ياعني, ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم بولىگىن جىلۋ جانە گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانسالارى ءوندىرىپ شىعارادى. بۇگىندە اتموسفەرانىڭ ەڭ ءىرى لاستاۋشىلارىنا كەن ءوندىرۋ سالاسى, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي-گاز كەشەنى كاسىپورىندارىنىڭ ستاتسيونارلىق كوزدەرى جاتادى ەكەن.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ءححى عاسىر باسىندا قازاقستان جالپى ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعداي شارتتارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ جاھاندىق پروبلەماسىمەن جانە سونىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ناشارلاۋ قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلدى. سوندىقتان دا بۇل قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدى «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, ەلىمىزدە بالامالى ەنەرگيا الۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى تۇرعىسىنان جەل, كۇن جانە گيدروەنەرگەتيكالىق ەنەرگيانىڭ ەڭ قولايلى كوزدەرى بار. مامانداردىڭ ەسەبىنشە ەلىمىزدىڭ تەوريالىق جەل الەۋەتى – جىلىنا 1820 ملرد كۆت ساعاتقا جۋىق, گيدروەنەرگەتيكانىڭ الەۋەتى – جىلىنا 30 ملرد كۆت ساعات, ال كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتى – جىلىنا 2,5 ملرد كۆت. بۇل ورايدا, ەلباسى ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىندەگى كونگرەسس-ورتالىقتا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە ەنەرگەتيكالىق سالانى جاڭعىرتۋ تولىق قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «قازىردىڭ وزىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىن وندىرەتىن جيىنتىق قۋاتى 300 مۆت-گە تەڭ ەلۋ كاسىپورىن بار. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ەسەبىنەن اۋانى لاستايتىن زاتتار شىعارىندىسى 13 پايىزعا, ىلەسپە مۇناي گازىنىڭ شىعارىندىسى 70 پايىزعا قىسقاردى», دەدى ن.نازارباەۆ.
حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنداعى جاعداي تۋرالى ايتار بولساق, رەسپۋبليكادا ەنەرگيا بارىنشا تاپشى ءوڭiر رەتىندە اتالۋدا. وبلىس تۇتىناتىن ەنەرگيا مولشەرiنiڭ 60 پايىزدان استامىن وزگە وڭىرلەردەن تاسىمالداۋدا. سول سەبەپتى دە تاريف جوعارى. بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا دا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكiلدەرiنە دە اۋىرتپالىق ءتۇسiرiپ وتىر. ءوز كەزەگىندە, وڭتۇستiك قازاقتان وبلىسى رەسپۋبليكاداعى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرi (جەل, كۇن, كiشi گيدروەنەرگيا) بويىنشا ەڭ الەۋەتتi ءوڭiر بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىنداي مۇمكىندىكتەردى سارالاۋ ماقساتىندا وڭىردە الدىن الا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا جيىنتىق قۋاتى 120 مۆت-نى قۇرايتىن ءتيىمدى گيدروەنەرگەتيكالىق الەۋەتى بار 43 نۇكتە انىقتالعان. وبلىس اۋماعىنان 122 وزەن اعادى, 41 سۋ قويماسى بار. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردەگى كاسىپورىندار مەن تۇرعىنداردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن جىلدىق تۇتىنۋى شامامەن ايىنا 400 مۆت قۇرايدى. ونىڭ 114 مۆت-ى (29 پايىز) ىشكى قۋات ەسەبىنەن وندىرىلسە, 286 مۆت (71پايىز) قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن ساتىپ الىنادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسىنا اسەر ەتىپ وتىر. شاعىن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ سالىنۋى جانە ىسكە قوسىلۋى سىرتتان تاسىمالداناتىن قۋاتتى شامامەن 42 پايىزعا قىسقارتادى ەكەن. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا گيدروەنەرگەتيكالىق سالانى دامىتۋ جانە شاعىن سۋ ەلەكتر ستانسالارى جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماڭىزدى. تاسىمالداۋ پايىزىنىڭ كورسەتكىشى وزگەرۋىنە وبلىستىڭ نەگىزگى ەلەكتر ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم «شاردارا سۋ ەلەكتر ستانساسى» اق-تا جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭعىرتۋ جۇمىستارى وڭ سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. جاڭعىرتۋ تولىعىمەن اياقتالعاننان كەيىن شاردارا سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتى 100 مۆت-تان 126 مۆت-قا وسەدى.
شاعىن ەلەكتر قۋاتى كوزدەرىن ورناتۋ بويىنشا الدىڭعى جىلدارى تۇركيا, يزرايل, گەرمانيا, پولشا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرى جوبالارعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن بولاتىن. الدىن الا ايتا كەتەلىك, كەي جوبا ءتيىستى مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. مىسالى, وتكەن جىلى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «شىمكەنت» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» «ۇلتتىق كومپانياسى» اق-تىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرا, تۇلكىباس اۋدانىنداعى ماشات وزەنىندە ەكى شاعىن گەس سالۋ ءۇشىن تۇركيالىق «Endustriyel Elektrik» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرىلعانىن جاريا ەتكەن بولاتىن. جوبالىق قۇنى 2,1 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى 4 مۆت بولاتىن جوبا حالىقارالىق ەرەجەگە ساي جاسالعانى دا ايتىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىن 2017 جىلى باستاپ, وسى جىلدىڭ سوڭىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا, وبلىس اكىمدىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا, قۋاتى 4 مۆت بولاتىن تۇركيالىق «Endustriyel Elektrik» كومپانياسىنىڭ ەكى شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوباسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ وبەكتىلەرىن ورنالاستىرۋ جوسپارىنا» ەنگىزىلمەگەن.
جالپى, وبلىس بويىنشا گيدروەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ بىرقاتارىن «كەلەسگيدروقۇرىلىس» جشس جۇزەگە اسىرۋدا. سەرىكتەستىكتىڭ بۇل سالادا تاجىريبەسى بار. قۋاتتىلىعى 1,3 مۆت بولاتىن العاشقى سۋ ەلەكتر ستانساسىن سەرىكتەستىك 2001 جىلى پايدالانۋعا بەرگەن بولاتىن. بۇل شاعىن گەس مىڭداعان تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ال, ودان 13 جىل كەيىن ىسكە قوسىلعان «رىسجان» گەس-ءى 8 مىڭعا جۋىق ءۇيدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدە. سونداي-اق, سارىاعاش اۋدانى, كەلەس وزەنىنىڭ بويىنان جالپى قۋاتى 5 مۆت بولاتىن «دارحان», «ازامات» شاعىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىنا جەر تەلىمى بولىنگەن. «كەلەسگيدروقۇرىلىس» جشس ىسكە اسىراتىن بۇل جوبانىڭ قازىرگى تاڭدا ءتيىستى قۇجاتتارى ازىرلەنۋدە. ال تولەبي اۋدانىندا قۋاتى 2,5 مۆت بولاتىن «كەڭەس» شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ باعىتىندا 14 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە سارىاعاش اۋدانىنداعى قۋاتى 2 مۆت «رىسجان» شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسىنان بولەك سايرام اۋدانىندا, شىمكەنت قالاسىندا قۋاتى 1 مۆت-تان «وچيستنوي» جانە «اقباي» 2 كۇن ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلعان. «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىنداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى قارساڭىندا سايرام اۋدانىندا قۋاتى 2,5 مۆت «مانكەنت» شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. جىل سوڭىنا دەيىن قازىعۇرت اۋدانىندا قۋاتى 0,975 مۆت «دوستىق» شاعىن سۋ ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق, بايدىبەك اۋدانى جۇزىمدىك ەلدى مەكەنىندە «ۆەتروپارك جۇزىمدىك» جشس قۋاتى 40 مۆت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى جوسپارلاۋدا. جوباعا 700 گەكتار جەر تەلىمى بولىنگەن, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنگەن. قازىرگى تاڭدا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالۋدا. ال وتىرار اۋدانىندا «پرومونديس» جشس قۋاتى 35 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوبالاۋ قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, 2015 جىلى مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان بولاتىن. 100 گەكتار جەر تەلىمى بولىنگەن جوبانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
ادامزات تىرشىلىگىن ەنەرگيا تۇتىنۋسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدە ەكولوگيالىق تازا قۋات ءوندىرۋ زامان تالابى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ۇلعايتپاۋى ءتيىس. ياعني, ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ, قۋات ستانسالارىندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى مەن گازدى گەنەراتورلار ۇلەسىن ارتتىرۋدىڭ, ەلەكتر ەنەرگياسىن «جوعالتۋدى» تومەندەتۋدىڭ, جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
