەمەنتتەرگە ارنايى “انىقتاما-ءتىزىم” قۇراستىرۋ جۇمىستارى تەك 1956-1957 جىلدارى عانا رەسمي توقتاتىلادى. 1957 جىلى قازاقستاندا ءۇش ورتالىق مەم­لە­كەتتىك مۇراعات بىرىكتىرىلىپ, قازاق كسر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى قۇرىلادى. ونىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتىپ, قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇش-جىگەرى, نەگىزىنەن, سالا فۋنكتسيالارىنان تۋىندايتىن ىستەرگە جۇمىلدىرۋعا قادامدار جاسالادى. الايدا مۇراعاتتاردى عىلىم مەن مادەنيەت مۇددەلەرىنەن جات ماقساتتارعا پايدالانۋ رەسپۋبليكادا مۇراعات ءىسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. بولشەۆيكتەر, اسىرەسە, مۇراعات قورلارىنىڭ ساقتالۋىنا نەمقۇرايلى قارادى, ونداعى قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ جوعالىپ كەتۋىنە اسا ءبىر اۋىزعا الارلىق وقيعا رەتىندە قارامادى. بۇل جونىندە قر ومم-نىڭ مۇراعاتقا قاتىستى 544-قورىندا سان الۋان مالىمەتتەر جيناق­تال­عان. بوكەي مۇراعاتتارىن ەڭ الدىمەن بول­شەۆيكتەر جىرتىپ, ورتەگەن. ودان كەيىن 1918-1919 جىلدارى ونى كازاكتار توناعان. مۇراعات ماتەريالدارى بۋدا-بۋداسىمەن وتقا جاعىلعان. قازاق بايلارىن تاركىلەۋگە قاتىستى 32 ءىس ءىزىم-قايىم جوعالعان; مۇمكىن ولار 1953 جىلى ىشكى ىستەر مينيس­تر­لىگىنىڭ سۇراۋى بويىنشا الدىرىلىپ, سودان قولدى بولىپ كەتتى مە؟! 1929 جىلى قىزىلوردادان الماتىعا كوشىرىلگەن كەزدە ون جاشىك ءىس-قۇجاتتار ۇرلانعان. ورىنبوردان قىزىلورداعا اپارا جاتقان كەزدە جۇزدەگەن مۇراعات قۇجاتتارى عايىپ بولادى. ودان كەيىنگى كەزدەرى دە مۇراعات قورلارىنداعى ماتەريالداردىڭ ساقتالۋى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى دەۋگە كۇمان تۋدىراتىن جايتتەر جەتكىلىكتى. ايتەۋىر, مۇراعات جول كورسەتكىشتەرىن پاراقتاي باستاعاندا ءبىراز قۇجاتتاردىڭ جانىنداعى “يزياتو” دەگەن ەسكەرتۋدەن كوز سۇرىنەدى. مۇنىڭ ءبارى كەزدەيسوق تا بولماس, سەبەبى ورتالىق بيلىك كەشەگى پاتشا زاما­نىن­داعى وتارشىلدىقتىڭ وزبىرلىق­تا­رىن حالىق جادىندا ساقتاۋعا مۇددەلى بولمادى. بۇگىنگى كۇنى دە رەسەيدىڭ قازاق حالقىنا “جاقسىلىقتان” باسقا ساياسات جۇرگىزبە­گەنىنە جاس بۋىندى يلاندىرۋ ماقساتىندا مۇراعاتتاردا جازالاۋ ەكسپەديتسيالارى, قازاق اۋىلدارىن توناۋ, اتىپ-اسۋ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتۋ جونىندەگى قۇجاتتاردىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قولعا بەرىلە بەرمەي­تىندىگى اسا قۇپيا ەمەس. كەڭەس وكىمەتى ۇلتتىق مۇراعاتتاردىڭ ما­تەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا دا ىجداعاتتىلىق تانىتپادى. ونىڭ مىسالى دا جەتەرلىك. 1932 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى گوليۋدوۆ قازاقستان ورتالىق مۇراعاتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.يا.بولوت­ني­كوۆتى وزىنە شاقىرتىپ الىپ, مۇراعاتتى جەدەل تۇردە كوپشىلىك كىتاپحانانىڭ جەرتولەسىنە كوشىرۋدى مىندەتتەيدى. ن.يا.بولوتنيكوۆ 28 ناۋرىز كۇنى الماتى قا­لالىق كەڭەسىنىڭ ورتالىق مۇراعات ور­نالاسقان عيماراتتى 29 ناۋرىزعا دەيىن بوساتۋ تۋرالى شەشىمىن الادى. ن.يا.بولوت­نيكوۆ ءساۋىر ايىندا وسى جاعدايدى قازاق اكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە جانە رسفسر ورتالىق مۇراعات باسقارماسىنا (كوشىرمەسى) جازعان بايانداما حاتىندا حابارلايدى. مۇراعات ورنالاسقان عي­ماراتقا الماتى قالالىق كەڭەسى كوپ­شىلىككە ارنالعان اسحانا ۇيىمداستىرۋدى كوز­دەيدى. ونىڭ توراعاسى سكورودۋموۆ پەن ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى بۋيانوۆ ورتالىق مۇراعاتتىڭ ەكى كۇن ىشىندە كوپشىلىك كىتاپحانانىڭ جەرتولەسىنە كوشۋى تۋرالى ەسكەرتۋ جاسايدى. بۇل تالاپقا ن.يا.بولوتنيكوۆ قور­لارداعى 20000 پۇت قۇجاتتاردى كورسەتىلگەن مەرزىمدە كوشىرىپ بولۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, وعان 3 اي مەرزىم كەرەك ەكەندىگى تۋرالى پىكىرىن العا تارتادى. گوليۋدوۆ اتالعان مەرزىمگە قارسى بولىپ, “بۇل مۇراعات ءىسىنىڭ قارقىنى بولسا, سەن ومىردەن ارتتا قالعان مۇراعاتتىڭ ەگەۋقۇيرىعىسىڭ” دەپ مەڭگەرۋشىنىڭ ار-نامىسىنا تيەدى. ن.يا.بولوتنيكوۆ 28 ساۋىردە قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنە ورتالىق مۇراعاتتىڭ كىتاپحانا جەر­تولەسىنە كوشىرىلۋىنە قارسى نارازىلىق بىلدىرەدى. الايدا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكين 29 ساۋىردە پارتيانىڭ ايتقانىمەن ءجۇر­مەيتىن “قىڭىر” مۇراعاتشىنى شاقىر­تىپ الىپ, قازاق واك مەن حكك-ءنىڭ قاۋلىسىن ورىندامادىڭ دەپ ايىپتايدى. حكك-ءنىڭ توراعاسى و.يساەۆ بولوتنيكوۆتىڭ ۇستانىمىن “توپاس بيۋروكراتيزم” دەپ باعالاسا, گوليۋدوۆ ءوز تاراپىنان “مۇرا­عاتتى كوشىرۋ تۇككە تۇرمايتىن ماسەلە, ەگەردە ءبىز پارتيا مۇشەسىمەن ىستەس بولساق, وندا ماسەلە باسقاشا شەشىلگەن بولار ەدى, ال ءبىز پارتيا مۇشەسىمەن ەمەس, مۇراعات ەگەۋقۇيرىعىمەن ىستەس بولىپ تۇرمىز” دەپ استامشىلىق جاسايدى (گارف. ف. 5325. وپ. 9.د.2674.ل.13). 7 مامىر كۇنى ن.يا.بولوتنيكوۆكە سەكرەتاريات ارقىلى جەكە ءىس قاعازىنا جازىلعان سوگىس جاريالانىپ, مەڭگەرۋشىلىك قىزمەتىنەن بوساتىلادى. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ مۇراعاتقا كوزقاراسى وسىلاي كورىنىس تابادى. 31 مامىر كۇنى ن.يا.بولوتنيكوۆ قىلمىستىق ىزدەستىرۋ ءبولىمى تاراپىنان تۇتقىنعا الىنادى. 26 ماۋسىمدا ول  جەرگىلىكتى پارتيا بيۋروكراتتارىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى ۆكپ(ب) ورتالىق باقىلاۋ كو­مي­تە­تىنە ارىزدانادى. وسىلايشا ۇلكەن قي­ىندىقتاردان كەيىن عانا ن.يا.بو­لوتنيكوۆ جۇمىسىندا قالدىرىلادى, بىراق بۇل زاڭدىلىقتان گورى, كەزدەيسوقتىققا كوبىرەك ۇقسايدى. كوپ ۇزاماي مۇراعات قىز­مەت­كەرلەرى دە “تازالاۋعا” ۇشىرايدى. 1938 جىلى قازاقستاندا مۇراعات كىتاپحاناشىسى ز.ي.ۋسكوۆا جانە اعا عىلىمي قىزمەتكەر ميرەر “ساياسي سەنىمسىزدەر” قاتارىنا جاتقىزىلىپ, جۇمىستان بوساتىلادى. عىلىمي قىزمەتكەر ۆ.د.پياتنيتسكي جانە باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ ينسپەكتورى م.گ.گەراسيمچۋك ىىحك ورگاندارى تارا­­پىنان “حالىق جاۋلارى” رەتىندە تۇت­قىن­دالادى. قازاق كسر ورتالىق باس مۇراعات باسقارماسىنىڭ باستىعى ە.گ.فەدوروۆ پارتيا قاتارىنان شىعا­رىلىپ, قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ايىپتاۋ قۇجاتتارىندا ونىڭ بۇرىن ەسەر پارتياسىندا بولعاندىعى, شىعۋ تەگىنىڭ اقسۇيەكتەن ەكەندىگى ەسەپكە الىنادى. باس مۇراعات باسقارماسى مەڭگەرۋ­شىسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ا.ۆۆەدەنسكي 1938 جىلى “ارحيۆنوە سترويتەلستۆو ۆ كازاحستانە ك 20-لەتيۋ پودپيسانيا دەكرەتا لەنينىم و رەورگانيزاتسي ي تسەنتراليزاتسي ارحيۆنوگو دەلا” دەگەن وچەركىندە: “ولكەلىك مۇراعاتتىڭ مەڭگەرۋشىسى – مەنشەۆيك, جوعارى ءبىلىمدى مۇراعاتشى, بىراق اق وفيتسەرى, ال 2 عىلىمي قىزمەتكەر – جەر اۋدارىلعاندار, ءىس جۇرگىزۋشى – ءدىن قىزمەتكەرى (پروتويەرەي). حالىق جاۋلارى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلىق قىزمەتىندە وتىرىپ الىپ مۇراعات ىسىنە ەلەۋلى زيانكەستىك جاسادى, مۇراعات قۇجاتتارىن جويدى, قارجى حالىق كوميسسارياتى, حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى, جەر حالىق كوميسسارياتى مۇراعاتتارىنىڭ قۇجاتتارى حالىق جاۋلارىنىڭ زيانكەستىك ارەكەتىنەن تالاپقا ساي ساقتالماي, شاشىلىپ, جويىلىپ جاتىر”, دەگەن پىكىرى سول كەزەڭدە مۇراعاتشىلاردى ايىپتاۋدىڭ نەگىزگى تۇرىنە اينالدى. الايدا ۆ.ا.ۆۆەدەنسكيدىڭ ءوزى دە كەيىن “الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىنىڭ جات ەلەمەنتتەن (اكەسى سۆياششەننيك بولعان) ەكەندىگى” انىقتالىپ, مۇراعات جۇمىسىنان الاستاتىلادى. مۇراعات مەكەمەلەرىندە “كادرلىق تازالاۋدىڭ” قارقىندى جۇرگىزىلگەنى سونشالىق, ورتالىق اپپاراتتا, وبلىس, اۋدان مۇراعاتتارىنداعى كادرلاردىڭ 80 پايىزى اۋىستىرىلادى. كوپتەگەن مۇراعات كادرلارى شىعۋ تەگىنە قاراپ نەمەسە “حالىق جاۋلارىنىڭ” تۋعان-تۋىسقاندارى رەتىندە جۇمىستان شەتتەتىلدى, قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇستى. مۇراعاتتارداعى مۇنداي جازالاۋدىڭ ناتيجەسى كادرلاردىڭ ساپاسىنا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزىپ, وندا ىستەلۋگە ءتيىس جۇمىستار وتە باياۋ جۇرگىزىلدى. بۇل سالاعا كوبىنە بۇرىنعى جۇمىسىندا كورىنە الماعان نەمەسە كاسىبي دايىندىعى, ىسكەرلىك قابىلەتى جاعىنان تالاپقا تولىق ساي ەمەس ادامدار جىبەرىلدى. توتاليتارلىق جۇيە تۇسىندا مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى نەگىزسىز قۇپيالاندىرىلدى. ءتىپتى, مىسال ءۇشىن ايتا كەتەيىك, قر ومم-نىڭ قۇپيا قورىندا ب.ءمايليننىڭ جارنامانى قازاق تىلىندە بەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى “جوعارىعا” جازعان حاتى دا ۇشىراسادى. سوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1956 جىلعى 7 اقپانىنداعى №246 قاۋلىسىندا پارتيا ورگاندارى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆو­لاردا مۇراعات ماتەريالدارىن ساقتاۋ رەجيمىنىڭ تارتىپتەلمەگەنى, ولاردى پاي­دالانۋدىڭ “ناشارلىعى” اتاپ كور­سە­تىلدى. وسىعان وراي 1956 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ №424 قاۋلىسىندا قازاق كسر ءىىم-ءنىڭ مۇراعات باسقارماسىنا جانە مۇراعاتتارى بار بارلىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى, سول سياقتى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ مۇراعات قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارىن عىلىمي ماقساتقا پايدالانۋعا جانە جاريالاۋعا رۇقسات بەرۋ مىندەتتەلەدى. الايدا رۇقساتقا سول كەزەڭگە دەيىنگى قۇپيا قوردا ساقتاۋلى جانە كەڭەس مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىنە “زيان كەلتىرۋى مۇمكىن” قۇجاتتار كىرمەيدى, ولاردى پايدالانۋ, جاريالاۋ ماسەلەسى ارقايسىسىنىڭ مازمۇنىنا, تاريحي جانە ساياسي ماڭىزىنا قاراي جەكە شەشىلۋى كەرەك دەپ كورسەتىلەدى. بۇنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, تاريحتىڭ “اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ” قالىڭداي تۇسۋىنە اكەلەدى. كەيبىر مۇراعاتتىق ىستەردىڭ “جوعالىپ” كەتۋى ولاردىڭ كەزىندە ايىپتاۋ ماتەريال­دارى رەتىندە پروكۋراتۋرا, سوت, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە الدىرىلۋىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. بۇل “قۇدىرەتتى” قۇرى­لىم­داردان ماتەريالداردىڭ ءبارى بىردەي قايتا الىنباعان. 1945 جىلدىڭ 19 مامىرىندا جاسالعان الىس-بەرىس اكتىسىنەن اڭعار­عانىمىز – ءى.جانسۇگىروۆتىڭ قولجازبالارى, كىتاپتارى مەن گازەت قيىندىلارى جي­ناقتالعان پاپكالارى مەملەكەتتىك قا­ۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 2-ءبولىمىنىڭ باستىعى رافيكوۆتىڭ قولىندا بولعان, كەيىن مۇ­راعاتقا تەكسەرىلمەي قابىلدانا سالىنعان (قرومم. 544-ق. 1-ت. 526-ءىس. 27-پ.). “ۇلتشىلدارعا” قاتىستى مۇراعاتتىق قۇجاتتاردىڭ تۇگەل ساقتالۋىنا باقى­لاۋدىڭ السىزدىگى وسى سالا مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قازاق ءتىلى مەن اراب گرافيكاسىن بىلمەۋىنەن بولدى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى, كوررەس­پون­دەنتسيالارى, كىمدەرمەن قارىم-قاتىناستا بولعاندىعى تۋرالى ماتەريالدار بۇرىنعى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە تۇسكەن, ودان كەيىن قايتارىلماعان. ءتىپتى بۇل ورگانعا قاعاز بەتىنە تۇسكەن قازاق شەجىرەلەرىنە دەيىن الدىرىلىپ, ولاردان كىمنىڭ سۇلتان, كىمنىڭ بي-باتىر بولعاندىعى جونىندە مالىمەتتەر جيناستىرىلعان. تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەننەن كەيىنگى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ قوعامدىق ءومىرىن دەموكراتيالاندىرۋ مۇراعات سالاسىن دا قامتىدى. 1998 جىلى 22 جەلتوقساندا “ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى” زاڭ قابىلدانىپ, وسى سالا جۇمىسىن تىكەلەي وزىنە ءتان مىندەتتەردى ورىنداۋعا جۇمىلدىرىلۋىنا قۇقىقتىق نەگىز قالاندى. قۇپيا قورلاردا حالىقتان جاسىرىن ساقتالىپ كەلگەن ءبىراز قۇجاتتار اشىق قورلارعا اۋىستىرىلدى. العاشقى كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇراگەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ دە ەسىگى اشىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقانى, قازاقتاردى تاركىلەۋ, رەكۆيزيالاۋ, كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋ, اشارشىلىق سەكىلدى كەڭەس وكى­مەتىنىڭ وزبىرلىقتارىنا بايلانىستى ماتەريالدار عىلىمي اينالىمعا قوسىلدى. بىراق كوپ ۇزاماي بۇل مەكەمەنىڭ مۇ­را­عاتىندا جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىندى, وسى سەبەپتى قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى قىرۋار قۇجاتتار مەن ماتەريالدار سول باياعى جابىق كۇيىندە قالدى. ونداي قازىنالار قر باس پرو­كۋ­را­تۋراسى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇ­راعاتتارى قورلارىندا دا ساقتاۋلى. ولارداعى, جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, “تاپتىق جات ەلەمەنتتەرگە”, ساياسي وپپوزيتسيا مۇشەلەرى مەن “ۇلتشىلدارعا” جاسالعان انىقتاما-تىزىمدەر, “باندىلار” دەپ ات قويىپ, اتاۋ تاققان ماتەريالدارسىز وتاندىق تاريح عىلىمىنداعى “اقتاڭداق بەتتەردى” جويۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل قۇ­رى­لىم­دارداعى قۇجاتتاردى قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا شوعىرلاندىرۋ – زامان تالابى. ول حالىق جادىن اڭىزداردان ارىلتىپ, تاريحي شىندىق نەگىزىندە قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. الماتى. كۇتەدى ءالى ءبىر حابار ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن كاسپي تەڭىزىمەن  يرانعا ىعىپ كەتكەن كەمەدەگى بالىقشى تاعدىرى نە بولدى؟ جۋىردا رەداكتسيامىزعا اقتوبە قالاسىنىڭ تۇرعىنى سوتسيال قامە­دە­نوۆ دەگەن اقساقال كەلدى. بىزگە سوعاتىن ادامدار كوبىنە-كوپ جەرگىلىكتى اتقارۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەمەسە ادىلەتكە قول جەتكىزە الماعانى سە­بەپتى سوت شەشىمدەرىنىڭ دۇرىس ەمەس­تى­گىنە شاعىم ايتىپ كەلەتىن ەدى. مىنا اقساقالدىڭ ماسەلەسى مۇلدە بولەك ەكەن. سوتسيال اقساقال 1946 جىلى جو­عا­لىپ كەتكەن ءوزىنىڭ اكەسى قۇباي­دوللاەۆ قامەدەن تۋرالى ءبىر حابار الا الماي قۇسا بولىپ جۇرگەن كورىنەدى. قامەدەن مارقۇم بۇرىنعى گۋرەۆ وبلىسى تەڭىز اۋدانىنىڭ “كومسومول جولى” كول­حوزىنداعى ولەڭتى اۋىلىندا با­لىقشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. 1946 جىل­دىڭ ناۋرىز ايىندا, 42-43 جاستار شا­ماسىنداعى ول كاسپيدە بالىق اۋلاپ جۇرگەندە 5-6 كۇنگە سوزىلعان قاتتى دا­ۋىلدان كەمەلەرى ىعىپ كەتەدى. با­لىق اۋ­لايتىن ءالسىز شحۋنادا بارلىعى 6-7 ادام بولعان, سونىڭ ىشىندە قا­مەدەننىڭ كورشىسى كۇنەتوۆ عينايات تا بار دەيدى اقساقال. ۋاقىت وتە كەلە ەش حا­بار بولماي كەتكەن سوڭ مۇنداعى جۇرت ولاردى ولدىگە سانايدى دا قويادى. بىراق... 1949 جىلى كوبياكوۆ دەگەن ەلدى مەكەندە تۇراتىن ءبىر ايەل ادام بۇلاردىڭ ۇيىنە قۋانىشتى حابار اكەلەدى. ول ءبىر ادامنىڭ كەزدەيسوق جولىعىپ, جول سۇراعانىن جانە سوناۋ يراننان كەلە جاتقانىن ايتىپ جەت­كىزەدى. وكىنىشكە قاراي ول كەزدە جاس بالا بولعاندىقتان سوتسيال اق­سا­قال الگى ايەلدىڭ دە, يراننان كەلگەن ادامنىڭ دا ەسىمدەرىن ۇمىتىپ قالىپتى. تەك قانا يراننان امان-ەسەن قايتىپ كەلە جاتقان ادام گۋرەۆ وبلىسىنىڭ نوۆوبوگات (قازىرگى يساتاي) اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ەكەنىن عانا ەسىنە ءتۇيىپ قالادى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ولاردىڭ دا بالىقشى كەمەسى 1946 جىلى ىعىپ, يران جاعالاۋىنان ءبىر-اق شىعادى. سول جەردە وزدەرى سياقتى ىعىپ كەلگەن قامەدەن مەن عيناياتتى كەزدەستىرەدى. ولاردى دا يران بالىقشىلارى قۇتقارعان ەكەن. قازاقتار جات جەردە بىرگە ءجۇرىپ, 3 جىل 2 اي بىرگە ەڭبەك ەتەدى. قانداي سەبەپ بولعانىن كىم ءبىل­سىن, ايتەۋىر الگى ادام يراندىقتارعا كە­لىسىم­شارتپەن ەڭبەك ەتتىك, مەنىڭ مەر­زىمىم 3 جىل ەدى, كەسىمدى مەرزىمىم تولعان سوڭ ولار مەنى ارمەنياداعى كسرو شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزىپ تاستادى. ال قامەدەن مەن عينايات 5 جىل مەرزىمدىك ەڭبەك شارتىنا وتىرعان, ولار امان بولسا ەندى ەكى جىلدان سوڭ كەلەدى دەپتى. سودان قامەدەننىڭ وتباسى عانا ەمەس بارشا اۋىل بولىپ قاتتى دۇرلىگىپ, قۋانادى. “ولگەن ءتىرىلدى, وشكەن جان­دى”,–دەگەن وسى ەمەس پە؟ بىراق ءوز­دى­گىنەن ىزدەنىپ, الگى ادامدى تابۋعا سول كەز­دەگى قول قىسقالىعى كەدەرگى كەل­تى­رەدى. ويتكەنى, قامە­دەن­نىڭ بالالارى جاس, ال اكەسى قارت ادام ەكەن. انە-مىنە ءوزى كەلىپ قا­­­لار دەگەن ۇمىتپەن ۋاقىت وتە بەرەدى, ال ودان حابار بولمايدى... ارتىنان الگى ادام نكۆد تىر­ناعىنا ىلىگىپ, جوق بولىپ كەتكەن شى­عار دەگەن بولجام تۋادى. شىنىندا دا ول كەزدە شەتەلدەن كەلگەن ادامنىڭ ءبا­رىن نكۆد اق-قاراسىن ايىرماي جاۋ قى­لىپ جاتتى عوي. ەكى جىلدان كەيىن مە­نىڭ اكەم دە كەلگەن شىعار, بىراق اۋىلعا جەتە الماي ول دا نكۆد تىرناعىنا ىلىگىپ كەتپەدى مە ەكەن دەگەن ءدۇدامال وي سوتسيال اقساقالعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن مازا بەرمەيدى. زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, قولى بوساعاننان بەرى 2 جىل 7 اي بويى ول اكەسىنەن ءبىر حابار شىعىپ قالماس پا ەكەن دەگەن ويمەنەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن قايتا-قايتا مازالاپ, ەش ناتيجە شىعارا الماي ءجۇر ەكەن. يران رەسپۋبليكاسىنىڭ ارحيۆىندە اكەم قامەدەن مەن ونىڭ جولداسى عينايات تۋرالى ءبىر مالىمەت بولسا كەرەك ەدى عوي, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سونداعى ەلشىلىك پە, الدە باسقا جولمەن بە, ايتەۋىر ءبىر حابار الىپ بەرۋىنە بولار ەدى عوي, ال ۇقك 1949-1950 جىلدارداعى گۋرەۆ وبلى­سىنداعى ءوز بولىمشەسىنىڭ ارحيۆىنەن يرانعا ىعىپ كەتكەن بالىقشىلاردى تەرگەگەنى جونىندە ءبىر مالىمەت بەرۋىنە بولادى عوي. ءبىر دەرەك بولماۋى مۇمكىن ەمەس دەيدى ول اشىنا. (بۇل ماسەلەگە ۇقك اتىراۋ وبلىستىق دەپارتامەنتىنەن ءبىر جاۋاپ بولىپ قالار ما ەكەن؟) ءبارى دە شىعارىپسالما جاۋاپ­تار­مەن قۇتىلدى, ەندى, امال جوق, پرە­زي­دەنتكە اشىق حات جازعىم كەلىپ وتىر دەيدى اقساقال. ارينە, ونىڭ اشىق حات جازۋ قۇقى بار, بىراق اقساقالدىڭ جانايقايى ەل گازەتى “ەگەمەنگە” شىققان سوڭ, بالكىم ءبىر ناتيجە بولار دەپ ءبىز دە ۇمىتتەنىپ وتى­رمىز. سەرگەلدەڭنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل وقيعا 2007 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بولعان ەدى.  كورشىمنىڭ ۇلى ەرلان نۇرعالى ۇلى ءوزىم جوقتا مەنىڭ جەكە مەنشىك تىركەمەمدى الىپ كەتىپ, قيراتىپ تاستادى. قيراتقاندا دا ونى ۇشكە ءبولىپ تاستاعان. ونان سوڭ ول بالا بالقاش قالاسىنا كەتىپ قالدى دا, اكەسىنەن تىركەمەمدى جوندەۋدى تالاپ ەتتىم. الايدا, بۇل تالابىم ورىندالماعان سوڭ دالەلدى قۇجاتتاردى جيناپ, اقتوعاي اۋداندىق سوتىنا جۇگىنەيىن دەسەم, ونداعىلار “ادۆوكات قاش­قىنوۆقا بارىڭىز, سول قۇجات­تاردى قا­­­بىل­دايدى” دەپ وتىرىپ الدى. ادۆو­كاتقا بارسام, ول “قۇجات­تارىڭدى پو­ليتسياعا وتكىز” دەيدى. ال پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بولسا, “ىستە انىق­تايتىن ەشتەڭە جوق, ءبارى تەكسەرىلگەن, دايىن, تەك سوتقا وتكىزسەڭىز بولعانى” دەيدى. جازعان قۇلدا جازىق جوق دەگ­ەن­دەي, قاقپاقىلعا تۇسكەن قۇ­جات­تارىمدى ارقالاپ قايتا سوتقا كەلسەم, ادۆوكاتقا بار دەپ ازار دا بەزەر بولادى. سودان مەن, امال جوق, سوتتا وتىرعانداردان: “ادۆوكاتتىڭ مەنىڭ ارىزىمدى قاراۋعا قانداي قاتىسى بار؟” دەپ سۇراسام, “ادۆوكات ءبارىن شەشەدى” دەپ قايتارىپ جىبەردى. مەن قايتادان ادۆوكات قاشقىنوۆقا كەلدىم. ول ەندى امالى تاۋسىلعانداي, بالقاش قالالىق سوتىنا جۇمسادى. بىراق, ونداعىلار ايىپكەر ەرلان نۇرعالى ۇلى اقتوعاي اۋدانىندا تىركەلگەن, سوندىقتان ءوز اۋدانىڭىزعا بارىڭىز دەپ قايتارىپ جىبەردى. سودان بۇرىنعى ۇيرەنشىكتى سەرگەلدەڭ قايتا باستالدى. قايتادان ادۆوكاتتىڭ الدىنان شىقتىم. ول ەندى ءۇش كۋاگەردەن اپات بولعان ءتۇنى تىركەمەنىڭ سىنعانىن كوردىك دەگەن جازباشا قولحات اكەل دەدى. ونى ماعان كىم بەرەدى؟ كۇدىكتى ەرلان مەنىڭ تىركەمەمدى الىپ كەتىپ, باسقا جاقتا سىندىردى. ول جەردە كىم بولعانىن مەن بىلمەيمىن جانە بىردە-ءبى­رەۋىن تا­نى­ماي­مىن. سوندا ماعان “كوردىك, راس” دەپ كىم قولحات بەرەدى؟ بۇدان كەيىن اۋدانداعى ارىز-شاعىم سالىناتىن ارنايى جاشىككە “ارىزىم قارالمايدى” دەپ حات سالدىم. ءبىر اي ءوتتى. تىم-تىرىس. سونان قايتا قۇقىق قورعاۋشىلارعا باردىم. باياعى ءۇردىس قايتالانىپ, ادۆوكاتتىڭ الدىنان تاعى شىقتىم. ول ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ, ماعان اۋداندىق تەحنيكالىق باقىلاۋ باسقارماسىنان تىركەمەمنىڭ قۇنىن بەلگىلەتىپ, انىقتاما اكەلىڭىز دەدى. بۇعان دا كوندىم. بارسام تەحنادزور ء“سىزدىڭ جەكە مەنشىك كولىگىڭىزدە ءبىزدىڭ شاتاعىمىز جوق” دەپ تاق ەتكىزدى. وسىمەن مەن ءۇشىن حالىققا قىزمەت ەتەدى دەگەن بيلىكتىڭ بارلىق ەسىگى تارس جابىلعانداي كورىندى. ەندى قايدا بارام, كىمگە ايتام, كىم مەنىڭ ارىزىمدى تىڭدايدى؟ بەلگىسىز. شىنىمەن مىنا جەرگىلىكتى جەردەگى شەنەۋنىكتەردىڭ استانادا وتىرعان باسشىلارى وسىن­داي جاعدايدان بەيحابار ما, الدە ءبىز تۇسىنبەيتىن ءبىر گاپ بار ما؟ ءتورت جىل بويىنا مەندەي جاسى كەلگەن, مۇگەدەك قارتتى اۋرە-سارساڭعا تۇسىرگەن اقتوعاي اۋداندىق قۇقىق قورعاۋ­شىلار ارەكەتىن جاسىرماي ايتتىم. ەندى بۇل ءۇشىن جوعارى تۇرعان قۇقىق قورعاۋشىلار قايدا جۇمسار ەكەن؟ الدە ولار دا اقتوعايلىق قۇقىق قورعاۋشىلار سەكىلدى سەن سالار دا, مەن سالارمەن ارەكەتسىز قالۋدى ءجون ساناي ما؟ قابدىلاشىم تىلەۋبەكوۆ. قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى, كەشەن اۋىلى.