ءتىل — ۇلتتىق يدەيانىڭ ءتىنى

ءاربىر مەملەكەت دامۋ دارەجەسىنەن كورىنبەك بولسا, تەورياعا ءمان بەرىپ, سوعان سۇيەنەدى. ويتكەنى, ول ويدىڭ قۇرىلىمىن قوزعاپ, تارتىپكە كەلتىرىپ, تۇ­جى­رىمدايدى, زاڭدىلىعىن اشا­دى. سونداي-اق­ بۇل عىلىم وتكەندى تال­داي­دى, بولاشاقتى بولجاۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. اتقارىلىپ جاتقان ءىستىڭ ءمانىن تۇسىندىرەدى. ولاي بولسا تەو­ريا­نىڭ قوعامدا الاتىن ورنى بيىك, ەرەكشە. سولاي دەسەك تە, ءباسپاسوز بەت­­­­تەرىندەگى ماتەريالداردا جۇرت­­­شىلىققا بەلگىلى دەگەن اۆ­تور­لاردىڭ ءوزى بىزگە كەرەگى “ۇلت­تىق يدەولوگيا”, ء“بىزدىڭ يدە­و­لو­گيا­مىز ۇلتتىق” دەگەن ءسوزدى كوپ اي­تۋدا. وسى پىكىردى كەيبىر جۋر­نا­­ليستەر دە قولداپ, ءىستىڭ ءما­نىنە كوز جەتكىزبەي, قاي­تالاپ كەلەدى. ولار ءسىرا, “يدەولوگيا” دە­گەن نە, “ۇلتتىق يدەيا” دەگەن نە, اجى­رات­پاي­تىن بولسا كەرەك. مۇنداي ۇعىمدارعا قالاي بولعاندا دا تەوريا كەرەك. ويتكەنى, ول جۇيەلەنگەن, جۇمىر ويدىڭ جيىنتىعىن قۇ­راپ, كوپ سوزدىكتى, بوس ءسوز­دىكتى كوتەرمەيدى. ءبى­راق, ماسەلە جالپى تەو­ريا­دا دا ەمەس, عىلىمي تەوريادا. مىسالى, ءبىز­دىڭ جاعدايىمىزدا يدەو­لو­گيامىز ۇلتتىق بولادى دەۋ قاتە پىكىر. ويتكەنى, كوپ ۇلتتى مەملەكەتپىز. جانە... ءيا, جانە كو­بى­نە­سە ءبىز قازاقستان باسقا ۇلت­تارعا قيىن كەز­دە پانا بولعان دە­گەندە ادەتتە ونى كورەي, نە­مىس, چە­شەن, ءتۇ­رىك­تەرگە قا­را­تىپ ايتامىز. بۇل دۇ­رىس. بىراق, ءبىز ورىس, ۋكراين­دىقتارعا ولاي دەمەيمىز. دەسەك تە, ءبىر كەزدە ولار دا بىزگە كە­لىپ پانالاعان. يم­پە­را­تور الەكساندر ءىى 1861 جىلى 19 اقپاندا “باسىبايلىقتى” جوي­دى. وكىنىشتىسى, پاتشا زيالى قاۋىم ۇسىنى­سىن قول­داماي, شا­رۋا­لاردى جەر­سىز قال­دىر­دى, كۇن كو­رەتىن تىرە­گى­نەن ايىردى. ءسويتتى دە ميلليونداعان كەدەي-كەپ­شىك­تى شى­عىس­قا, ەدىل مەن ورال تاۋى­نىڭ ار جا­­عىنا بارىڭ­دار. سوندا بوس جات­قان جەر كوپ, سو­لار­دى يە­لەنىڭدەر دەپ بوس­تىرىپ ءجى­بە­ردى. بار­مايمىن دە­گەندەردى كۇش­تەپ ايدادى. اقى­رىندا, ولار ارىپ-اش­ىپ, ازاپ شە­گىپ, جولدا كوپ قيىن­دىق كوردى. جار­تى­سى وسى ازاپتى ساپاردا اۋرۋدان كوز جۇمدى. بىراق, جەت­كەن­دەرى مول باي­لىق­قا كيلىگىپ, جەر­گى­لىك­تى حال­ىق – قاز­اق­تار­دىڭ جات­سىن­با­ۋىنان تۇر­مىس­تارىن تەز تۇزەپ الدى. قازاق جەرىن ولار وزدىگىنەن ەمەس, پاتشا ۇكىمەتى شە­شى­مىنىڭ كورسەتۋىمەن يە­لەندى. ول تاريحتان بەل­گىلى. سون­دىقتان سول كەز-دەگى كەلگەن شا­رۋا­لار­دىڭ, ارينە, بۇعان ەش كىناسى جوق. ولاردى زورلاپ كوشىرگەن دە, جەر ءبولىپ قونىس­تان­دىرعان دا پاتشا ۇكىمەتى. قازاق ەلىنە جەتكەن قارا شەكپەندىلەر رەسەيدەگى سالتىمەن قۇنارلى, سۋلى, قالاعا جاقىن جەر­لەر­گە ورنالاسىپ, ءار­قاي­سىسى جاقسى قورا-جاي سالىپ, كوشە تۇرعىزىپ, جەمىس اعاشتارىن وتىر­عى­زىپ, جا­ڭا­شا ءومىر ءسۇردى. ءدال وسىن­داي جاعداي مەنىڭ تۋعان جەرىم شيە­لىدە بولدى. وندا ولار قىستاق شەتى­نەن سىزىقپەن تارتىلعانداي كەڭ ەكى كوشە تۇرعىزدى. ءبىرى تۇستىكتەن تە­رىس­تىككە قاراي سوزىلعان “حوحلياتس­كايا” ەدى. كەيىن ول “پەر­ۆومايسكايا” دەپ وزگەرتىلدى. ەكىن-ءشىسى, باتىستان شى­عىسقا سوزىلعان “سۆوبودا” دەگەن بولىك بولاتىن. اتاۋ­لارىنىڭ ءوزى-اق ولار بۇرىن كىم بولعانىن ايتىپ تۇرعانداي. ۇلكەن شىركەۋ ورناتتى, مەكتەپ اشتى, اۋرۋحانا سالدى. باسقا جەرلەردە دە سولاي بولدى. اقىرىندا 1881 جىلى, ءوزىنىڭ وپات بولار ا­ل­دىن­دا, الەكساندر ءىى شەشىم قابىلداپ, الگ­ى مۇجىقتارعا ەلىنە قايتىپ ورالۋىنا كەلىسىم بەردى. بىراق, وعان ءما­­سەلەن, سىر بويىنا كەلىپ ور­نا­لاس­قان قارا شەكپەندىلەر حات جازىپ: ء“بىز­دى بۇل جەرگە ايداپ كەلتىردىڭىز, ەندى بۇل جەردەن اي­دا­ما­ساڭ كەت­پەي­مىز”, دەپ جاۋاپ قايتاردى. مىنە, سول كەزدە وسىلاي دەگەن ورىس­تار, شيەلىگە ابدەن ءسىڭىسىپ باۋىر باسىپ كەتتى. كەرى كوشكەندەرى استە بولمادى. ارينە, ولار قوجا, سۋناق, تورەلەر سياقتى قازاق بولىپ كەتكەن جوق, بىراق ءوز­دەرىن بوگدەمىز دەپ تە ەسەپتەمەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا ورنا­لاس­قان ءاربىر حالىقتىڭ ءوز مەنتاليتەتى بار. ول – ءتىلى, ادەت-عۇرپى, سالت-سا­ناسى. بۇل كەز كەلگەن جۇرتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى. ۇلتتىق يدەيا: ء“بىز كىمبىز؟” دەگەن سۇراۋعا عانا جاۋاپ بەرەدى. ودان باسقا, ياعني, مەملەكەتتىك پروبلە­ما­لار­عا كوتەرىلە المايدى. ول تەك ۇلت­تىڭ بولمىسىن بەينەلەيدى, يدەو­لو­گياعا قىزمەت ەتەدى, بىراق, ونىڭ جۇ­مىسىنا ارالاسپايدى, تابيعاتى باسقا. سونداي-اق قازاقستاندا ورنا­لاسقان حالىقتاردىڭ وزىندىك ۇستا­نىمدارى دا بار. ەگەردە ۇلتتىق يدەيا­نى قولداپ, دامىتاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەسەك: ء“بىز قايدا بارا جاتىرمىز؟”. ماقساتىمىز قانداي؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ – دەگەن سۇراۋلارعا يدەولوگيا جاۋاپ بەرەدى. بىزدە يدەولوگيا ۇلتتىق بولا المايدى. ەگەر ول ۇلتتىق, ياعني قازاق­تىق بولا قالسا, قالعاندارى نە دەيدى؟ ولاردىڭ دا وزىندىك يدەياسى جانە ۇستانىمدارى بار ەمەس پە؟ يدەولوگيا ۇلتتىق يدەيا ەمەس. ونىڭ ءمان-ما­عى­نا­سى تەرەڭ, كەڭ. ونىڭ ۇستىنە ءبىر مەملەكەتتە قانشا ۇلت بولسا, ۇلتتىق يدەيا دا سونشا, ال مەملەكەتتىك يدەو­لوگيا بىرەۋ عانا بولۋى كەرەك. ەگەر, ول ەكەۋ, نە ودان كوپ دەسەك, ەلدىڭ شىر­قى بۇزىلادى, بىرلىگى ىدىرايدى. ونى ەشبىر مەملەكەت كوتەرە المايدى. ولاي بولسا, يدەولوگيا ءبىر مەم­لەكەتتە, مەيلى ول مونوۇلتتى نەمەسە پو­ليۇلتتى دەسەك تە بىرەۋ عانا بولۋى قاجەت. كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەردە ءبىر يدەو­لوگيا قاي جاعدايدا بولۋى ءمۇم­كىن؟ ول قالاي ىسكە اسادى؟ ەكى جاع­دايدا. ەگەر نەگىزگى حالىقتىڭ تىلەك-ماقساتىن مەملەكەتتىك بيلىك قولداپ, قالعان ۇلتتاردىڭ اۋزىن كۇشتەپ باساتىن بولسا. بۇل دەموكراتياسىز ەلگە ءتان. نەمەسە دەموكراتيالىق جولعا تۇسكەن ەلدەردە, ەگەر ول يدەولوگيا ۇلتتىق ەمەس, مەملەكەتتىك بولاتىن بولسا. بىلايشا ايتقاندا, ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان يدەو­لو­­گيا ەلدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ مۇڭ, ماق­ساتىن بىردەي قولداپ, قامتىسا. ولاي بول­سا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولو­گياسى تەك بارلىق ۇلتتاردىڭ ويىنان شىعاتىن بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن يدەولوگيا تەك مەملەكەتتىك نەگىزدە جاسالۋى ءتيىس. ماسەلەن, ءبىز دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى العا قويىپ وتىرمىز. بۇل – يدەولوگيا. بىراق ول ۇلتتىق پا؟ جوق, جالپىحالىقتىق, مەم­لەكەتتىك. ودان سوڭ ءبىز “قازاقستاندىق جول­عا” تۇستىك. بۇل دا ۇلتتىق ەمەس, جال­پىحالىقتىق, مەملەكەتتىك ۇستانىم. ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى حالقى قازاقتار. مەملەكەتتىك ءتىلىمىز دە قازاق ءتىلى. بارلىق رامىزدەرىمىز, تەڭگەمىز قازاق ۇلتى تاريحى مەن مادەنيەتىن بەينەلەيدى. بىراق, ەلىمىزدىڭ كۇشەيىپ دامىعانى تەك قازاقتارعا عانا ەمەس, وسىندا تۇراتىن بارلىق باسقا قازاقستان حالىقتارىنا دا پايدالى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, تىلەگىمىز ءبىر دەيتىنىمىز مىنە, وسىندا. ارينە, ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەت­نوس­تاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءتىلى, ءما­دەنيەتى, ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى بار. ول ۇلتتىق, ال, يدەولوگيامىز ۇلتتىق ەمەس, تەك مەملەكەتتىك, جالپىحالىقتىق. ءبىر­لىك دەگەنىمىزدىڭ نەگىزى دە مىنە, وسىندا جاتىر. باستى ماسەلەلەردە ءبىز ءبىرمىز, بولىنبەيمىز, مەملەكەت تۋى توڭىرەگىندە ۇيىسقانبىز. ويتكەنى, ءبىز قازاقستان­دىقپىز, وسى ەلدى دامىتۋعا كۇش-جىگە­رى­مىز­دى ايامايمىز, قازاقستاننىڭ پاتريوت­تارىمىز. وسى ايتىلعاندار يدەولوگيالىق ماسەلەلەر. ال ونىڭ نەگىزى قاشاندا تەوريا. مەنىڭ ايتپاعىم: “تەورياعا مۇقيات بولايىق”, – دەۋ. ۇلتتىق يدەيا وزدىگىنەن مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرىلە المايدى. ەگەمەن­دى­گىمىزدى العالى بەرگى 19 جىلدا ۇلتتىق يدەيا­عا جاتاتىن قازاق ءتىلى باياۋ دا بولسا دامىپ, العا جىلجىپ, ءبىراز جەتىستىكتەرگە قولى جەتتى. ول مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋ­سىنا يە بولدى. قانداي جاعدايدا دەسەك تە ايتەۋىر بەتبۇرىس باستالدى. باسقا حالىق وكىلدەرى قازاقشا سويلەيتىن بولىپ كەلەدى. ءتىلدىڭ جاناشىرلارى كوپتەگەن پايدالى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. دەگەنمەن, قازاق ءتىلى رەسپۋبليكامىزدا ءالى دە قوس ءتىلدىڭ ءبىرى. سىرت قاراعاندا, بۇل يدەو­لوگيالىق اقاۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. سوندا تىلىمىزگە دەمەۋ كەرەك پە؟ كەرەك. ونىڭ اتى – يدەولوگيالىق دەمەۋ. بۇل دەگەنىمىز, قازاق ءتىلىن رەسپۋب­لي­كادا تەك بىردەن ءبىر تىلگە اينالدىرۋ سايا­­ساتىنا بەتبۇرىس جاساۋ دەگەن ءسوز. ماسەلەن, رەسمي باسىلىمداردى الايىق. رە­سەي كوپ ۇلتتى مەملەكەت, بىراق ونىڭ گازەت-جۋرنالدارى تەك ورىس تىلىندە. سول جاع­دايدى گەرمانيادان, فرانتسيادان, ان­گليادان, قىتايدان دا كورۋگە بولادى. ول ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – سول ەلدەردىڭ نەگىزگى حالقىنىڭ ءتىلى. بارلىق رەسمي اقپاراتتار سول تىلدە جۇرەدى. وعان ەشكىم بۇل قالاي دەمەيدى, ورىندى دەپ قابىلدايدى. ال قازاقستاندا ءبارىمىز بىلەمىز, ولاي ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعانداعى بۇگىنگى ەرەك­شە­لىگىمىز. بالكىم, مۇنى تۋدىرىپ وتىر­عان ءومىر شىعار. ونى ءتۇسىنىپ, سوڭىن شىدامدىلىقپەن توسۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا ءبىز ءۇشىن باستى ماسەلە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حV سەسسياسىنداعى ەلباسى ن.نازارباەۆ جاساعان “ۇلتتىق بىرلىك ءبىزدىڭ سترا­تە­گيالىق تاڭداۋىمىز” اتتى بايان­داماداعى تۇجىرىمدار. وندا پرەزيدەنت مىندەت­تەر­دىڭ ەڭ ۇلكەنى “مەملەكەتتىك ءتىلدى ودان ءارى دامىتۋ” دەدى. ول ءۇشىن ارنايى جۇمىستار جاسالىپ, ورىندالۋدا. ولاي بولسا, تىلگە قاتىناس, ونى قولداۋ, دامىتۋ قاشاندا مەملەكەتتىك يدەو­لو­گياعا جاتادى. ال ءتىلدىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ستاتۋس السا دا ول ەشقاشان يدەولوگيا بول­عان ەمەس. ءتىل تەك ۇلتتىق يدەياعا جاتادى. وسىنى زيالى قاۋىم ءتۇسىنۋى ءتيىس. ەندەشە, “قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى ناشار” دەپ شۋلاي بەرگەننەن گورى, بۇدان بى­لايعى ماقسات قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ونىڭ ەڭ باي, ەڭ قۇدىرەتتى, كەزىندە الەمگە اسەر ەتكەن ەڭ ەرتە دۇنيە ءتىلى ەكەنىن دالەلدەۋ. ايتالىق, باسقا تىلدەردە جوق سوزدەر بىزدە كوپ. ماسەلەن “سىڭسۋ”, “جىلاۋ”, “ەستىرتۋ”, “جوقتاۋ” دەگەن سياقتى ۇعىم­دار. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشە ماعىنالارى بار. ورىس تىلىندە, مۇنى ءبىر سوزبەن “پلاچ” دەپ بەرەدى. نەمەسە, ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ورىن­بوردا جارىق كورگەن “ورىس – قىرعىز (قازاق) سوزدىگىندە” “ات”, نە “تۇيە” دەگەن سوزدەرگە بايلانىستى قازاق تىلىندە 40-50 اتاۋ بار ەكەنى كەلتىرىلگەن. ءما­سەلەن “ق ۇلىن”, “جاباعى”, “تاي”, “قۇنان”, “دونەن” سياقتى, نە­مەسە “بوتا”, “تاي­لاق”, “ىنگەن” دەپ كەتە بەرەدى. بۇل ءبىر ۇعىم­نىڭ سين­ونيمى ەمەس, ارقايسىسى ءوز الدىنا ماعىناسى بار سوزدەر. مۇنى كەيبىرەۋلەر قازاق حالقى ەجەلدەن مال شارۋا­شى­لىعىمەن اينا­لىس­قان, ول سوعان باي­لا­نىس­تى بولعان عوي دەۋى ءمۇم­كىن. ءيا, بىراق, تەك ولاي ەمەس. كوش­پەن­دىلەر دەيتىن دالالىق با­-بالارىمىزدىڭ ار­عى تەگى, ولاردىڭ الەم­دە جابايى اڭ­دار­دى اۋ­لاۋ­مەن قا­تار, تاعى جىل­قى­لار­دى قولعا ۇيرەتىپ, كو­بەيتۋدەن باستالعان تا­ريحى ەڭ العاشقى ەڭبەك ءبو­لىسىنە جاتا­تىنى جانە ونىڭ 50-60, ءتىپتى 100 مىڭ جىل­­داردان اسىپ كەتەتىنى كوپ جايدى اڭ­عار­تا­دى. الەمدە قاي حا­لىقتىڭ تا­ريحى وسىعان تەڭ؟ ءما­سە­لەن, قى­تاي­لىق­تار تاريحى 10 مىڭ جىلدان اس­پاي­دى, ورىستاردىكى 1000 جىلدان ءسال ار­تا­دى. ەۋرو­پا­لىقتار تاريحى ودان دا از. اقش تاريحى نە­بارى 200 جىل­دىڭ ار جاق, بەر جا­عىن­دا. ولاي بول­سا, الەمدە ەش­بىر حالىق كوشپەن­دى­لەرمەن تەڭ كەلە المايدى. سول ۇزاق تاريحي ءدا­ۋىر­دە قازاق­تاردىڭ الىستاعى دا­لالىق ارعى اتا-بابالارى ءتى­لىن دا­مى­تىپ, ءما­­دەنيەتىن, جو­عارى ادام­گەر­شىلىك قا­سيەتىن قا­­لى­پ­تاس­تىرىپ قانا قويعان جوق, ۇدايى كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ باس­قا­لارعا ءوز ءما­دەنيەتىن, ءتىلىن تاراتتى. سون­دىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ, مادە­نيە­تىنىڭ كەيبىر بەلگىلەرىن قازىرگى جاپون­دىق­تاردان, قىتاي, اراب, باتىس ەۋروپا ەلدە­رى­نەن كورۋگە بولادى. كوش­پەندىلەر ءتىلى وتە ەرتە قالىپتاسقانىن امە­ريكادا تۇرىپ جاتقان ۇندىستەر دەپ اتالا­تىن مايا, باسقا حا­لىقتاردان ايقىن كورەمىز. ناق­تىلاساق, ولاردا “باقا”, “چيلان” (جىلان), “تەپە” (توبە), “ياش” (جاس), “اق”, “كۇن”, “اتا”, “انا” دەگەن سياقتى ءبىز­­­دىڭ كادىمگى تىلىمىزگە ۇقساس سوزدەردىڭ كەز­­­دەسەتىنى. ول ءتىل مايا­لىق­تاردا قايدان پاي­دا بولعان؟ ارينە, پايدا بولعان جوق. ولاردىڭ تاريحي وتانى ازيادان (التاي, باتىس سىبىردەن) الىپ بارعان سوزدەرىنەن قالعانى. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىك, وسى­دان 25 عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ءومىر سۇرگەن كوشپەندىلەر ءتىلى, ولاردىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن بايقالعانداي, قازىرگى ۇرپاقتارعا كادىمگىدەي تۇسىنىكتى. ال ءحى, ءحىى عاسىرلاردا جازىلعان رۋس جىلنامالارىن بۇگىنگى ورىستارعا ءتۇسىنۋ قيىن. ءVى عاسىردا ومىرگە كەلگەن “قوزى كور­پەش بايان سۇلۋ” جىرىمەن ءVىىى عا­سىر­­داعى قورقىت اتا تۋىندى­لا­رىند­ا­عى ۇعىم­دار شە؟ ولاردىڭ قازىرگى قازاق تىلىنەن كوپ وزگەشەلىگى جوق. “اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر” نەمەسە “وتاعاسى” دەگەن سوزدەر قاي داۋىردەن حابار بەرىپ تۇر؟ مۇنداي تىڭ, تالدانىپ زەرتتەلىنبەگەن ءسوز تىركەستەرى بىزدە كوپ. بۇل دا ءتىلىمىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭ, باستالۋى تىم ەرتەدە ەكەنىن بايقاتادى. بۇلاردى مەن نەگە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرمىن؟ ەڭبەك, سانا, ءتىل قاشاندا ءبىر ەكەندىگى اقيقات بولسا, وندا جوعارى­دا­عى­لاردى العا تارتىپ, ءبىزدىڭ تاريح­شى­لارىمىز دۇنيەگە كەڭ تۇرعىدا قاراپ, ءۇل­كەن عىلىمي قورىتىندىلار جاساۋى ءتيىس. ءومىردىڭ ءوزى وسىلاردى ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ, ايتار ءسوزدى اۋزىمىزعا سالىپ بەرىپ تۇر­عان جوق پا؟ “قازاق ءتىلى ولاي”, “انا ءتىلىمىز بىلاي” دەپ ايتا بەرگەننەن گورى, تاريحقا تەرەڭ بويلايىق. ءسويتىپ, ءتىلى­مىز­دىڭ ادامزات بالاسى دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن, ەندىرگەن مادەني اسەرىن دالەلدەپ كورسەتىپ, الەمدى سوعان ءتانتى ەتۋگە كۇش سالايىق. سوندا, قازاق ءتىلى پروبلە­ما­سىنىڭ كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى تۇيىندەرى ازايادى. 1969 جىلى الجير مەملەكەتتىك مۋزەيىنەن ەرتوقىم, اتدوربا, كادىمگى بەسىكتى كوردىم. ەرتوقىم بارعان جەرگە, ءتىلىمىز بارمادى دەيسىز بە؟ بۇل ءبىر جاعىنان عىلىمي, ءبىر جاعىنان يدەولوگيالىق ماسەلە. نەگە ءبىز اۋقىمدى, تەرەڭ ويلاپ, بولاشا­عى­مىز­دىڭ كوكجيەگىن اشپايمىز. تىعىرىققا ءتى­رەلگەندەي, ءبىر نارسەنىڭ ماڭىندا اي­نالسوقتاي بەرەمىز. وسىنىڭ ءبارى تەو­ريا­عا ءمان بەرمەگەندىكتەن بولىپ وتىر. ادەتتە ءبىر ماسەلە ءبىر ادىسپەن شەشىل­مەيتىن بولسا, وندا وعان باسقا ءادىس قولدانىلادى. مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم, ءبىر جاعىنان قازاق ءتىلىن زەرتتەۋدى, دامىتۋدى ايتا بەرۋ, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ ستاتۋسىن كوتەرىپ الەمگە كورسەتۋ. ەلدى بىرىكتىرەتىن, ۇلى ىستەرگە باس­تايتىن دا, ىدىراتاتىن دا, جىگەرىن قۇم ەتەتىن دە يدەولوگيا. كۇشتى يدەولوگيا ادام­دار ساناسىنا سەنىم ەندىرەدى, ءجى­گەرلەندىرەدى. ول ءۇشىن ەلدەگى اۋقىمدى ءما­سەلەلەردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تەو­ريا­لارعا نەگىزدەلگەن بولۋى شارت. تەوريا دا تۇرلىشە بولادى. ءبىزدىڭ قول­­داناتىنىمىز عىلىمي, پرو­گرەسشىل تەوريا. يدەو­لو­گيامىز – مەم­لە­كەتتىك, تەك مەم­لە­كەتتىك بولۋى ءتيىس. باسقاشا ەمەس. ال ءتىل ۇلت­تىق يدەياعا جاتادى. يدەو­لوگيا ەمەس. دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك. الماتى. تەرمە ۇعىمىن تەرىس ۇعىپ بارامىز حالقىمىزدىڭ جىراۋلىق جىرشىلىق, انشىلىك رۋحاني قازىناسى ءداس­تۇرلى مادەنيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالايتىنى تالاسسىز. ۇلت ۇرپاقتارى عاسىرلار بويى وسى­دان ءتالىم-تاربيە الىپ, بويىن دا, ويىن دا تۇزەپ, ەل ىرگەسىن بەرىك ۇستاپ كەلەدى. جى­راۋدىڭ, جىرشى­نىڭ ورىن­­­داۋىنداعى قيسسا-داس­تان­دارى­مەن, جىر-تول­عاۋ­لا­رىمەن اۋىز­دانىپ وسكەن, وركەن جاي­عان ونەگەلى جۇرتپىز. جازعى جايلاۋ كەشى, قىستىڭ ۇزاقتى ءتۇنى ەل جينالىپ, جىراۋدىڭ ونەرىن تاماشالايتىن. اناۋ اۋىلدا مىناداي دەگەن كىسىنىڭ ءۇيىن­دە الىستان كەلگەن جى­راۋ ولەڭ ايتادى ەكەن دەگەن حا­بار توڭىرەككە تەز تارايتىن. سول ءساتتى جۇرت قۋانا كۇ­تەتىن. بالا كەزىمىز, بالاقتى ءتۇرىپ جىبەرىپ, جون اسىپ جات­قان جولدىڭ شاڭىن بۇر­قىل­داتىپ, جاڭاعى اۋىلدان ءبىر-اق شىعاتىنبىز. بەلگىلى ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى حالىققا تولادى. سودان ەل تاپ­جىل­ماي وتىرىپ جىراۋدى تىڭ­دايدى. “الپامىس”, “قو­بى­لاندى”, “كورۇعلى”, “مۇڭ­لىق-زارلىق”, “قىز جىبەك” قيسسا-داستانداردى تىڭداپ, تول­عاۋ, وسيەت جىرلاردان اسەر الىپ, ءلاززات قيالعا بولەنىپ قايتاتىن ەدى جۇرت. وسى ونەر تۋرالى ۇلكەن عالىم, بەلگىلى فولكلورشى راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ءسو­زىنە قۇلاق تۇرەيىك. “جىر­شى تۇسكەن ۇيگە اۋىل ادامدارى جينالادى. بۇل ادەتتە, كەشكى استان كەيىن بولادى. جىرشى دومبى­را­سىن الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ, كىرىسپە ولەڭ اي­تادى. ءاربىر قيسسا-داس­تانعا قىسقاشا سيپاتتاما بە­رىپ وتەدى. وسىدان كەيىن جي­نالعان ادامدار الگى اتال­عان جىرلاردىڭ بىرەۋىن تىلەك ەتەدى. اقىرىندا ۇناعان جىرىنا توقتالادى. ءبىر جىردىڭ ءوزىن ءبىر­نە­شە سۇلۋ ماقاممەن ايتاتىن. كەيبىر مەزەتتەردە تىڭ­داۋ­شىلاردىڭ جىرداعى وقي­عا­لار اۋقىمىنا بەرىلگەنى سون­شالىق, ءتىپتى اعىل-تەگىل جىلاپ وتىرعانىن كورەسىڭ. ءبىز ەرجەتكەلى بەرى ونەر تۋ­ىن­دىسى اتاۋلىنىڭ تالايىن كورىپ كەلەمىز, بىراق ءتامام تىڭ­­داۋشىنى ەرەكشە تە­بى­رە­­نىسكە سالىپ, كوزىنەن جاس مون­شاقتاتقان قۇدىرەتتى كۇش­تى كورگەنىمىز سيرەك. ال سۇلتانبەك جىرشىنىڭ اي­تۋىندا وسىنداي سيقىرلى كۇش بار ەدى. (“جىرشىلىق ءداستۇر”, الماتى, “قا­زاق­ستان” 1980, 55-56-بەتتەر), سۇلتانبەك اققوجاەۆ (1876-1963) بۇرىنعى اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ قۇلانوتپەس دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن”. (سوندا 53-بەت). ەندى “تەرمە” دەگەن تەر­مين­نىڭ توركىنىنە كەلەيىك. ء“بىر جىردىڭ ءوزىن بىرنەشە سۇلۋ ماقاممەن ايتاتىن”, دەدىك قوي. مىنە, “تەرمە” وسى بىرنەشە سۇلۋ ماقامنىڭ ءىش­ىندە, ياعني تەرمە-ماقام, ساز. تاعى دا راحاڭا ءجۇ­گى­نە­يىك. “ۇزاق جىردى دا, قىسقا تولعاۋلاردى دا وزىنە لايىق سازىمەن ورنەك ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتاتىن تەڭدەسى جوق سۇلۋ تەرمە اۋەنى وسىندا (سىر بويى – ق.ا.) ساق­تالىپ كەلگەن”. “قىسقاسى, تەرمە سازى – وزگەشە اسەم, وشپەس ءومىر اۋەنىندەي ماڭگىلىك, ءماندى ساز” (سوندا). تەرمە سازى حالىق جۇرەگىنىڭ نازىك پەرنەلەرىن شەرتىپ, ءتىل جەتكىسىز لاززاتقا بولەيدى” (سوندا, 44-بەت). كورىكتى ويدىڭ كوسەمى, سۇلۋ ءسوزدىڭ شەشەنى “... قورقىت بابا قوبىزى بوپ كۇ­ڭىرەنىپ, تاتتىمبەتتىڭ كۇي­لەرى بوپ توگىلگەن” (عالىم جايلىباي), “جۇرت دۋالى اۋزىنا قارايتىن” (سەرىك قيراباەۆ) اقسەلەۋ سەي­دىم­بەكوۆ كەشە عانا دۇنيە سال­دى. مارقۇمنىڭ ءبىر اۋىز عانا ءسوزىن كەلتىرەيىن. “جاق­سى داستۇرگە سانالى زەردە قاجەت”. جامان ءداستۇردىڭ جۇقپالى اۋرۋداي تارالۋى وڭاي. ءانشى­نىڭ مىندەتى – اسەم سازدى اۋەنمەن تىڭ­داۋ­شىعا سۇلۋ سەزىم سىيلاۋ. وسى كۇنى قۋىر­شاقتاي كيىنىپ الىپ, كوزىن ويناتىپ, قازىرگى بي ىرعاعى­مەن دوڭگەلەنە سا­بالانىپ, از تىڭداۋشىنى ءماز قىلعانعا دانىككەن انشىلەر توبە كورسەتە باس­تادى. ولار اسىل ونەرمەن ونەگە ۇسىنبايدى. بىرەۋ ۇكىسىنە, بىرەۋ ءتۇزۋ سي­را­عىنا قول سوقسا, قو­شەمەت دەپ تۇسىنەدى. سوڭعى كەزدە ءبىز تەرمە, جىر دەگەن­­دى جەلەۋ ەتىپ, نەبىر پاراسات-پايىمعا تولى وسيەت, ۇلگى ولەڭدەرىن بىرىڭعاي تاسىر سارىنعا سالىپ ايتۋعا اۋەس بولىپ العان سياقتىمىز. مە­نىڭشە, تەرمەنىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, اسانقايعىدان باستاپ, مۇقا­عاليعا دەيىن ءبارىن ءبىر سارىنمەن جەلپىلدەتە بەرۋگە بولمايدى. دومبىرامەن ءان ايتۋ دەگەن ءسوز – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان اسىل داستۇرىنەن قول ۇزبەۋ دەگەن ءسوز. ءبىر عاجا­بى, دومبىرامەن ايتى­لا­تىن ءان­دەر وزىنەن-ءوزى ءداس­تۇرلى اۋەن سازى­مەن تابىسىپ, ءتولتۋما قاسيەتىن تازا ساقتايدى. دوم­بى­را اسپا­بىن مۋزىكالىق ءتىلى­مىزدىڭ ساراپشى-ساقتاۋشىسى دەسە دە بولعانداي (سونار, الماتى, “جالىن”, 1989, 179-180-بەتتەر). كلاسسيك جازۋشىمىز, ءسوز زەرگەرى ۇلى عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ ۇلتتىق ونەرىمىزگە جاناشىرلىقپەن اشىنا بىلاي دەگەن ەكەن: “سوڭعى كەزدە “تەر­مە” دەگەن حابار بەرىلىپ ءجۇر. اندا-ساندا كوز ءتۇسىپ قالادى. مۇندا, نەگىزىنەن, تىڭ­داۋشىعا ءسوز جەتۋى كەرەك. ازىرشە وي قوزعاپ, قۇلاق تۇششى­تا­تىن زەردەلىنى كەزىكتىر­مەگ­ەن­دەيمىن. ءسوز دە جوق, اۋەن دە جوق, بىل­دىر-باتپاق بىردەمە. جاقسى ءسوزدىڭ اجارىن كەلتىرىپ قور­لاي­تىنى دا جوق ەمەس. دومبىراسىن سابالاپ, ويسىز باقىرا بەرە­تىن­نىڭ ءبارىن تەرمەشى, ءانشى دەپ تەلەديدارعا توعىتۋ – ۇلتتىق ونەرىمىزدى بايىتۋ بولمايدى. كەرىسىنشە, اسىلدىڭ قۇنىن ءتۇسىرۋ دەيمىز. تەلەديدار اتاق­قۇ­مار­لاردىڭ تريبۋناسىنا اي­نالىپ كەتپەۋىن قالار ەدىك. ء(جا­نىبەك كارمەنوۆ, عاشىقتىڭ ءتىلى, الماتى, “ونەر”, 1988, 114-بەت). وسى ورايدا, مەن دە كەزەك الىپ قالايىن. ولاي دەيتىنىم, 1992 جىلى 24 ساۋىردە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە “تەلەديدار” ايدارىمەن مەنىڭ “تەرمە – تەكتى ونەر” اتتى ماقالام جارىق كوردى. وندا نە دەپ شىرىل­دا­دىم, سوعان كەلەيىك. “... ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنىڭ ءبىر كورىكتى سالاسى تەرمە قازىردە قويىرت­پاق­قا اينالىپ بارادى. ءبىرىنشى­دەن, ء“اۋ” دەپ ءان سالىپ, وڭمەڭ­دەپ ولەڭ ايتاتىننىڭ بارىنە تەرمەشى دەگەن اتاقتى تەلىپ, تەلەديداردىڭ تورىنەن ويىپ ورىن بەرەتىن بولدى. دومبىرا­سىن موينىنا ءىلىپ الىپ شىعا كەلگەندەردى كور­گەن­دە, مەنىڭ جۇرەگىم سىزدايدى. قايران قاسيەتتى دومبىرا قۇر تاياققا اينالدى-اۋ, جەگىس كولىگىنىڭ موينىنا ىلىنگەن قامىت بولدى-اۋ, دەپ كۇيىنەمىن. دومبىرانى موينىنا سالبى­را­تىپ قويىپ, ەكى قولىن كوككە كوتەرىپ, تاقپاق­تاتاتىندار تاعى بار. ولار تەرمە دەيتىن تەكتى ونەردىڭ نە ەكەنىن دە تۇسىنبەيتىن بولۋ كەرەك. وتكەن جىلدىڭ قاراشا اي­ىندا قارماقشىدا قازاقستان جىراۋ­لارىنىڭ بايقاۋى وتكى­زىلەتىنىن وسى قىس ىشىندە تەلە­ديداردان ەستىپ بىلدىك. شىعىس قازاقستان وبلى­سىنان شىققان ءبىر “جىراۋ”: – مەنىڭ بۇل تەرمەمدە بالەن­شە اقىنداردىڭ ءسوز قاق­تى­عىسى بار, – دەپ بار ابىروي­د­ان ءبىر-اق ايىرىلدى. تەرمە تۋرالى تۇسىنىگى وسىنداي ونەر­پازدان نە كۇتۋگە بولادى؟ ... تالعام-تالاپ اتاۋلىنى جيناپ قويىپ, ويدان-قىردان اركىمدى شاقىرىپ اكەلىپ, ەكرانعا توعى­تا بەرۋ – حا­لىققا ونەر شاشۋ­دىڭ جولى ەمەس, ۇلتتىق ءداستۇردى ءراسۋالاۋ, جىراۋلىق ءۇردىستىڭ توردەگى باسىن ەسىككە سۇيرەۋ. قازاقستاننىڭ قاي تۇكپى­رى­نەن بولماسىن تاڭدى تاڭعا ۇراتىن جىراۋلار تابى­لادى. سونداي شىن ونەر يەلەرىن عانا ەكرانعا شىعارىپ, تەرمەنى تە­كىرەككە سالماي, تابيعي قال­پىندا كورەرمەنگە تارتۋ ەتۋ – بىلىمدىلىك پەن بىلىكتىلىكتى تىلەيتىن جاۋاپتى جۇمىس”. “جامان ءداستۇردىڭ جۇقپالى اۋرۋداي تارالۋى وڭاي”, – دەپ قايران اقسەلەۋ ايتقانداي, وڭمەڭ­دەپ ولەڭ ايتاتىننىڭ ءبارى تەرمەشى اتانىپ, ەل اۋزىنا تاراپ كەتتى. قاۋىپتىسى – وسى. جىراۋ­لىق, جىرشىلىق, ءان­شىلىك ونەر­دىڭ, تەگى مەن توركىنىن بىلمەگەن­دىكتەن بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. جوعارعى, ورتا جانە تومەنگى بۋىندارداعى مادەنيەت پەن ونەر­دى باسقارىپ وتىر­عان­دارعا ىزدەنىس جەتىسپەيتىن سياق­تى. ءايت­پەسە, ءبىز وسى ءاڭ­گىمەنى اسپان­نان الىپ وتىرعانىمىز جوق قوي, كەزىندە ءبارى ايتىلعان, ءبارى جازىلعان. سونىمەن تەرمە – ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ ءبىر جانرىنا ء(ان, كۇي, تەرمە) جاتادى دەدىك. ءاننىڭ سازى دا, سوزىنە, ورنىنا قاراي, ءارالۋان. مىسالى, جار-جار, سىڭسۋ, قوشتاسۋ, جوقتاۋ, باقسى سارىنى تەك قانا ءوز ءان-سازىمەن ايتىلادى. سوناۋ 30-جىلدارى “قىز ۇزاتۋ” دەيتىن گرامپلاس­تينكا شىقتى. اۆتورى – قالي­بەك قۋانىشباەۆ. وسىندا سىڭسۋ­دىڭ نەشە ءتۇرلى سازى بار. “اينالايىن, اكەتاي, ساعىندىر­ماي كەلىپ ءجۇر”, –دەيدى قىز جىلاپ. “بارىپ تۇرام, قالقام, بارىپ تۇرام...” – دەيدى شال. ءسويتىپ, قاللەكي  ءوزى شىعارعان “قىز ۇزاتۋدا” ءوزى شال, ءوزى كەمپىر, ءوزى قىز بولىپ سىڭسىپ, ءوزى بۇزاۋ بوپ موڭىرەپ, ءوزى قاسقىر بوپ ۇلىپ, ءوزى يت بوپ ۇرەدى. مىنە, ونەر! مىنە, قابىلەت, دارىن. ءان كوپ. مىڭداپ سانالادى. كۇي دە سولاي. شەرتپە كۇي, توكپە كۇي دەپ ءبولىپ جاتامىز. ال تەرمە سازى شە؟ كوپ ەمەس, ونداپ قانا سانالادى. تەرمەنىڭ تەكتى­لىگى دە, كيەلىگى دە سوندا. كورىن­گەن ولەڭشى توپەلەي بەرەتىن قوي­شىنىڭ تورى اتى ەمەس. تەرمە – تۇلپار, تەرمە – ءدۇل­دۇل, ول سوناۋ كوز ۇشىندا عانا قۇلدي­لايدى. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى­­نان كەلە بەر­مەيتىنى – تەرمەشى­نىڭ تەكتىلىگى. ارقالى, ارۋاق­تى اسىلداردىڭ اۋزىنان شىققان ونەگەلى وسيەت, تولعاۋ, ارناۋ, سيپاتتاۋ سەكىلدى ولەڭ سوزدەرىنىڭ مۋزى­كاسى تەك تەرمە. ونىڭ كيە­­لىگى دە سوندا. مەن ءبىر تەڭەۋ كەلتىرىپ كەتەيىن. قازاق جىلقىمەن بىرگە وسكەن حالىق قوي. جىلقى مىنەزدىلىگى دە سودان. ءبى­رەۋ­لەرىمىز – جۇزدەن ءجۇي­رىكپىز, بىرەۋلەرىمىز – مىڭنان تۇلپارمىز, بىرەۋ­لەرىمىز – جورعامىز, كوبىمىز – شورقاقپىز. اتقا سالت ءمىنىپ, ساپارعا شىقتىڭىز دەيىك. جول ۇزاق, تۇستىك جەر. اتىڭىزدى ءارتۇر­لى جۇرىسكە سالاسىز: اياڭ ءجۇرىس, بۇلكىل, جورتاق, جەلىس. ال­دىڭىزدا كەڭ جازىق جاتىر. ءسىزدى ەلىكتىرەدى. تىزگىندى بوساتىپ, ۇزەڭگىنى ءبىر قاعىپ قالاسىز. اتىڭىز زىمىراي جونەلەدى. بايگەگە تۇسكەندەي قيقۋعا سالاسىز. سوناۋ بەلدەن ءبىر-اق شىعاسىز. جولدى جەپ قويا­سىز, جەلپىنىپ تە الاسىز. ال ەندى جىراۋدى – جىرشىنى الايىق. ول ءبىر قيسسانى باستادى. وقيعاسى ۇزاق. ونىڭ ورايىنا قاراپ, جىرشى ءتۇرلى ماقامعا سالىپ وتىرادى. كادىمگى اتتىڭ ءجۇرىسى سياقتى. جۇرت جا­لىق­قانعا ۇقساسا, جىراۋ دا كەتەدى زىمىراپ – تەرمەگە باسادى. جۇرت قي­قۋعا سا­لادى, رۋحتانادى, ارۋا­ق­تا­نادى. كەۋدەسىندە جانى بار ادام سەلقوس وتىرا المايدى. ءمى­نە, تەرمەنىڭ كيەلىلىگى, جاۋىن­گەرلىگى, ول سەنى قالىڭ قولعا قارسى اتتاندىرادى. قوبىلاندى باتىردىڭ قازان­­­­­عا اتتانۋى نەمەسە تايبۋرىلدىڭ شابىسى, قىز جىبەكتىڭ كوشى, شەگەنىڭ تولعاۋى. ءيا, قاي قيسسانىڭ دا بويىنان تەرمەگە باسىپ جىبەرەتىن تۇستارى از ەمەس. “يسانىڭ جەلدىرمەسى” دەپ جاتامىز. جەلدىرمە دە تەرمە, ياعني ماقام-ساز, اۋەن. “يسا­نىڭ ولەڭى” دەپ نەگە ايت­پاي­مىز. ولەڭىن ء(ماتىنىن) كىم كورىنگەن وقي بەرەر. ال جەل­دىر­­مەنى (تەرمەنى) شە؟ وعان اسقان انشىلىك كەرەك, قۇداي جاراتقان دارىندى داۋىس (ساز­دى ءۇن) كەرەك. مىنە تەر­مەنىڭ تەكتى توركىنى وسىندا جاتىر. انا ءبىر جىلدارى مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە بەلگىلى ونەرتانۋشى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ باستاۋىمەن جىراۋ, جىر­شىلاردى حالىققا تىڭداتۋ شاراسى وتكىزىلىپ تۇردى. تەلەديداردان ەل تىڭدادى. ءبارىمىز دە كوردىك. “حالىق ۋنيۆەرسيتەتى” ءوزىنىڭ تىڭ­داۋ­شىلارىنا ۇلكەندى-كىشىلى وتىز شاقتى جىرشى, تەرمە­شى­نىڭ ورىنداۋشىلىق ونەرىن تانىستىردى, ولار­دىڭ ءۇنىن, ىرعاعىن ما­گني­تافون لەن­تاسىنا ءتۇسىردى, ەڭ تاڭداۋلى ورىنداۋ­شى­لار­دىڭ اۋەنى گرام­پلاس­تينكاعا جازىلدى”, – دەگەن ەدى راحاڭ “جىرشى­لىق ءداستۇر” كىتابىندا (31-بەت). سودان بەرى 30 جىل ءوتتى. قازىرگى 30-40-تاعى جاستار سودان – “حالىق ۋنيۆەرسي­تەتى­نەن” ماقۇرىم. اقسەلەۋ نە دەپ كەتتى: “سۇلۋ­لىق سىرى اشىلماعان ءان تىڭداۋشىنىڭ جۇرە­گىنە دە جەتپەيدى”. (سونار, 175-بەت). اقسەلەۋدىڭ ءجانى­بەكپەن ەكەۋى وتىرىپ, قازاقتىڭ ءان-كۇي, جىر­شىلىق ونەرىنىڭ سۇلۋ­لىق سىرىن, تاريحي تەگىن, ءمان-جايىن, شىعارۋ­شى­سىن سۇڭ­عى­لا بىلگىرلىكپەن مايىن تامىزا بايان-سۇحبات قۇرعانى ەسىمىزدە. ۇمىتىل­مايتىن, ءبىلىم, تانىم ونەگەسى كول-كوسىر تەلەديدار حابارى بول­دى. جانىبەك جاڭاعى جان-جاق­تى سيپات­تال­عان ءاندى كەلىس­­تىرە, تولعانا ورىن­دايدى. ماعان بۇل ەكەۋى جەر باسىپ جۇرگەن پەندە ەمەس, ءتاڭىردىڭ جىبەر­گەن پەرىش­تە­لەرىندەي كورىنە­تىن. ءيا, ءتا­ڭىر سول پەرىش­تەلەرىن قايتا شاقىرىپ اكەتتى... قارا ءۇزىپ بارادى اسىل قازىنالارىمىز. ماتە­ريال­دىق قۇندىلىقتاردىڭ ساپا­سىن انىقتايتىن قۇرال­دار­دى ويلاپ تاپتىق, قول­دانىپ تا ءجۇرمىز. ال رۋحاني قۇندى قازىنا­لارىمىزدى – ءانشى, كۇيشى, جىرشى­لا­رى­مىز­دىڭ كوركەمدىك ساپاسىن انىق­تاي­تىن ەس, قۇلاق بار ما بىزدە؟ بار, بىراق, بۇ­زىل­عان. ۇلتتىق اۋەندى قابىلداي المايدى. جات جۇرتتىڭ داڭعىراعى مەن دالاڭى ەس-تۇسىن بيلەپ كەتكەن. بىزگە ەتالون كەرەك. ول – ونەردىڭ ناعىز ۇلگىسىن كور­سەتكەن كەشەگى جۇسىپبەك, ما­ناربەك, عاريفوللا, ءجا­نىبەك. بۇگىنگى روزا, بي­بىگۇلدەر... ءسوزىمىزدى اياقتاي كەلىپ, ءبىزدىڭ وسى ءبىر قامقور جان­ايقايىمىز مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قۇلاعىنا جەتسە دەيمىز. ويتكەنى: “مەن ەگەر زاكۇن قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام؟.. – دەيتىن ۇلى ادامنىڭ ايتقانى وسى ارادا ورنىن تاۋىپ تۇر­عانداي. قاسىمحان الدابەرگەنوۆ. قوستاناي.