قازاقتا «تورىڭنەن قارت كەتپەسىن», «اق ساقالدى اتا بول, اق سامايلى اجە بول» دەيتىن اق باتالار بار. جاسى ۇلكەنگە قۇرمەت ەتكەن, قارتىن سىيلاعان, جەتىمىن جەبەگەن, جەسىرىن جىلاتپاعان حالىقپىز. ۇرپاق – ءوزىن ومىرگە كەلتىرگەن, تىرشىلىگىنە ءنار بەرگەن اتا-انانىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار. انانىڭ اق ءسۇتىن, اكەنىڭ اق تىلەگىن اقتاۋ ءوز بولاشاعىڭا جارقىن جول جاساۋ دەگەن ءسوز.
اتا-اناعا نە ىستەسەڭ, الدىڭنان سول شىعادى. اتاڭا ىستەگەندى بوتاڭ ساعان ىستەيدى. پەندە ءومىر بويى جاس بولىپ تۇرمايدى. بۇگىن جاس, ەرتەڭ قارتسىڭ. سەن اتا-اناڭدى قالاي سىيلاساڭ, سەنىڭ بالالارىڭ دا سەنى قارتايعاندا سولاي سىيلاپ, سولاي باعىپ-قاعاتىن بولادى.
ورىس جازۋشىسى لەۆ تولستويدىڭ «قارت پەن نەمەرە» اتتى مىسال اڭگىمەسىندە مىناداي ءبىر شاعىن وقيعا باياندالادى:
ء«بىر ۇيدە ءتورت ادام. اتا, بالا, كەلىن, نەمەرە. كارى كىسى تارەلكەنى سىندىرىپ الادى دەپ, كەلىنى اتاسىنا تاماقتى تەمىر تاباقپەن بەرەدى. ءبىر كۇنى شالدىڭ نەمەرەسى اعاش جونىپتى. اكە-شەشەسى:
– بالام, نە ىستەپ وتىرسىڭ؟ – دەپ سۇرايدى.
– ەرتەڭ سەندەر قارتايىپ, اتام سياقتى بولعاندا تاماق ىشەتىن اعاش استاۋ جاساپ وتىرمىن», – دەپتى بالاسى.
«اكەسىن سىيلاماعاندى, بالاسى سىيلامايدى», دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. اتا-اناعا قاتىگەزدىك جاساعان ادام دۇنيەدەگى ەڭ كۇناسى كوپ, ادامدىق اردان بەزگەن جان بولىپ سانالادى. قازاق حالقىندا ونداي پەندەلەر قاتاڭ جازاعا, قاتتى قارعىسقا ۇشىراعان.
«انانىڭ كوڭىلى – بالادا, بالانىڭ كوڭىلى – دالادا» دەمەكشى, بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ءوز ۇلتىنىڭ باعالى اسىلدارىن ۇمىتىپ, بەزبۇيرەكتىككە بەت بۇراتىن پەرزەنتتەر دە جوق ەمەس. اندا-مۇندا اقپاراتتا ءبىر جارق ەتەتىن «قارتتار ءۇيىن», «جەتىمدەر ءۇيىن» كورگەندە جۇرەگىڭ قان جىلايدى. ءتىپتى, كەيبىرەۋلەردىڭ جالعىز باستى اكەسىن نەمەسە اناسىن بولەك ءۇي الىپ بەرىپ, ايىرىپ باعىپ وتىرعانىن دا كوزىمىز كوردى. نەمەرەسىنىڭ ماڭدايىن يىسكەۋگە زار بولىپ, جالعىز باسى سوپايىپ قالعان ونىڭ كۇنى دە توزاقتان كەم ەمەس. دۇنيەگە بالا اكەلىپ, ونى ازاپپەن ءوسىرىپ, ەندى سونىڭ قىزىعىن, قىزمەتىن كورە الماي تىرىدەي سۋىنىپ, قايىرىلماي كەتكەن بالاسىن اڭساي-اڭساي, دۇنيەدەن وتكەن كارى اكە-شەشە قايعىسىنان ارتىق قايعى بار ما؟! ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك بورىشىنان باس تارتىپ, اتا-اناسىن جەرگە قاراتىپ, كوكىرەكتەرىن قارس ايىرعاندار ەكى دۇنيەدە دە جاقسىلىق تاپپايدى. ابايدىڭ: «بالانىڭ جاقسىسى – قىزىق, جامانى – كۇيىك» دەگەنى دە سوندايعا قاراتىلسا كەرەك.
دەمەك, بالانىڭ وسىنداي قاتىگەز بولۋىنا نە سەبەپ؟ دەگەن ساۋال تۋادى. ونىڭ جاۋابى دا وڭاي. ول جۇرەكتەگى يمان مەن ۇلتتىق تاربيەنىڭ كەمدىگى. «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەيتىن حالىق ءسوزى سوعان قاراتىلعان.
ولاي بولسا, كەز كەلگەن قازاق شاڭىراعىنىڭ ۇلاعاتتى ۇل, يناباتتى قىز تاربيەلەپ وتىرعان ءاربىر اتا-اناسى ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ الدىنداعى جانى جاقىندارىن ەرەكشە قۇرمەتتەۋى, ولاردى رەنجىتپەۋى كەرەك. ومىردەگى تاربيەڭ – ءوز ءومىرىڭنىڭ ايناسى. ولگەندە وكىرىپ-باقىرىپ جىلاپ, قابىرىنىڭ باسىنا التىننان اي, كۇمىستەن كۇن ورناتۋدىڭ ءبىر تيىندىق قۇنى جوق. بالتانىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا, تەز سونەتىن جارىق جالعاندا سىيلاستىق, باۋىرمالدىق قانا جۇرەككە شۋاق, ومىرگە ءسان بەرەدى.
اتاڭا وپالى بولساڭ – بوتاڭا قادىرلى بولاسىڭ.
ءجادي شاكەن ۇلى
