بىردە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ت.تاجىباەۆتىڭ كەشكى ساعات 18:00-دە ينستيتۋتتىڭ اكت زالىندا ۇجىممەن كەزدەسۋ وتكىزەتىنى جونىندەگى حابار تەز تارادى. زال ستۋدەنتتەر مەن مۇعالىمدەرگە لىق تولدى. ايتىلعان مەرزىمدە ىشكە بىرنەشە ادام كىرىپ, پرەزيديۋمعا جايعاستى. ولاردىڭ قاتارىندا تولەگەن تاجىباەۆ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بار ەدى.
كەزدەسۋدى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى اشىپ, قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تولەگەن تاجىباەۆتىڭ قوناققا كەلگەنىن حابارلادى. مينيستر جاقىندا عانا ۆ.م.مولوتوۆ باستاعان كەڭەس وداعى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا امەريكاعا ىسساپارمەن بارىپ قايتقان ەكەن. سودان كەيىن تولەگەن تاجىباەۆقا ءسوز بەردى. مەن ء بىرىنشى قاتاردا وتىرعان ەدىم. تولەگەن تريبۋناعا شىققان كەزدە ونىڭ مەن ويلاعاننان وزگەشە ەكەنىن بايقادىم. مەن ونى ينتەلليگەنت, بويى ۇزىن, شلياپا كيگەن, كوزىلدىرىك تاعىنىپ, تاياق ۇستاعان كەيىپتە ەلەستەتكەنمىن. الايدا, كوز الدىمدا ورتا بوي-لى, مىعىم دەنەلى, كوزىلدىرىگى مەن تاياعى جوق, «كىرپى» دەپ اتالاتىن قىسقا شاش ۇلگىسى بار ادام تۇردى. ول انىق ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ, قاعازعا قاراماي سويلەدى. سول جىلدارى ەلدىڭ ءبارىنىڭ قاعازعا قاراۋى داستۇرگە اينالعان-دى.
ونىڭ بايانداماسى 1 ساعات 10 مينۋتقا سوزىلدى. ول امەريكاعا ۆ.م.مولوتوۆ باستاعان توپپەن بىرگە بۇۇ-نىڭ قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە بارعانىن ايتتى. ۆ.مولوتوۆ تاجىباەۆتىڭ قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەكەنىنەن حابارى بار-تۇعىن. تاجىباەۆ توپ قۇرامىنا كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.يا.ۆىشينسكيدىڭ (1883-1954 ج.ج) ۇسىنىسىمەن ەنگەن بولاتىن.
دەلەگاتسيا اقش-تا 3-4 اي بويى توقتاۋسىز ەڭبەك ەتىپتى. ويتكەنى, امەريكالىقتار ازىرلەگەن بۇۇ قۇجاتىنىڭ جوباسىنىڭ ءار تارماعىنا قاتىستى پىكىر الماسىپ, ناقتىلاپ, وزگەرىستەر ەنگىزۋگە تۋرا كەلگەن. ءتىپتى, كەيدە ءبىر ماسەلەگە بولا تۇنگى ۇشكە دەيىن داۋلاسقان كەزدەرى بولعان ەكەن. تولەگەن تاجىباەۆ امەريكالىقتاردىڭ پىكىر الماسۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن, نە ۇسىنىپ, نە باس تارتاتىنىن تۇسىنگەنىن ايتتى. ء«بىز ءار سۇراقتى تالقىلاپ, دەرەكتەر مەن ارگۋمەنت كەلتىردىك. ۆ.م.مولوتوۆ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى قاداعالاپ, كەرەكتى ماتەريالداردى ماسكەۋدەن جەتكىزىپ تۇردى. امەريكالىق وكىلدەر ء«يا», ء«يا», نە «جوق», «جوق» قاعيداتى بويىنشا ارەكەت ەتتى. ال ءبىز لوگيكالىق تۇرعىدان كەلدىك. سويتسەك, امەريكادا لوگيكا مەن فيلوسوفيا عىلىم رەتىندە قاراستىرىلمايدى ەكەن. ال قازاقتارعا لوگيكا جەتە تانىس», – دەدى ول.
«بىزدە ونى ء«ۋاج», ياعني ارگۋمەنت دەپ اتايدى. اقش-تا ءجۇرىپ ۆىشينسكيدىڭ زاڭگەر ءارى مىقتى ويشىل ەكەنىنە كوزىم جەتتى, – دەدى ت.تاجىباەۆ ءارى قاراي. − كەيدە ول ايتىپ تۇرادى, مەن جازامىن. كوبىنە بىرگە تالقىلاعاندا لوگيكاسى ماعان قانىق بولدى. ۆىشينسكيدىڭ توپقا مەنى نەلىكتەن قوسقانىن ەندى ءتۇسىندىم, مەن ودان كوپ نارسە ۇيرەندىم. وسىلايشا, بۇۇ-نىڭ بۇكىل قۇجاتى ءبىزدىڭ ايتۋىمىزبەن قابىلداندى. امەريكالىقتاردى ارگۋمەنت ارقىلى جەڭدىك».
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۆىشينسكي «فيلوسوفيانى, اسىرەسە, ديالەكتيكا مەن لوگيكانى تەرەڭ زەردەلەڭدەر. ولار سىندارلى ويلاۋعا جانە ءوز پوزيتسياڭدى ۇستاپ قالۋعا كومەكتەسەدى دەدى».
بۇل – وتە قىزىقتى كەزدەسۋ بولدى, ونىڭ ماعىناسىن كەيىن ءتۇسىندىم. كەزدەسۋ سوڭىندا ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ابدۋللا حۋساين ۇلى تەمىربەكوۆ وعان اسا قىزىقتى بايانداما جاساعانى ءۇشىن العىس ايتتى.
تولەگەننىڭ قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تاڭداۋى جايدان-جاي ەمەس. سول جىلدارى قازاقستاندا 7 جوعارى وقۋ ورنى بار ەدى. سونىڭ التاۋى الماتىدا ورنالاسقان. ال قالعان ينستيتۋتتار تولىق ەمەس جوعارى وقۋ ورىندارى بولاتىن. سونداي-اق, قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ۆلاديۆوستوكتان كوشىرىلگەن-ءدى. ۇستازداردىڭ كوبى رەسەيدەن كەلگەن پەداگوگتار مەن كورەي حالقىنىڭ وكىلدەرى ەدى. سوندىقتان دا ينستيتۋتتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە بولدى.
قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە ءبىرىنشى حاتشى بولىپ قىزمەت اتقارعان پ.ك.پونومارەنكو تاجىباەۆتى جوعارى باعالادى. 1957-1959 جىلدارى پونومارەنكو كسرو-نىڭ ۇندىستانداعى ەلشىسى مىندەتىن اتقاردى. ونىمەن بىرگە تولەگەن تاجىباەۆ تا كونسۋل رەتىندە ديپلوماتيالىق قىزمەت ىستەدى.
تولەگەن تاجىباەۆتىڭ جەكە ءومىرى تۋرالى ماعان عالىم جانە قوعام قايراتكەرى, بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى, پەداگوگ, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى حايدار ارىستانبەكوۆ (1919-2008) ايتىپ بەردى. بۇل 70-جىلداردىڭ سوڭى ەدى. ءبىز «سارىاعاشتا» دەمالىپ, ءارى ەمدەلىپ جاتقان ەدىك. ليۋكس ءنومىردىڭ بىرىندە جيىرما كۇندەي جاتتىق. سول ۋاقىتتا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» كىتابىنىڭ جۋرنالدىق نۇسقاسى جاريالاندى. ءبىز كىتاپ تۋرالى, ونداعى باستى كەيىپكەر جونىندە, ادامدار بولمىسىنىڭ تۇرلىلىگىنە قاتىستى پىكىر الماسىپ وتىرعاندا, اڭگىمە اۋانى تولەگەن تاجىباەۆقا اۋىستى. ول تولەگەننىڭ جەتىم وسكەنىن, ورىس وتباسىندا, كەيىننەن ينتەرناتتا تاربيەلەنگەنىن ايتىپ بەردى. سول ارادا ونىڭ بىلىمگە دەگەن قۇمارلىعى باستالىپتى.
تولەگەن مەن حايدار ەكەۋى دە تانىمال ازامات بولعان كەزىندە تانىسقان ەكەن. حايدار ول تۋرالى جاعىمدى پىكىر ايتتى. ول وتە ۇقىپتى, بايقامپاز ادام بولىپتى. كەيدە بىرگە اڭشىلىققا دا شىققان كورىنەدى. تولەگەن دالانى, تازا اۋانى جاقسى كورگەن. اڭشىلىق دەگەن اتى عانا, ەشقانداي اڭ اتپاعان. الايدا وعان مۇقيات ازىرلەنىپ, كەرەكتىڭ ءبارىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ بارادى ەكەن. كوبىنە ىلە وزەنىنە تاياۋ تۇستاعى اياققالعان قۇمىنا تاياۋ ماڭدا سەرۋەندەپتى. كەيدە عابيت مۇسىرەپوۆ ولارعا قوسىلادى ەكەن. ء«بىز وسىلاي دەمالدىق. تولەگەننىڭ ايەلى اۋرۋشاڭ بولاتىن. قوناققا ەشكىمدى شاقىرعان ەمەس, ءوزى دە ەشقايدا بارمايتىن. ول قازگۋ-ءدىڭ, مەن اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى ەدىم. بوس ۋاقىتىمىزدى وسىلاي وتكىزىپ تۇردىق», – دەپ اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى سوندا حايدار ارىستانبەكوۆ.
دوسمۇحامبەت كىشىبەكوۆ,
اكادەميك
