ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ تۋرالى زاڭنىڭ, ازاماتتىق تۋرالى, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى, ءتىل تۋرالى زاڭداردى جازۋعا جانە قابىلدانۋىنا تىكەلەي ارالاستى. ايتۋلى تۇلعادان اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىنا دا قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
– سۇلتان سارتاي ۇلى, ءسىز قوعامدىق-ساياcي ورتاعا قانداي جولمەن كەلدىڭىز جانە وسى ورتادان وزىڭىزگە نە تاپتىڭىز؟
– كەشەگى توتاليتارلىق جۇيەدە ءبىز ساياسي جۇمىسقا ارالاسامىز دەپ ويلاعان ەمەسپىز. ءومىردىڭ ءوزى قاقپايلاپ, وسىعان الىپ كەلدى. 1989 جىلى ەلىمىزدە دەموكراتيانىڭ جىلىمىق ساۋلەسى پايدا بولىپ, سايلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى قالىپتاسا باستادى. سول كەزدە مەن قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ توراعاسى بولاتىنمىن. جوعارعى جاقتان ءبىزدىڭ وداققا التى ورىن ءبولىندى. بولىنگەن ورىنعا 72 ادام ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلىپتى. سودان توپ جارىپ شىققانداردىڭ تىزىمىنە مەن دە ىلىكتىم. مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇمىسىنا ارالاسۋىم – ەلىمىزدە, دەموكراتيانىڭ, بوستاندىقتىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرى پايدا بولعان كەزىنە كەلدى. جوعارعى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى, ون ءۇشىنشى شاقىرىلۋى – ءبىزدىڭ پارلامەنتتىك جۇيەمىزدىڭ ەڭ ءبىر دەموكراتياشىل كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولدى. سول كەزدەرى قۇرامى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر, تاريحشىلار جانە ساياساتكەرلەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار بولىپ تىزبەكتەلىپ, ءبىر-بىرىندە جوق سيپاتتى تولىقتىرىپ جۇرگەندەي اسەر قالدىراتىن. ءبىز وسى كەزەڭدە تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادىق.
بىردە, ءماجىلىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ەلباسىنا وزبەكستان, ازەربايجان ەلدەرى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىن ورناتتى. ءبىز دە سول فورمانى زاڭداستىرايىق. بۇل وتپەلى كەزەڭدە وتە قاجەت دەگەن وي تاستادىم.
مەملەكەت باسشىسى ءماجىلىس بىتكەن سوڭ: – «ال, جىگىتتەر, ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن زاڭداستىراتىن زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەڭدەر» – دەدى. ءبىز ازىرلەگەن زاڭ جوباسى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بارىندە جاريالاندى, ءبىر ايداي جالپىحالىقتىق تالقىلاۋدان ءوتتى.
زاڭ قابىلدانار قارساڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «سۇلتەكە, ەرتەڭ ساعات توعىز جارىمدا كەزدەسەيىك» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. ەرتەڭىنە ايتىلعان مەرزىمدە بارسام, كوڭىل كۇيى جوق. سەبەبىن جاسىرعان جوق. وتكەن ءتۇنى ساعات 3-تە ورتالىقتان رازۋموۆسكي قوڭىراۋ شالىپ, گورباچەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك فورما تۋرالى زاڭ جوباسىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتكەنىن ايتتى.
مەن بۇل بىزگە بەرىلىپ تۇرعان سوڭعى مۇمكىندىك ەكەنىن, ەگەر تايقىپ كەتسەك, وزبەكستان مەن تاجىكستاندى دا پرەزيدەنتتىك جۇيە ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدارىنىڭ كۇشىن جويۋعا ماجبۇرلەيتىنىن اشىپ ايتتىم.
سودان قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى مەن ازىرلەگەن باياندامانى دا جۇرت ىقىلاسپەن قابىلدادى. قارسى شىققان دەپۋتاتتار «بۇل زاڭسىز. پرەزيدەنتتىڭ باسقارۋ فورماسى دەگەن ءبىزدى بوتەن جولعا ءتۇسىرىپ كەتپەي مە؟ وداقتا 15 پرەزيدەنتتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن ۋاجدەردى العا تارتتى.
– تاۋەلسىزدىك زاڭمەن بەكىتىلگەندە عانا نارلەنىپ, قۋاتتانادى. وسىناۋ تاعدىرشەشتى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قالاي قابىلدانعانى تۋرالى اڭگىمەلەسەڭىز؟ ويتكەنى, ونى جۇرەگىنىڭ سياسىنا مالىپ جازعانداردىڭ ءبىرى ءسىز...
– تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسىن مەن, ەركەش نۇرپەيىسوۆ, تالعات دوناقوۆ ۇشەۋىمىز ءوز باستامامىزبەن جاساپ, 1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنا تاپسىردىق. بىراق, بۇل قۇجات كوپكە دەيىن قاراۋسىز جاتا بەردى. كەيبىرەۋلەردىڭ «ونسىز دا تاۋەلسىزبىز عوي, وسى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا» دەگەن سوزدەرى دە قۇلاعىمىزعا جەتىپ جاتتى.
جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى قاراعانى – ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسى بولدى. 3 بەتتىك, 22 باپتان تۇراتىن دەكلاراتسيانى ءبىر ايداي تالقىلادىق, قىزۋ پىكىرتالاستار ءوربىدى. دەپۋتاتتار تاراپىنان قارسىلىق كۇشتى بولدى. تەك قانا باسقا ۇلت وكىلدەرى قارسى بولدى دەپ بىرجاقتى تۇسىنۋگە بولمايدى, ولاردىڭ ىشىندە قازاقتار دا بار ەدى. دەپۋتاتتاردىڭ 42 پايىزى قازاق بولاتىن. ولاردىڭ كوبى «كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىنان شىقساق, قالاي ءومىر سۇرەمىز, يەسىز قالامىز» نەمەسە «فەدەراتسيا بولايىق» دەگەن سياقتى ويلارىن ايتتى, بۇل 70 جىل بويعى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىنان شىعا قويماعاندىعىمىزدى, ساياسي سانا-سەزىمدەرىمىزدىڭ دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىن بايقاتتى.
– سوندا ولارعا دەكلاراتسيانىڭ قاي بابى ۇنامادى؟
– كەيبىر دەپۋتاتتارعا ەگەمەندىكتى جاريا ەتكەن قۇجاتتى قابىلداۋ بارىسىندا «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى», «قازاق ۇلتى تاعدىرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە وتىرىپ» دەپ كەلەتىن تۇجىرىمدار ۇنامادى. سەسسيا كەزىندە «باسقارۋشى جانە نەگىزگى كۇش كوممۋنيستىك پارتيا بولىپ تابىلادى» دەگەن 6-باپتى الىپ تاستاۋ تۋرالى باتىل ۇسىنىسقا «قىزىل كوممۋنيستەر» قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجاتتى قابىلداۋدى كەيىنگە ىسىرا بەرگەندى ءجون كورگەندەر دە بولدى.
قازىر سول كەزەڭ تۋرالى اركىم ءارتۇرلى جورامال ايتادى. «بىرەۋلەر ءبىز تاۋەلدى بولاتىن مەملەكەت قالماعاندىقتان تاۋەلسىزدىك الدىق» دەيدى. بىراق سول كەزدە تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاپ, ء«بىز جاس تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە, كەز كەلگەن مەملەكەتپەن تەڭ دارەجەدە بايلانىسقا شىعۋعا ءازىرمىز» – دەپ ايداي الەم الدىندا زاڭمەن شەگەلەۋ, مورمەن بەكىتۋ – زاڭدىلىق ەدى. مەنى ساياساتقا الىپ كەلگەن سوقپاق سول كەزەڭنەن باستالىپ, ءومىرىمنىڭ جۇلدىزدى ءساتى دە سول سوقپاقپەن توعىسىپتى. سول كەزدەردى قازىر ساعىنىشپەن ەسكە الامىن.
– «1993 جىلعى كونستيتۋتسيا – ىمىراشىلدىق (كومپروميستىك) كونستيتۋتسياسى بولدى. سول تۇستاعى قازاقستاندىق قوعام «دەموكراتيالىق ماسايراۋ», «بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىكتەن ماسايراۋ» كوڭىل كۇيىن كەشۋدە ەدى» دەگەن پىكىر بار.
– ءبىر قوعامدىق قۇرىلىستان ەكىنشىسىنە كوشۋ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇزەگە استى, بىراق بۇل پروتسەسس ءوز ورنىنان ايىرىلعالى تۇرعان كونسەرۆاتيۆتىك كۇشتەردىڭ قارسىلىعىنسىز وتكەن جوق. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ كەزىندە كوشەلەرگە تانكىلەر شىققان رەسەيدەگىدەي اشىق سيپات الماعانىمەن, ءارتۇرلى باعىتتاعى بلوكتاردىڭ قاسارىسۋى كوزگە ۇرىپ تۇردى. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى ىمىراشىلدىق (كومپروميستىك) كونستيتۋتسياسى بولدى. سول تۇستاعى قازاقستاندىق قوعامعا «دەموكراتيالىق ماسايراۋ» كەرەگى جوق ەدى. قوس ازاماتتىق ماسەلەلەرى, ەتنوستىق مۇددەلەرى ساياسي ساۋداعا سالىندى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر قوعام دامۋىنىڭ ىرعاعىنا سىزات تۇسىرە باستاعانى ءمالىم.
– 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدىڭ سەبەبى تۋرالى ايتىڭىزشى...
– 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا بويىنشا جەرگە جەكەمەنشىككە جول بەرىلمەيتىن. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, جەردى جەكەمەنشىككە بەرمەيىنشە, تولىققاندى نارىقتىق قاتىناستاردى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. شىن مانىنە كەلگەندە, وزدەرىنىڭ مەنشىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەيىنشە وتاندىق وندىرىسشىلەرىمىز دە, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا تۇپكىلىكتى تاۋەكەلدىككە بارا المايدى. جاعداياتتى باسقا ارناعا بۇرۋ ۇمتىلىستارى بايقالدى. قوعامدا ءورىس الا باستاعان جىكتەنۋ تۇراقتىلىققا, باياندىلىققا قاۋىپ ءتوندىردى. سوندىقتان, جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ كەرەك بولدى.
– تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى ۋاقىتتىڭ ديناميكاسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىز توتاليتارلىق جۇيەدەن شىقتىق. بارلىق ماسەلەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شەشىپ تاستاۋ, سولاي دەپ تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونى شەشۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. وتكەن ۋاقىتتا ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, جۇرتشىلىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە مويىن بۇرا باستادىق. تمد بويىنشا كوش باسىندا جۇرگەنىمىزدى بىرقاتار مەملەكەتتەر مويىنداپ وتىر. ەل بايلىعىن ەسەلەۋ ءۇشىن ءوندىرىسىمىزدى, حالىققا قاجەتتى تاۋارلاردى شىعاراتىن تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست
